Krótki przewodnik po zagranicznych naukowcach (i tłumaczach) zajmujących się Polską

szymboska_forum.jpg, default, Wisława Szymborska i Karl Dedecius (tłumacz poezji W. Szymborskiej na niemiecki) podczas Targów Książki w Warszawie, 1997, fot. Krzysztof Wojciechowsk, Krótki przewodnik po zagranicznych naukowcach (i tłumaczach) zajmujących się Polską

#literatura

#sztuki wizualne

#muzyka

Andruchowycz, Brodski, Davies, Gerould, Snyder, Sekiguchi... Sylwetki zagranicznych naukowców i tłumaczy, którzy przybliżają światu polską kulturę i historię. Kim są i jak dużo zrobili?

Jurij Andruchowycz

Pisarz, poeta, piosenkarz i tłumacz z Iwano-Frankiwska. Przełożył z polskiego m.in. poezję Czesława Miłosza, "Sennik współczesny" Tadeusza Konwickiego i "Sklepy cynamonowe" Brunona Schulza. Razem z Andrzejem Stasiukiem wydał książkę "Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej Środkową". Nagrywał płyty z wrocławskim zespołem Karbido i Mikołajem Trzaską.

Timothy Garton Ash

Brytyjski historyk, zajmuje się historią współczesną Europy. Mówi biegle po niemiecku i polsku. Opublikował m.in. ''Polską rewolucję: Solidarność'' oraz "Pomimo i wbrew – Eseje o Europie Środkowej". Jego eseje można przeczytać w "The New York Review of Books", "The Guardian", "The New York Times", "The Wall Street Jorunal" i "Gazecie Wyborczej".

Stanley Bill

Australijski tłumacz, filolog i badacz kultury Europy Środkowej, urodzony w 1980 roku. Ukończył politologię, europeistykę i anglistykę na University of Western Australia, tytuł magistra europeistyki obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim. Doktorat z dziedziny komparatystyki obronił na Northwestern University. W pracy naukowej zajmuje się przede wszystkim badaniem dyskursów populistycznych, postkolonialnym interpretacjami polskiej historii i relacjami polsko-ukraińskimi. Jest autorem książek "Czesław Miłosz's Faith in the Flesh: Body, Belief, and Human Identity" i redaktorem "The Routledge World Companion to Polish Literature" (razem z Tomaszem Bilczewskim i Magdaleną Popiel). Przełożył na angielski m.in. "Góry Parnasu" Czesława Miłosza i próbną wersję gry "Wiedźmin". Jest dyrektorem Programu Studiów Polskich na Uniwersytecie Cambridge i współzałożycielem portalu Notes from Poland.

Astrit Beqiraj

Albański tłumacz i publicysta, urodzony w 1957 roku we Wlorze. Przetłumaczył książki Ryszarda Kapuścińskiego, Andrzeja Stasiuka, Czesława Miłosza, Janusza Korczaka i Olgi Tokarczuk. W 2022 roku ukończył przekład "Potopu " Henryka Sienkiewicza. Pracował jako lektor języka albańskiego na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od wielu lat pracuje w ambasadzie RP w Tiranie. W 2013 roku został laureatem Srebrnego Medalu "Zasłużony Kulturze Gloria Artis".

Anders Bodegård

Szwedzki slawista, tłumacz literatury francuskiej i polskiej. W 1967 roku uczestniczył w kursie dla polonistów zorganizowanym przez Uniwersytet Warszawski; w latach 80. mieszkał w Krakowie, wykładał szwedzki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Tłumaczył i propagował twórczość Ryszarda Kapuścińskiego, Ewy Lipskiej, Zbigniewa Herberta, Pawła Huelle, Antoniego Libery, ks. Józefa Tischnera, Adama Zagajewskiego i Wisławy Szymborskiej. Noblistka twierdziła, że bez tłumaczeń Bodegårda nie otrzymałaby literackiej Nagrody Nobla.

Josif Brodski

Poeta i eseista, w 1987 roku otrzymał Literacką Nagrodę Nobla. Zasiadał w kolegium paryskich ''Zeszytów literackich'', tłumaczył na rosyjski poezję Czesława Miłosza i Zbigniewa Herberta. Irena Grudzińska-Gross napisała książkę "Miłosz i Brodski. Pole magnetyczne" poświęconą przyjaźni noblistów.

Francesco M. Cataluccio

Włoski filozof i polonista, studiował we Florencji i w Warszawie. Jest redaktorem włoskiego wydania dzieł Witolda Gombrowicza oraz włoskiej i hiszpańskiej zbiorowej edycji dzieł Brunona Schulza. Polskim czytelnikom znany jako autor książek: "Niedojrzałość, choroba naszych czasów" oraz "Jadę zobaczyć, czy tam jest lepiej. Niemalże brewiarz środkowoeuropejski". Laureat Nagrody Literackiej im. Giuseppe Dessìego.

Jennifer Croft

Amerykańska pisarka, krytyczka i tłumaczka z języka ukraińskiego, polskiego i hiszpańskiego (dialektu rioplatense, używanego w Argentynie i Paragwaju). Obroniła doktorat z dziedziny komparatystyki na Northwest University i tytuł Master of Fine Arts na University of Iowa. Założyła czasopismo "The Buenos Aires Review". Publikowała na łamach m.in. "The New York Times", "The Los Angeles Review" i "The Guardian". W 2018 roku została nagrodzona Nagrodą Bookera za przekład "Biegunów" (wraz z autorką, Olgą Tokarczuk). Dwa lata później otrzymała William Saroyan International Prize for Writing w kategorii Non-fiction za książkę "Homesick". W 2022 roku przyznano jej prestiżowe stypendium Guggenheima w dziedzinie literatury pięknej oraz nagrodę Found in Translation.

Norman Davies

Brytyjski historyk, członek Polskiej Akademii Umiejętności i British Academy, kawaler Orła Białego. Wykładał w School of Slavonic and East European Studies w University College w Londynie. W 2014 roku otrzymał polskie obywatelstwo, kibicuje Cracovii Kraków.

Pierwszą książkę poświęconą historii Polski opublikował w 1972 roku na podstawie swojej pracy doktorskiej ("White Eagle, Red Star: The Polish-Soviet War, 1919-20", wyd. polskie: "Orzeł biały, czerwona gwiazda"). W Polsce książka została wydana po raz pierwszy w 1989 w podziemiu wydawniczym. Oficjalne wydanie ukazało się w 1997 roku nakładem wydawnictwa Znak. Z innych prac Daviesa przybliżających anglojęzycznemu czytelnikowi historię Polski trzeba wymienić opublikowaną w 1979 roku książkę "God's Playground. A History of Poland" ("Boże igrzysko") oraz "Rising '44. The Battle for Warsaw" ("Powstanie 44") z 2003 roku.

Karl Dedecius

Tłumacz literatury polskiej i rosyjskiej w Niemczech. Zajmował się teorią przekładu i stosunkami polsko-niemieckimi, publikował w prasie (popularnej i akademickiej), wykładał na wielu uczelniach. Urodził się w 1921 roku w Łodzi, w czasie II wojny światowej został wcielony do Wehrmachtu, skierowano go na front wschodni. Pod Stalingradem trafił do sowieckiej niewoli (1943-49), wtedy nauczył się języka rosyjskiego. W 1952 roku wyemigrował do RFN. Zmarł w 2016 roku w Frankfurcie nad Menem.

W 1980 roku założył Niemiecki Instytut Kultury Polskiej w Darmstadt (Deutsches Polen-Institut), który zajmował się kontaktami polsko-niemieckimi i popularyzował polską literaturę. Edytor 50-tomowej Polnische Bibliothek, w której ukazały się monografie dotyczące poszczególnych okresów literatury polskiej od średniowiecza po czasy współczesne oraz przekłady literatury (m.in. dzieła Mickiewicza, Miłosza, Szymborskiej, Kruczkowskiego, Żeromskiego, Nałkowskiej, Parnickiego, Rymkiewicza i Herberta).

W swoim translatorskim dorobku miał ponad 300 polskich poetów i prozaików. Jego najważniejsza praca to "Panorama der polnischen Literatur des 20. Jahrhunderts" ("Panorama literatury polskiej XX wieku"). Warto również wspomnieć o jego poradniku dla tłumaczy (''Notatnik tłumacza''), książce "Polacy i Niemcy w Europie" i wspomnieniach ("Europejczyk z Łodzi").

W 2003 roku powstała Nagroda im. Karla Dedeciusa, którą nagradzani są polscy tłumacze literatury niemieckiej i niemieccy tłumacze literatury polskiej.

Daniel Gerould

Szwedzki teatrolog, tłumacz zafascynowany polską kulturą, zmarł w 2012 roku. Rozpoczął naukę polskiego po spotkaniu z teatrem Stanisława Ignacego Witkiewicza. W świecie anglojęzycznym, a szczególnie w USA, Daniel Gerould stał się prawdziwym ambasadorem polskiego teatru. Kiedy w latach 70. został profesorem teatru i komparatystyki w Graduate Center przy CUNY (City University of New York, gdzie wykładał do końca życia), zafascynowanie polskim teatrem zaczęło promieniować na rzesze studentów. Do tego stopnia, że w Stanach Zjednoczonych nie ma dziś chyba poważnego badacza teatru, który by nie słyszał o Witkacym, Witoldzie Gombrowiczu, Tadeuszu Kantorze, Jerzym Grotowskim, Sławomirze Mrożku czy Tadeuszu Różewiczu. Tę listę nazwisk profesor Gerould zresztą ustawicznie poszerzał poprzez działalność badawczą CUNY Graduate Center, którego był dyrektorem. Z czasem pojawiły się na niej nazwiska młodszych polskich twórców, takich jak Dorota Masłowska czy Przemysław Wojcieszek.

Był autorem w zasadzie wszystkich przekładów Witkacego wydanych w USA. Obejmują one zarówno sztuki, jak i inne pisma autora "Szewców". Wszystkie adaptacje Witkacego w Ameryce (a było ich tylko w latach 1966-1976 ponad dwadzieścia) opierały się na przekładach Geroulda. Jego niespożyta energia translatorska doprowadziła do powstania wielu innych przekładów, w tym Mrożka, Przybyszewskiej (razem z żoną Jadwigą Kosicką), wierszy z Teatrzyku Zielona Gęś i innych. Pozostawił ogromną spuściznę pism na temat teorii teatru i dramatu, liczne opracowania i eseje.

Ola Hnatiuk

Ukrainistka, absolwentka Uniwesytetu Warszawskiego, profesor nadzwyczajny w Instytucie Slawistyki PAN. Tłumaczka literatury ukraińskiej na język polski (przełożyła m.in. powieści Jurija Andruchowycza, "Historię Ukrainy" Natalii Jakowenko i "Katyń. Śladami polskich oficerów" Ołeksandra Zinczenki). Jej napisana w 2003 roku rozprawa habilitacyjna pt. "Pożegnanie z imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości" została nagrodzona Nagrodą "Przeglądu Wschodniego" oraz Nagrodą im. Jerzego Giedroycia. W 2015 roku opublikowała książkę "Odwaga i strach" poświęconą historii polskiej, żydowskiej i ukraińskiej inteligencji Lwowa w czasach okupacji.

W wywiadzie udzielonym Piotrowi Pogorzelskiemu dla "Nowej Europie Wschodniej" mówiła:

Pytają mnie: "to kim Ty właściwie jesteś? Polką czy Ukrainką". Odpowiadam: "nie muszę wybierać". Co prawda niektórzy wybierają za mnie. Ci, którzy chcą mi dopiec, mówią o mnie: "ta polska szowinistka". Inni uważają mnie za ukraińską nacjonalistkę. Może to jest niepodważalny dowód na moją podwójną tożsamość?

Padraic Kenney

Amerykański historyk, zajmuje się najnowszymi dziejami Europy Środkowo-Wschodniej i Polski. Jest dyrektorem Polish Studies Center na Uniwesytecie Indiana. Po polsku możemy przeczytać jego prace poświęcone PRL: "Rewolucyjny karnawał: Europa Środkowa 1989", "Wrocławskie zadymy" i "Budowanie Polski Ludowej: robotnicy a komuniści 1945-1950".

Akiko Kasuya

Znawczyni polskiej sztuki, profesor Kyoto City University of Art. Studiowała filozofię (Instytut Estetyki) na Uniwersytecie Jagiellońskim. Autorka wielu prac poświęconych polskiej awangardzie, napisała między innymi "Polish Avant-garde Art: Applied Fantasy for Survival" i "Modern Art in Central Europe" (wraz z Toshino Iguchim). Jest dyrektorką artystyczną festiwalu w Tatsuno, na który zapraszała polskich artystów, m.in. Mirosława Bałkę.

Gábor Körner

Węgierski polonista, tłumacz z polskiego i ukraińskiego, urodzony w 1969 roku. Ma w swoim dorobku ponad 50 przekładów, w tym książki Witolda Gombrowicza, Bruno Schulza, Sławomira Mrożka, Olgi Tokarczuk, Szczepana Twardocha, Serhija Żadana, Oksany Zabużko i Jurija Andruchowycza. Laureat Nagrody im. Attili Zoltána (2000) i Nagrody im. Attili Józsefa (2011). W 2005 otrzymał Srebrny Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis".

Andreas Lawaty

Niemiecki historyk i slawista, urodzony w Bytomiu. Pracował w Niemieckim Instytucie Kultury Polskiej w Darmstadt. Jest redaktorem 50-tomowej serii literatury polskiej w przekładzie niemieckim – Polnische Bibliothek. Jest autorem licznych książek poświęconych polsko-niemieckiej kulturze i historii, w tym pracy "Intelektualne wizje i rewizje w dziejach stosunków polsko-niemieckich XVIII-XXI wieku".

Yi Lijun

Chińska tłumaczka i badaczka literatury, urodzona w 1934 roku, zmarła w 2022 roku. W 1954 roku rozpoczęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim, od lat 60. pracowała na Wydziale Języków Wschodnioeuropejskich na Pekińskim Uniwersytecie Języków Obcych. Przekładała dzieła Adama Mickiewicza ("Dziady " i "Pana Tadeusza "), poezje Leopolda Staffa i Kazimierza Przerwy-Tetmajera, prozę Marka Hłaski, Witolda Gombrowicza i Olgi Tokarczuk. Jest autorką "Literatury polskiej" i "Zarysu powojennej literatury polskiej", zredagowała kilkaset haseł o polskich pisarzach i literaturze polskiej w chińskiej encyklopedii. Była nazywana ambasadorką literatury polskiej w Chinach.

Antonia Lloyd-Jones

Brytyjska tłumaczka, urodzona w 1962 roku. Studiowała rosyjski i starożytną grekę na Uniwersytecie Oksfordzkim, polskiego nauczyła się samodzielnie. Bodźcem do nauki była wizyta we Wrocławiu w 1983 roku. Przekłada prozę, poezję, literaturę non-fiction i książki dla dzieci. Tłumaczyła książki m.in. Olgi Tokarczuk, Stanisława Lema, Pawła Huelle, Artura Domosławskiego, Wojciecha Jagielskiego, Janusza Korczaka i Józefa Wilkonia. Dwukrotnie nagrodzona nagrodą Lost in Translation (za tłumaczenie "Ostatniej wieczerzy" Pawła Huellego i całokształt twórczości), Nagrodą Stowarzyszenia Autorów ZAiKS i Nagrodą Transatlantyk. W 2018 roku otrzymała Srebrny Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis". W latach 2015-2017 była prezeską brytyjskiego Translators Association.

Wiktoria Moczałowa

Moskiewska filolożka, slawistka, szefowa Stowarzyszenie Naukowców i Wykładowców Judaistyki na Uniwersytetach Sefer. Zajmuje się historią literatury polskiej i czeskiej. Publikowała prace poświęconej polskiej literaturze po polsku i rosyjsku, stale gości na konferencjach naukowych w Polsce. Opublikowała m.in.: "Еcha poezji Jana Kochanowskiego w literaturze rosyjskiej" oraz "Nieznany egzemplarz siedemnastowiecznego wydania polskiego Sowizrzała odnaleziony w Moskwie a problem edycji naukowej tego utworu".

Agneta Pleijel

Szwedzka dramatopisarka i poetka. Wspólnie ze swoim mężem, Maciejem Zarembą Bielawskim, tłumaczyła na polski wiersze Zbigniewa Herberta. Napisała książkę ''Lord Nevermore'' opowiadającą o związkach Bronisława Malinowskiego z Witkacym.

Martin Pollack

Austriacki pisarz, reportażysta, slawista i historyk, tłumacz. Studiował na Uniwersytecie Wiedeńskim, Warszawskim i w Jugosławii. Przełożył na język niemiecki książki Andrzeja Bobkowskiego, Ryszarda Kapuścińskiego, Mariusza Wilka i Wilhelma Dichtera. W swoich książkach bada i opisuje polską historię, po polsku możemy się z nimi zapoznać dzięki wydawnictwu Czarne. Napisał m.in. "Po Galicji. O chasydach, Hucułach, Polakach i Rusinach", "Dlaczego rozstrzelali Stanisławów" i "Sarmackie krajobrazy".

W 2007 roku otrzymał Nagrodę im. Karla Dedeciusa, w 2016 roku został wyróżniony Nagrodą Translatorską im. Ryszarda Kapuścińskiego za całokształt twórczości translatorskiej.

Brian Porter-Szucs

Historyk, pisarz. Profesor historii na University of Michigan, od 1994 roku zajmuje się historią Kościoła katolickiego i historią Polski wieków XIX i XX. W 2010 roku został prezesem Polish Studies Association, międzynarodowej organizacji promującej międzywydziałowe podejście do studiow nad historią, literaturą, kulturą, społeczeństwem i polityką Polski. Polscy czytelnicy mogą zapoznać się z jego pracą ''Gdy nacjonalizm zaczął nienawidzić. Wyobrażenia nowoczesnej polityki w dziewiętnastowiecznej Polsce''.

Tokimasa Sekiguchi

Tokimasa Sekiguch, fot. Łukasz Krajewski / AG — Tokimasa Sekiguch, fot. Łukasz Krajewski /AG

Polonista, tłumacz, profesor polonistyki. Studiował literaturę francuską i kulturę porównawczą, w latach 1974-1976 był stypendystą rządu polskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1992 roku zaczął pracować na otworzonej rok wcześniej polonistyce na Tokyo University of Foreign Studies, kierował Katedrą Kultury Polskiej do marca 2013 roku, po czym przeszedł na emeryturę (Katedra Kultury Polskiej została zamknięta). Wydał zbiór esejów po japońsku: "Pōrando to Tasha" ("Polska i jej Obcy"), Przełożył na japoński m.in.: "Treny" Jana Kochanowskiego, "Ballady i romanse" Adama Mickiewicza, "Historię literatury polskiej" Czesława Miłosza, "Matkę Joannę od Aniołów" Jarosława Iwaszkiewicza, "Przyczynek do biografii" Jana Kotta, "Cztery dramaty" Staniasława Ignacego Witkiewicza, "Iwonę, księżniczkę Burgunda" Witolda Gombrowicza, "Korespondencję Fryderyka Chopina (1816–1831)".

Yasuko Shibata

Japońska badaczka, tłumaczka literatury polskiej. Publikowała artykuły poświęcone kulturze romantyzmu, dyskursowi polskiego nacjonalizmu i japońskości. Jest autorką japońskiego przekładu "Quarks, Elephants & Pierogi: Poland in 100 Words" publikacji autorstwa Matthew Daviesa, Mikołaja Glińskiego i Adama Żuławskiego z ilustracjami i w opracowaniu graficznym Magdy Burdzyńskiej. Wykładowczyni Polsko-japońskiej Akademii Technik Komputerowych i Keio University, współpracowniczka Zespołu Badań nad Zmianą Społeczną i Tradycją.

Marci Shore

Amerykańska historyczka, badaczka Europy Środkowo-Wschodniej, wykłada na Uniwersytecie w Yale. W 2006 roku opublikowała ''Kawior i popiół'', książkę opowiadającą o uwikłaniu polskich pisarzy okresu międzywojennego w ideologię komunistyczną – od Aleksandra Wata i Brunona Jasieńskiego do Władysława Broniewskiego i Wandę Wasilewską. W 2013 ukazała się jej kolejna książka – "Smak popiołów" – w której opisuje upadek komunizmu przez pryzmat swoich własnych podróży do Polski, Czech i Rumunii. Przełożyła na angielski "Czarne sezony", okupacyjne wspomnienia Michała Głowińskiego, polskiego literaturoznawcy.

Timothy Snyder

Amerykański historyk, profesor Yale University, specjalizuje się w historii nacjonalizmu i Europie Środko-Wschodniej. Jest autorem książki "Rekonstrukcja narodów: Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś, 1569-1999", w której stara się prześledzić proces narodzin tożsamości współczesnych narodów naszego regionu. Napisał również biografię Kazimierza Kellesa-Krauzego i "Skrwawione ziemie", historię Europy Środkowej w latach 1933-1945 z perspektywy ofiar zamordowanych z przyczyn politycznych.

Ksenia Starosielska

Rosyjska tłumaczka, urodzona 22 lutego 1937 roku, zmarła 29 listopada 2017 roku. Redaktorka czasopisma "Inostrannaja literatura", wieloletnia redaktorka polskiej serii w wydawnictwie "Nowoje literaturnoje obozrienie", laureatka wielu rosyjskich i polskich nagród, m.in. nagrodę "Transatlantyk" Instytutu Książki, nagrodę polskiego PEN Clubu i nagrodę "Master" za tłumaczenie "Tryptyku prowansalskiego" Adama Wodnickiego. Tłumaczyła książki Tadeusza Konwickiego, Hanny Krall, Jarosława Iwaszkiewicza, Kornela Filipowicza, Stefana Chwina, Marka Hłasko, Juliana Stryjkowskiego, Henryka Sienkiewicza, Ryszarda Kapuścińskiego i innych.

Adrian Thomas

Okładki książek "Bacewicz: Chamber and Orchestral Music'', ''Górecki'', ''Polish Music since Szymanowski'', fot. materiały prasowe wyd.

Angielski kompozytor, muzykolog specjalizujący się w muzyce polskiej. Studiował w Nottingam, Cardiff oraz Krakowie, m. in. u Bogusława Schaeffera. Do jego najwyżej cenionych książek należą: "Bacewicz: Chamber and Orchestral Music", "Górecki" (wydana po angielsku i po polsku), "Polish Music since Szymanowski", w przygotowaniu jest monografia Koncertu wiolonczelowego Witolda Lutosławskiego.

W 1993 roku zorganizował festiwal Polska!, podkreślający przypadające wówczas okrągłe rocznice urodzin Lutosławskiego, Góreckiego i Pendereckiego.

Tomas Venclova

Litewski poeta i eseista, badacz i tłumacz literatury. Członek zespołu redakcyjnego paryskich "Zeszytów literackich", związany z litewską i rosyjską opozycją antykomunistyczną. W 1977 wyemigrował do USA, wykładał literaturę rosyjską i słowiańską na Uniwersytecie Yale. Przyjaźnił się z Czesławem Miłoszem i Josipem Brodskim. Tłumaczył na litewski poezję m.in. Norwida, Miłosza, Herberta i Szymborskiej. Jest autorem monografii Aleksandra Wata. Mieszka w New Heaven, często przebywa w Wilnie i Krakowie.

Ołeksandr Zinczenko

Wykład Ołeksandra Zinczenki "Ukraiński ślad katyński", IPN Warszawa, 2 czerwca 2014, fot. Piotr Życieński / IPN

Historyk, dziennikarz i pisarz, wykładowca w katedrze historii Charkowskiego Uniwersytetu im. Hryhorija Skoworody, pracował w ukraińskim Instytucie Pamięci Narodowej. Prezenter programów telewizyjnych, stały współpracownik "Prawdy historycznej" ("Історична правда"). Autor pierwszej ukraińskiej książki o Katyniu: "Katyń. Śladami polskich oficerów" ("Година папуги"), która powstała na podstawie nakręconego przez Zinczenkę dokumentu.

Opublikowano: 19.01.2017, aktualizacja: 08.09.2022

Język Polish