Agnieszka Gajewska: Lem do końca życia próbował nas ostrzec przed milionem zagrożeń [WYWIAD]

agnieszka_gajewska_culture.jpg, default, Agnieszka Gajewska, fot. Jakub Włodek/Wydawnictwo Literackie

Czemu Lem wściekał się oglądając telewizję? I dlaczego w prozie pisarza prawie w ogóle nie ma postaci kobiecych? Rozmowa z Agnieszką Gajewską, autorką monumentalnej biografii "Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku".

W swojej biografii Lema odsłoniła pani wiele białych plam, przez sześć lat przeprowadziła ogrom archiwalnych badań. Zacznę więc z drugiej strony: co jest dla pani wciąż największą zagadką w życiu Lema?

Na pewno chciałabym bardziej zgłębić losy jego dalszej rodziny, odtworzyć całe drzewo genealogiczne. Zakładam, że w polskich archiwach są dokumenty dotyczące kuzynostwa Lema, tylko nie mamy jeszcze do nich łatwego dostępu i trudno się je przeszukuje.

Nie udało mi się także ustalić wszystkich kryjówek, w których Stanisław Lem przebywał podczas okupacji niemieckiej Lwowa. W książce omawiam trzy z nich, lecz wiadomo, że Lem bardzo często zmieniał miejsca pobytu – dlatego, że jako syn znanego lekarza był rozpoznawalną osobą. Sam fakt, że rodzina ukrywała się we Lwowie, był dość niezwykły i generował ryzyko, że ktoś ich zadenuncjuje, więc siatka przyjaciół, która im pomagała, musiała być dosyć duża. Sam Lem zapewne często nie wiedział, pod jakimi adresami się ukrywał i przypuszczam, że niektóre osoby, które go ukrywały, też nie wiedziały, kim on jest. To są problemy, z którymi często mierzą się badaczki i badacze Zagłady.

Być może udałoby się odkryć coś jeszcze z twórczości literackiej ojca pisarza, Samuela Lema albo odnaleźć wczesne utwory Stanisława Lema, pisane podczas okupacji. Pochodziłyby one najprawdopodobniej z okresu tzw. drugich Sowietów, jak mówią w Ukrainie, ponieważ wiele dokumentów z czasów okupacji niemieckiej przepadło. Nie ocalało też zbyt wiele pamiątek, takich jak przedwojenne zdjęcia rodziny Lemów.

Starałam się rzetelnie wykonać swoją pracę i korzystałam z pomocy osób doświadczonych w badaniach archiwalnych. Wiele dokumentów mogło się po prostu nie zachować lub, jak głoszą miejskie legendy, zostały wykradzione z archiwów. Na przykład zaginęło wiele dokumentów ze szkolnych czasów Lema. Nie wiem, czy one zniknęły z jakiegoś historycznego powodu, czy ktoś wyniósł je i nie wie, jak je zwrócić nie ponosząc konsekwencji. Niemniej takie sensacyjne historie słyszałam.

W jednej z rozmów wspomniała pani o fascynacji postacią ojca Lema. Co spowodowało tę fascynację?

To postać, przez pryzmat której można opowiadać o historii XX wieku z zupełnie innej perspektywy. Samuelowi przyszło żyć w ciekawych czasach: ukształtował go austriacki modernizm, dorastał w c.k. monarchii. Należał do pierwszego pokolenia Żydów, które awansowało społecznie, ponieważ zdobyło wyższe wykształcenie. Jego rodzina nie była zamożna, ale uznała, że drogą do emancypacji i niezależności jest edukacja. W dwudziestoleciu międzywojennym, pomimo nastrojów antysemickich i endeckiej nagonki, zrobił karierę zawodową. W książce pokazuję, że atakowano go personalnie, gdy ruch narodowy starał się wyeliminować Żydów z życia publicznego. Był też społecznikiem, jest bardzo wiele śladów jego działalności charytatywnej. Utrzymywał kontakty z najważniejszymi postaciami lwowskiej nauki, kultury i sztuki.

A przy tym jego losy są przejmujące: przeżył dwie wojny światowe, jedną domową, umarł w 1954 roku nie doczekawszy odwilży politycznej. Tuż po wojnie nosił staroświecki fular, a jednocześnie jedyną pracą, jaką dostał, była praca w szpitalu Urzędu Bezpieczeństwa, w którym wkrótce sam padł ofiarą inwigilacji.

Wszystkie te wydarzenia historyczne, które miały oczywiście ogromny wpływ na życie jego syna i jego pisarską twórczość, Samuela Lema dotykały w jeszcze większym stopniu. Gdyby napisać scenariusz oparty na jego biografii, to odkrylibyśmy ten wycinek historii Europy, który jest mniej znany, a przy tym szalenie ciekawy. Nawet jeśli weźmiemy pod uwagę tylko i wyłącznie historię medycyny: od specyfiki zaboru austriackiego, który umożliwiał szeroki dostęp do edukacji, po konsekwencje polityki narodowościowej II RP, takie jak represje wobec mniejszości ukraińskiej, które spowodowały, że powstał podziemny ukraiński uniwersytet medyczny, czy wystąpienia Samuela wykpiwające wrogów teorii ewolucji i jego praca dla towarzystwa naukowego. To byłaby także opowieść o narodzinach ruchu narodowego, zarówno polskiego i ukraińskiego, jak i opcji syjonistycznej, którą Samuel wspierał.

Zawsze zastanawiało mnie, dlaczego Lem w "Wysokim Zamku" praktycznie nie wspomina o tych napięciach etnicznych i społecznych w ówczesnym Lwowie. Czy Lem nie chciał tego pamiętać i wykreował dla siebie idylliczne wspomnienie, czy po prostu tego nie doświadczał jako dziecko wychowane w dość cieplarnianych warunkach?

Myślę, że w samej szkole nie spotykały go antysemickie wystąpienia. Udało się odnaleźć dokumenty z jego gimnazjum, które świadczą o tym, że większość uczniów, która do niego uczęszczała, stanowili Żydzi. Były we Lwowie lepsze gimnazja, ale jego rodzice z jakiegoś powodu umieścili go właśnie tam. W takich szkołach dzieci żydowskie były dosyć bezpieczne. Po drugie: w obliczu tego, co stało się później, przedwojenny Lwów miał prawo być zapamiętany jako idylliczne miejsce. I po trzecie: gdyby Lem chciał pisać w latach 60. o tych konfliktach, to byłby zmuszony używać języka typu "tak było w pańskiej Polsce, dopiero Armia Czerwona przyniosła wyzwolenie". A on wówczas już nie chciał tak pisać i nie chciał uwzględniać polityki historycznej PRL. Nie pisząc o konfliktach narodowych, unikał popadania w propagandowe klisze.

"Wysoki Zamek" urywa się 1939 roku i tak naprawdę Lem wspomina w nim o konfliktach politycznych, ale w sposób bardzo zawoalowany. Aluzje te były czytelne dla osób, które były świadkami tamtych wydarzeń. W ówczesnym Lwowie wystąpienia antyżydowskie, jak i protesty przeciwko nim, były liczne i w głównej mierze były to demonstracje studenckie. Dlatego naprawdę trudno mi sobie wyobrazić, jakie plany miał Samuel Lem, jeśli chodzi o studia swego syna. Gdy Lem zdał maturę w połowie maja 1939, jego rodzice podjęli decyzję, że będzie lekarzem, a on się przed tym nie wzbraniał: to do dziś powszechna praktyka powtarzania wyborów zawodowych rodziców i dziedziczenia gabinetów lekarskich. Może chciał, żeby studiował eksternistycznie? Jak miał uniknąć getta ławkowego? Dlatego wyzwaniem było dla mnie zmierzenie się z mitologią tzw. Kresów (która ma się dobrze i bez Lema, mimo że ten język jest już zupełnie zużyty i paternalistyczny w stosunku do Ukrainy, Litwy i Białorusi). Ten mit przykrywa sentymentem napięcia etniczne i przyćmiewa ważne i współcześnie kwestie polityczne, sprowadzając wszystko do jedzenia słodyczy, kawy, rytuałów codziennych i obyczajowości.

"Wysoki Zamek" porządkuje moją opowieść o młodości Lema, ale przede wszystkim jest to dla mnie esej o pamiętaniu i zapominaniu. To także książka o tym, o co sam Lem nie zapytał swojego ojca, jeśli chodzi o historię rodzinną. Wyobrażam sobie, że kilkanaście lat po śmierci ojca Lem chciał przywołać okres, który z nim spędził. Jego matka znała inną historię rodzinną i z relacji wynika, że została niezbyt dobrze przyjęta przez rodzinę Samuela Lema, więc też nie miała większych szans jej poznać.

Czy wobec tych przedwojennych i wojennych doświadczeń Lem uciekał później w kosmos, bo tylko tam możliwy był świat bez granic i podziałów?

Trudno odpowiedzieć jednoznacznie na pytanie, dlaczego został pisarzem science fiction. Zaczynał przecież od powieści realistycznych, pisał wiersze. Starałam się pokazać, że decyzja o napisaniu pierwszej powieści science fiction była raczej pragmatycznym wyborem. Dzięki niej otrzymał w dowodzie pieczątkę poświadczającą, że jest literatem, co uchroniło go przed innymi profesjami, których nie chciał wykonywać.

Oczywiście Lema interesowały zagadnienia naukowe, które nie ograniczają się tylko do jednego kraju czy narodowości. Z drugiej strony, lecąc w wyobraźni na inne planety odtwarzał historię XX wieku. Były to zarówno obrazy wojennej przeszłości, jak i ostrożne aluzje do współczesnej sytuacji politycznej.

Pokazuję to jego uwiedzenie rozwojem technologicznym, którego zwieńczeniem było wystrzelenie pierwszego sputnika. To był moment obserwowany przez cały świat: wykorzystany propagandowo, ale też jednoczący w podziwie dla osiągnięcia ludzkiej nauki, bez wikłania się w politykę. I patrząc z perspektywy literatury światowej, ten wybór science fiction wydaje się dość typowy. Właściwie dziwne jest to, że nikt w Polsce, prócz Lema, nie wybrał wówczas tej ścieżki.

Thumbnail — Okładka ksiązki Agnieszka Gajewska "Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku", fot. Wydawnictwo Literackie

W biografii stwierdza pani, że Lem był przepracowany, bo wierzył, że jego twórczość może mieć wpływ na ludzkość. Uważał, że zarówno pisarz, jak i naukowiec, ma pewne zobowiązania wobec świata. Do kogo w takim razie Lem adresował swoje utwory? Jaki był ten modelowy czytelnik w jego wyobrażeniu?

Wydaje mi się, że pisał po prostu dla inteligencji. Dlatego tak go później denerwowało, gdy ludzie mówili mu, że zaczytywali się w dzieciństwie w jego książkach. Mówił wtedy, że nie jest pisarzem młodzieżowym, tylko porusza poważne kwestie o globalnym znaczeniu. Co też naprowadza nas na trop, że adresatami jego prozy miało być raczej grono naukowców i pisarzy, a nie ktokolwiek inny.

Pisał też dla siebie samego, żeby zrozumieć pewne rzeczy. Zabrał się za "Summę technologiae", bo potrzebował motywacji, żeby te wszystkie rzeczy przeczytać, ustrukturyzować i pojąć, jaki jest stan współczesnej nauki. Natomiast pisanie powieści sprawiało mu wyraźną radość, ale też było dużym wyzwaniem. Sam mówił, że te najważniejsze powieści pisane na przełomie lat 50. i 60. pisały mu się same, więc wydaje mi się, że żaden projektowany czytelnik raczej nie wchodził tu w grę. Ale też mówił, że najważniejszymi krytykami dla niego byli jego przyjaciele i jego żona. To byli ci pierwsi czytelnicy, którym miało się to spodobać: ludzie sformatowani w taki sam sposób jak on. I właściwie raczej nie pokładał większej nadziei w czytelnikach. Z drugiej strony, jego sekretarz, Wojciech Zemek wspominał, że na list czytelnika musiał zawsze szybko odpowiedzieć. Gdy ktoś zechciał z nim wejść w dialog, to on go nie ignorował.

Fascynującym fragmentem książki jest rozdział poświęcony jego listownej przyjaźni z Ursulą Le Guin. W prozie Lema prawie nie ma postaci kobiecych, na co zresztą ta pisarka też zwracała uwagę, ale jednak z pani książki wynika, że był w Lemie pewien pierwiastek feministyczny.

Wiele takich koncepcji, które w twórczości Lema można uznać za mizoginicznie, wynika z tego, że on był w ogóle trochę mizantropem i rozdawał razy po równo niezależnie od płci. Rzeczywiście niewiele jest tych postaci kobiecych, a jeżeli są, to potraktowane schematycznie. Istnieje za to kilka feministycznych interpretacji twórczości Lema, szczególnie "Solaris".

Te wątki w biografii odtwarzam poprzez konkretne postacie kobiece. Z jednej strony jest to aspekt codzienności. Lem otoczony był kobietami, które prowadzą dom, ale jednocześnie pracują zawodowo, a on też jest elementem tej układanki, który ma swoje zadania do wykonania. Bez ich pomocy trudno by mu było jednak funkcjonować w życiu codziennym.

Z drugiej strony zaś, zadziwiająca była dla mnie jego korespondencja z tłumaczką i pisarką, Ariadną Gromową czy ze wspomnianą Ursulą Le Guin, z którymi dyskutował o kierunku, w którym science fiction powinno się rozwijać. Godna uwagi jest jeszcze Helena Eilstein ze "Studiów Filozoficznych", dzięki której Lem, jak sam stwierdził, uwierzył w to, że może być filozofem. I choć zazwyczaj był dosyć apodyktyczny w swoich sądach, to starał się z nimi podejmować dialog i cenił je jako intelektualistki.

Na przykład jego twierdzenia o science fiction w korespondencji z Le Guin czy Gromową różnią się diametralnie od wykrzykiwanych przez niego w wywiadach czy felietonach obraźliwych dykteryjek przeciwko tej konwencji gatunkowej. One nie pozwalały mu na to, bo wiedziały, że fikcja spekulatywna jest potrzebna do tego, żebyśmy inaczej zaczęli myśleć o przyszłości świata i zrozumieli pewne mechanizmy, które nim rządzą. I to one potrafiły powiedzieć Lemowi krytyczne rzeczy, na co wielu jego bliskich przyjaciół nie było w stanie się zdobyć.

Wracając do nieobecności kobiet u Lema, to może on po prostu nie potrafił pisać z innej perspektywy? Bo jak stwierdził cytowany przez panią Jan Błoński: "Zabawne, że przy swej niezwykłej pomysłowości ma słabo rozwiniętą wyobraźnię psychologiczną".

Kurt Vonnegut w swoim eseju o Lemie stawiał hipotezę, że w jego utworach nie są sportretowane kobiety i dzieci, bo Lem nie byłby w stanie pokazać jakiegokolwiek okrucieństwa w stosunku do nich. Z kolei Lem w swojej definicji science fiction uważał, że jest to proza realistyczna, która dotyczy przyszłości. A jego nie interesowała proza obyczajowa, tylko globalne problemy. Sarkał później na ekranizacje swoich powieści, w których rozbudowywano wątek romansowy.

Zresztą Lem nie wyróżniał się pod tym względem na tle dwudziestowiecznego science fiction pisanego przez mężczyzn. Wyjątkiem jest "Obłok Magellana", w którym kobiety i mężczyźni lecą razem założyć kolonię na innej planecie. Lem wspominał, że przy tych pierwszych powieściach wzorem pisania o relacjach międzyludzkich był dla niego Żeromski. Jak sobie pomyślimy o wątkach kobiecych u Żeromskiego, to też widzimy raczej schematyczne postaci niż pogłębione portrety psychologiczne.

Pisze pani: "Od lat oczekiwano od Lema jednoznacznych deklaracji politycznych, ale gdy zaczął je upubliczniać, żadna ze stron nie była z tego zadowolona". Lem odrzucał nacjonalizm, obawiał się skrajnej prawicy, a z drugiej strony z niechęcią patrzył też na nowe ruchy lewicowe rozwijające się na Zachodzie po ‘68 roku. Jak zatem zdefiniowałyby pani jego światopogląd?

Lem na pewno był konserwatystą, ale nie w takim znaczeniu, w jakim dzisiaj się myśli o polskich konserwatystach. Porównałabym go raczej do brytyjskich konserwatystów, którzy np. akceptują małżeństwa gejowskie, bo małżeństwo jest właśnie instytucją konserwatywną.

Jego poglądy polityczne były konserwatywne, ale w globalnym poczuciu, że trzeba mieć jakieś stabilne podstawy społeczne. Lem oczywiście był bardzo krytyczny i potrafił także swoje poglądy zmieniać.

W lewicowej rewolcie po 1968 roku dostrzegał sporo zagrożeń, szczególnie ogniskujących się w organizacjach terrorystycznych, które wkrótce zaczęły działać. Raziło go wychwalanie koncepcji marksistowskich, bo wiedział czym się kończą – sam przeżył ten etap i był już zupełnie wyleczony z marksizmu. A jednoczesne łączenie tego z rewolucją seksualną wydawało mu się po prostu niepoważne wobec wyzwań współczesnego świata.

O Polsce po 1989 roku pisał z kolei, że "istny dark age się tu zrobił".

Miał nadzieję na zmiany, w odróżnieniu np. od Józefa Hena, który na kilka tygodni przed Okrągłym Stołem zapisał w dzienniku, że będziemy teraz mieli w Polsce anarchofaszyzm. Lem uwierzył w Mazowieckiego, wspierał jego kampanię, ale to zwycięstwo okazało się krótkotrwałe. A to, co miała do zaoferowania prawica i Kościół, zupełnie mu nie odpowiadało. Krytykował nauki Jana Pawła II w kwestiach obyczajowych, seksualnych czy ochrony zdrowia. Ta krytyka przychodziła mu łatwo, bo była krytyką kogoś, kogo znał osobiście, natomiast odbierano ją jako obrazę wszystkich świętości. Sam stał się przedmiotem nagonki, gdy otwarcie głosił, że jest za prawem kobiet do decydowania o swoim ciele i ciąży.

Dosadność jego sądów politycznych wyrażana w listach (gdy już wiedział, że nie są cenzurowane) daje pewne wyobrażenie wściekłości, w którą wpadał oglądając wieczorne "Wiadomości". Z podobną złością obserwował zresztą z Wiednia polskie życie polityczne w latach 80.: wszystko się sypie, politycy prowadzą kraj ku równi pochyłej, a opozycjonistów zajmuje walka o stanowiska w trzeciorzędnych organizacjach, które nie mają wpływu na politykę.

Także w młodej demokracji Lem irytował się, że państwo nie zajmuje się takimi problemami jak zanieczyszczenie środowiska czy uszkodzenia płodów spowodowane smogiem, tylko zajmuje się, powiedzmy, debatą nad zakazem edukacji seksualnej. To go bardzo drażniło, ale nie dlatego, że nie chciał rozmawiać o seksualności. Sama pokazuję, jak dużo czasu poświęcał na zwiedzanie sklepów z gadżetami erotycznymi i kolekcjonowanie pornografii, więc tu nie chodziło o konserwatyzm obyczajowy, ale o pewną stabilność systemu i zadbanie wpierw o podstawowe rzeczy, takie jak np. przejrzysty system podatkowy.

Wymowa jego tekstów z przełomu wieków staje się coraz bardziej pesymistyczna. W jednym zdaniu można to streścić tak: każdą nową technologię człowiek będzie się starał wykorzystać tak, żeby zaszkodzić drugiemu człowiekowi. Czy pozostało w nim cokolwiek z dawnej wiary w korzyści płynące z rozwoju technologicznego?

Wiara w to, że technologia jest w stanie poprawić życie ludzkości skończyła się wraz z jego wiarą w marksizm, czyli już w 1956 roku. Do końca życia zaś konsekwentnie starał się przekazać, że każda technologia wpływa na życie społeczne. Szczególnie zależało mu na ostrzeganiu przed tym, jakie zagrożenia rysują się na horyzoncie, ale nie po to, żeby kasandrycznie wieszczyć upadek świata: wierzył, że jeśli zrozumiemy, do czego prowadzą pewne procesy, to może postaramy się coś z nimi zrobić.

Szalenie ciekawe jest to, że on już w "Summie technologiae" zajmował się problemem nadmiaru informacji, którego nikt nie będzie w stanie wchłonąć. Mówił: zobaczcie, oprócz mnie jest tylko dwóch naukowców, którzy się tym zajmują, a tym trzeba już się zająć. I gdybyśmy się wtedy tym zajęli, to być może dziś nie bylibyśmy w tym miejscu, w którym jesteśmy. To samo dotyczy skażenia środowiska. Jednak ani jego naukoznawcze dowody, ani przystępniejsze przedstawienie swoich poglądów w literaturze nie przekładały się na decyzje na szczeblu państwowym.

Miał więc poczucie, że niedługo umrze, a musi nas jeszcze szybko ostrzec przed milionem zagrożeń. Jego autorytarne sądy mogły wzbudzać wewnętrzny sprzeciw czytelnika, ale on uważał, że już nie ma czasu na retoryczne zabiegi. Musimy uwzględnić tu jego wiek i możliwości pamięci, więc popełniał też z pewnością błędy, ale nawet jego ostatnie felietony wpisują się w definicję naukoznawstwa: scalamy rozmaite dyscypliny i zastanawiamy się nad ich rozwojem i wpływem społecznym nie tylko po to, żeby pokazać, na jakich gałęziach nauki da się najlepiej zarobić, ale też po to, żeby wyprzedzić zagrożenie.

Widzę tu pewną ciągłość. Retorycznie było to dużo trudniejsze do przyjęcia, ale jeśli chodzi o treść, to te felietony dotyczyły tych samych nadużyć, przed którymi ostrzegał pisząc w 1946 roku do "Życia Nauki" o księżach występujących przeciwko teorii ewolucji czy udowadniając, jak pseudonaukowe teorie doprowadziły do niemieckich eksperymentów na ludziach. Lem zaczął swoją karierę jako naukoznawca i do końca życia nim pozostał.

Agnieszka Gajewska (ur. 1977) pracuje w Instytucie Filologii Polskiej UAM w Poznaniu, jest profesorką literaturoznawstwa, autorką książek "Zagłada i gwiazdy. Przeszłość w prozie Stanisława Lema" (2016) oraz "Hasło: feminizm" (2008). W listopadzie 2021 ukazała się jej biografia "Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku" (Wydawnictwo Literackie).

Język Polish

Lem i myślenie o przyszłości

Wywiady Culture.pl