„Termopile polskie”, reż. Jan Klata

karolina_jozwiak_termopile_polskie_7.jpg, default, Scena z przedstawienia „Termopile polskie” Tadeusza Micińskiego w reżyserii Jana Klaty, 2025, fot. Karolina Jóźwiak/Archiwum Artystyczne Teatru Narodo

#teatr

Miała być klasyka – i jest klasyka. Jan Klata otwiera dyrekcję Teatru Narodowego, wracając do tekstu, który już wcześniej reżyserował.

Termopile polskie są spektaklem zrealizowanym z rozmachem. Techniczne możliwości dużej sceny warszawskiego Teatru Narodowego pozwalają na stworzenie wielkiego i atrakcyjnego widowiska z wyjeżdżającymi zapadniami czy mobilnymi kryształowymi żyrandolami. Justyna Łagowska (autorka scenografii i reżyserka świateł) zaprojektowała przestrzeń, która raz przypomina pole bitwy, a innym razem – upadający dwór. Gdy znajdująca się na deskach zaorana ziemia oświetlana jest czerwonym reflektorem, może mieć wojenne i postapokaliptyczne konotacje (co potęguje jeszcze unoszący się czasem w powietrzu hałaśliwy dron), gdy światło zmienia się na fioletowe – całość przywodzi na myśl jarmarczną biesiadę. Wirtuozerskie są też kostiumy Mirka Kaczmarka, zwłaszcza szeroka na kilka metrów suknia carycy Katarzyny, spod której wyskakują dworzanie odziani w koszulki z rosyjską flagą. Za muzykę na żywo, podobnie jak w Weselu (2017) z Narodowego Starego Teatru, odpowiada tutaj blackmetalowy zespół. Tyle że w Krakowie była Furia, a w Warszawie jest Gruzja.

Przypominam o Weselu również dlatego, że Klata ściągnął niedawno to przedstawienie do stolicy, aby – jak zapowiadał w wywiadach – swoją warszawską dyrekcję otworzyć spektaklem, którym żegnał się z krakowską. Można ten gest potraktować więc jako zapowiedź tego, co będzie się działo w czasie kadencji nowego włodarza narodowej sceny. Szczególnie że warszawska publiczność – poza gościnnymi pokazami na festiwalach – nie miała w ostatnich latach za wiele okazji do obcowania z najnowszą twórczością Klaty, a jego ostatnim, przed Termopilami polskimi, projektem zrealizowanym w stolicy była Matka Joanna od Aniołów w Nowym Teatrze w 2019 roku.

Miciński razy dwa

Scena z przedstawienia „Termopile polskie” Tadeusza Micińskiego w reżyserii Jana Klaty, 2025, fot. Karolina Jóźwiak/Archiwum Artystyczne Teatru Narodowego

Klata już raz wystawił tekst Tadeusza Micińskiego – w 2014 roku w Teatrze Polskim we Wrocławiu, chwilę po aneksji Krymu przez Rosję, co w tamtej inscenizacji było szczególnie rezonującym kontekstem. Wtedy na scenie także znajdowała się usypana w równe rzędy ziemia, nad którą unosiła się gęsta mgła, a i sam początek przedstawienia z Witą i chłopczykiem wystylizowanym na postać z Pomnika Małego Powstańca, wyreżyserowany został w zbliżony sposób.

A jak jest tym razem? Trudno pozbyć się wrażenia, że wybór akurat tego tekstu na pierwszą dyrektorską premierę jest wyborem raczej bezpiecznym. Co prawda, Miciński nie ma w polskiej kulturze tak symbolicznej ani rozpoznawalnej pozycji jak chociażby Stanisław Wyspiański czy Adam Mickiewicz, a jego dramat rzadko bywa wystawiany, można by więc stwierdzić, że to, mimo wszystko, decyzja dość nieoczywista. A jednak wracając po latach do tej samej opowieści, warto byłoby mieć do powiedzenia coś nowego – i to, że zagrożenie wojną jest dzisiaj inne, niż było w 2014 roku, nie wystarczy.

Zwłaszcza że warszawskie Termopile polskie pozostają kolażem ogranych diagnoz, sprawdzonych rozwiązań formalnych i estetyk dobrze znanych z poprzednich spektakli Klaty. Świetnie zagranym, efektownym, intensywnym, monumentalnym, uwodzicielskim wizualnie, tylko po prostu nieco wtórnym przedstawieniem, które – mimo montażu rozmaitych efektów – pozostawiło mnie raczej zdystansowaną i obojętną.

Akcja spektaklu rozgrywa się w głowie tonącego w nurtach Elstery Józefa Poniatowskiego (Karol Pocheć). Gdzieś między jawą a snem, tym i tamtym światem, oglądamy kolejne migawki z historii Polski, a konkretnie z lat 1787–1813. Od Konstytucji 3 maja, przez Targowicę, wojnę polsko-rosyjską, milczący sejm w Grodnie, kolejne rozbiory Polski, insurekcję Kościuszkowską, aż po Bitwę pod Lipskiem, w której to książę Poniatowski umiera.

Klata kładzie tu nacisk głównie na polsko-rosyjskie relacje – i to te fragmenty mają w warszawskim spektaklu największy ciężar, również dzięki pierwszorzędnemu aktorstwu. Świetne są sceny między demoniczną, bezwzględną i groteskowo epatującą swoją seksualnością carycą Katarzyną (graną przez rewelacyjną Danutę Stenkę) a przebiegłym kniaziem Potiomkinem (Oskar Hamerski), który ostatecznie pogrąża Polskę.

Znakomity jest też Jan Frycz w roli Stanisława Augusta Poniatowskiego (rola dublowana z Jerzym Radziwiłowiczem) – zmęczonego, zrezygnowanego, z trudem ogarniającego to, co dzieje się dookoła niego. Choć ostatni król Rzeczpospolitej został zapamiętany jako ten, który przyłożył się do jej rozpadu, to dzięki niemu mamy dzisiaj instytucję teatru publicznego, Stanisław August Poniatowski traktował bowiem teatr jako źródło prestiżu i zarazem – w oświeceniowym duchu – sprawne narzędzie modernizacji społeczeństwa. Premiera Termopil polskich miała zresztą miejsce dokładnie trzy dni po 260. rocznicy powstania Teatru Narodowego. 19 listopada 1765, w nieistniejącym już dziś gmachu Operalni przy ulicy Królewskiej, odbyła się prezentacja Natrętów na podstawie komedii Józefa Bielawskiego, inaugurująca działalność narodowej instytucji.

Dawniej i dziś

Być może to różnica pokoleniowa, a może jeszcze coś innego, ale siedząc na widowni warszawskiego teatru, miałam wrażenie, że wszystko to już gdzieś słyszałam i słuchać chyba dalej nie chcę, bo niewiele z tego wynika. Klata niczym reżyser-belfer chętnie tłumaczy publiczności, co i jak, przy czym pozycji, z której się wypowiada, nie poddaje już tak chętnie namysłowi.

W programie złożonym do ministerialnego konkursu na stanowisko dyrektora sceny narodowej Klata przekonywał:

Jesteśmy częścią kultury śródziemnomorskiej oraz transatlantyckiej i przypominanie o tym Zachodowi oraz manifestowanie tego Wschodowi jest polską racją stanu. Teatr Narodowy ma zaś obowiązek być częścią polskiej racji stanu. Z kolei przypominanie o tym nam, w Polsce, jest naszą jedyną szansą na przetrwanie, co wielokrotnie udowodniła nasza własna historia. To, co było, może przyjść. Musimy się odnajdywać w Homerze, Szekspirze, Molierze i Goethem, bo to są także korzenie naszej tożsamości.

Wynikające pośrednio z tej deklaracji programowej tezy wyłożone w Termopilach polskich są nośne, wpasowują się w obecny klimat polityczny, choć jednocześnie nieco upraszczają naszą rzeczywistość. Można by je streścić tak: polskie społeczeństwo nie uczy się na błędach, niebezpieczeństwo nadciąga, los tej części Europy jest przeklęty, znowu będziemy ofiarami, historia ciągle z nas drwi, a z tragedii już dawno zrobiła się komedia. Niegdysiejsi targowiczanie to współcześni egoistyczni, syci i zadowoleni z siebie mieszczanie – zamiast walczyć o ojczyznę, myślą tylko o swoim dobrobycie i komforcie.

Wszystko to już i sam Klata, i polski teatr wykrzyczał publiczności w ostatnich latach wiele razy. A przecież poza podobną mieszanką heroizmu i martyrologii istnieją też inne ścieżki myślenia, tyle że – z pewnością – są one mniej głośne, chwytliwe czy olśniewające.

Termopile polskie, na podstawie tekstu Tadeusza Micińskiego, reżyseria, adaptacja i opracowanie muzyczne: Jan Klata, scenografia i reżyseria światła: Justyna Łagowska, kostiumy: Mirek Kaczmarek, dramaturgia: Miłosz Markiewicz, choreografia: Maćko Prusak, projekcje wideo: Natan Berkowicz, muzyka na żywo: Gruzja. Teatr Narodowy w Warszawie, premiera: 22 listopada 2025 roku.

Język Polish