Content anchor

Witold Gombrowicz

Witold Gombrowicz, fot. Bohdan Paczowski
Witold Gombrowicz, Vence, 1965, 
fot. Bohdan Paczowski

Prozaik, dramaturg, eseista. Urodził się 4 sierpnia 1904 w Małoszycach pod Opatowem, zmarł 25 lipca 1969 roku w Vence, we Francji. Czesław Miłosz: "Dzieło Gombrowicza jest pomnikiem prozy polskiej". Jerzy Jarocki: "Dzisiejszy polski teatr podszyty jest Gombrowiczem".

Studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim oraz filozofię i ekonomię w Paryżu. W 1933 roku wydał "Pamiętnik z okresu dojrzewania", zbiór opowiadań - pełnych humoru, bawiących się formą "literatury niskiej", całkowicie niezrozumiany przez krytykę.

Witold Gombrowicz, Vence, fot. fot. Bohdan PaczowskiWitold Gombrowicz, Vence, fot. Bohdan Paczowski

Cztery lata później opublikowana została pierwsza powieść Gombrowicza "Ferdydurke", w której pojawiają się w pełni wątki kontynuowane przez autora także w późniejszych utworach - problem niedojrzałości i młodości; "gęby", maski przybieranej przez człowieka wobec innych; rozważania na temat opresyjności społeczeństwa i kultury - zwłaszcza polskiej, szlacheckiej, katolickiej i zaściankowej. "Ferdydurke" spotkała się z ostrymi reakcjami krytyki, podzieliła czytelników na wyznawców i wrogów Gombrowicza. Książkę docenili m.in. Bruno Schulz i Zofia Nałkowska.

"Od dawna odwykliśmy w naszej literaturze od zjawisk tak wstrząsających, od wyładowań tej miary, co powieść Witolda Gombrowicza 'Ferdydurke'. Mamy tu do czynienia z niezwykłą manifestacją talentu pisarskiego, z nową i rewolucyjną formą i metodą powieści i w końcu z fundamentalnym odkryciem, z aneksją nowej dziedziny zjawisk duchowych, dziedziny bezpańskiej i niczyjej, na której dotychczas hulał tylko nieodpowiedzialny żart, kalambur i nonsens" - pisał Bruno Schulz w recenzji.

W 1938 roku ukazał się pierwszy tekst dramatyczny Gombrowicza "Iwona księżniczka Burgunda", groteska na temat formy, obyczaju i ceremonii rozrastających się i krępujących indywiduum, które nie potrafi i nie może się z nich oswobodzić. Tekst przeszedł jednak bez echa.

Siedziba "Kultury"w Maisons-Laffitte pod Paryżem, fot. Wojciech Łaski / East NewsSiedziba "Kultury" w Maisons-Laffitte pod Paryżem, fot. Wojciech Łaski / East News

Miesiąc przed wybuchem II wojny światowej Gombrowicz wsiadł na pokład liniowca płynącego do Argentyny. Wojnę spędził w Ameryce Południowej, na świadomie wybranej emigracji, choć zamknięte środowisko polskich emigrantów w Argentynie denerwowało go i śmieszyło. Jego przedwojenne książki uległy w kraju zapomnieniu, za granicą długi czas nie mógł zdobyć uznania. Jan Kott wspominał w "Rzeczpospolitej":

"Gombrowicz przez wiele lat, niemal do końca argentyńskiej emigracji, żył na granicy ubóstwa. Miał swój własny stolik w jakiejś podrzędnej kawiarni w Buenos Aires, grał tam w szachy z młodymi przyjaciółmi, z których żaden wtedy jeszcze nie był pisarzem. Strona po stronie, zdanie po zdaniu, tłumaczył wtedy 'Ferdydurke' na hiszpański. Od wyjazdu do Argentyny żadna z jego książek nie ukazała się w Polsce. 'Iwona...' nie została nigdy zagrana. Minęło wiele lat, zanim jego nazwisko zaczęło być głośne na świecie."

W opinii wielu autorów zdanie otwierające powieść, esej czy reportaż jest najważniejsze. Nadaje... Czytaj dalej about: 35 zdań na dobry początek książki


 

Dopiero w połowie lat pięćdziesiątych ukazało się polskie wznowienie pierwszej powieści Gombrowicza, pojawiło się wydanie napisanego w 1946 roku w Argentynie dramatu "Ślub" oraz jego francuska edycja.

"Sztuka ta jest groteskową, lecz ściśle homologiczną transpozycją wypadków, które pod różnymi postaciami miały miejsce w całym szeregu krajów Europy Środkowej i w Rosji, wypadków ukazanych oczywiście w arystokratycznej i chrześcijańskiej wizji Gombrowicza. (...) Jeśli groteskowość jest cechą wspólną obydwu utworów ('Iwony...' i 'Ślubu'), to w 'Ślubie' zwłaszcza przybiera ona postać wyraźnie oniryczną (...). W 1935 roku Gombrowicz każe żyć na scenie społeczeństwu, w którym on sam ciągle żyje i nadal do niego należy; w 1946 roku odtwarza z oddalenia proces historyczny, który w jego wizji doprowadził do zniesienia historii" - porównywał "Ślub" z "Iwoną..." Lucien Goldmann.

Konstanty Jeleński i Witold Gombrowicz, Vence, fot. fot. Bohdan PaczowskiWitold Gombrowicz i Konstanty Jeleński, Vence, fot. Bohdan Paczowski

Międzynarodowa popularność Gombrowicza przypadła na lata sześćdziesiąte. Wówczas ukazały się paryskie wydania dwóch powieści: "Pornografii" i "Kosmosu"oraz "Dzienników", które przez wielu znawców literatury uznawane są za najwybitniejsze dzieło pisarza. Także "Operetki", groteskowego tekstu dla sceny o XX-wiecznej historii i rewolucjach:

"Dlaczego operetka? Czemu łączy się ona Gombrowiczowi ze sztuką nowoczesną, kiedy nikt prawie z szanujących się ludzi teatru nie zagląda do gmachów, gdzie odprawia ona swe wesołe i głupie obrzędy? - zastanawiał się Jan Błoński. Otóż - moim zdaniem - dlatego, że operetka (...) jest najsilniej skonwencjonalizowanym rodzajem teatralnym. Nigdzie gest nie bywa oszczędniejszy, nigdzie też stereotyp nie chełpi się bardziej bezczelnie."

Wówczas dramaty Gombrowicza trafiły na zagraniczne oraz - z trudem - na polskie sceny. Wówczas również Gombrowicz przeniósł się do Europy - najpierw na roczne stypendium do Berlina Zachodniego, później osiadł na południu Francji, gdzie zmarł i został pochowany.

Gombrowicz należy do pisarzy wyjątkowych w dziejach literatury - choćby ze względu na swą filozofię, sposób konstruowania tekstów i siłę swego języka. Niestrudzenie wadził się z polską tradycją, historią; spór ten był jednak zaledwie punktem wyjścia do tworzenia tekstów w owej tradycji i historii zakorzenionych i uniwersalnych zarazem.

"Gombrowicz pozostał pisarzem - i człowiekiem - który za żadną cenę nie chciał poddać samego siebie... poddać własnej wyobraźni i oryginalności... obojętnie jakim ludziom, bóstwom, społeczeństwom czy doktrynom. Można i należy dodać: nie chciał także poddać własnej kultury, zgodzić się na drugorzędność gruntu, z którego wyrósł." (Jan Błoński, "O Gombrowiczu" w: "Gombrowicz i krytycy")

"Dzieło Gombrowicza nie może być mierzone upływem kilku dziesięcioleci. Jest pomnikiem prozy polskiej, częścią tej całości, do której należą też Pasek i Sienkiewicz. Trzydzieści lat po śmierci autora wolno jedynie zapytać, jak ma się Polska dzisiejsza do tej, z którą się zmagał, chcąc zamiast pojęcia ojczyzny wprowadzić pojęcie synczyzny. Czy jest ta sama, czy do tamtej podobna, czy też zupełnie inna? Na to pytanie nie ma chyba odpowiedzi, tym bardziej, że w żadnym utworze literackim Polska ostatnich lat nie ukazała się 'w jestestwie swoim'." (Czesław Miłosz)

Witold Gombrowicz, fot. SIPA PRESS / East NewsWitold Gombrowicz, fot. SIPA PRESS / East News

"Dzisiejszy polski teatr podszyty jest Gombrowiczem od Jurka Grotowskiego poczynając (bez Gombrowicza nie byłoby 'Apocalypsis cum figuris' - orzekł kiedyś Puzyna), a na Grzegorzu Jarzynie kończąc. Nikt już po '89 roku nie szuka w nim oparcia przeciw sowieckim przekłamaniom i nie w nim młodzi szukają inspiracji do buntu; ale jako wzorzec samotnego niezależnego intelektualisty, bezkompromisowego i szczerego do bólu, pozostaje niezastąpiony. Atakując, demaskując nasze polskie kompleksy, w jakimś sensie nas od nich odczarował, zeuropeizował." (Jerzy Jarocki)

Pies jest to zwierzę domowe, ze wszystkich zwierząt domowych najmniej znające się na człowieku –... Czytaj dalej about: Cztery łapy, para uszu, oczy, nos i ogon – czyli pisarze i psy


 

Wybrane inscenizacje dramatów Gombrowicza:

Bibliografia (pierwsze wydania):

  • "Pamiętnik z okresu dojrzewania", Warszawa: Rój 1933
  • "Ferdydurke", Warszawa: Rój 1937
  • "Trans-Atlantyk. Ślub", Paryż: Instytut Literacki 1953
  • "Dziennik 1953-1956", Paryż: Instytut Literacki 1957
  • "Bakakaj", Kraków: Wydawnictwo Literackie 1957
  • "Iwona księżniczka Burgunda", Warszawa: PIW 1958
  • "Pornografia", Paryż: Instytut Literacki 1960
  • "Dziennik 1957-1961", Paryż: Instytut Literacki 1962
  • "Kosmos", Paryż: Instytut Literacki 1965
  • "Dziennik 1961-1966. Operetka", Paryż: Instytut Literacki 1966
  • "Rozmowy z Gombrowiczem", Dominique de Roux, Paryż: Instytut Literacki 1969
  • "Wspomnienia polskie. Wędrówki po Argentynie", w: "Dzieła zebrane" tom 11, Paryż: Instytut Literacki 1977
  • "Dzieła zebrane" T. 1-11, Paryż: Instytut Literacki 1969-1977
  • "Dzieła" T. 1-10, Kraków: Wydawnictwo Literackie 1986-1992

 

Opracowanie: 2002

Oficjalna strona Witolda Gombrowicza: www.gombrowicz.net

Culture.pl
Culture.pl
2015/07/09

Witold Gombrowicz

Dzieła

Interpretacja Krzysztofa Garbaczewskiego to miks formy teatralnej i filmowej, w której kamera pozwala nam na dużo bardziej intymne wejście w świat "Iwony, księżniczki Burgunda."Czytaj dalej about: "Iwona, księżniczka Burgunda" Krzysztofa Garbaczewskiego

Najbardziej oczekiwana książka tego roku "Kronos" pierwszy raz na polskiej scenie. Premierę adaptacji dzienników przygotował we wrocławskim Teatrze Polskim specjalista od Witolda Gombrowicza i jedno z najgłośniejszych nazwisk polskiego teatru - Krzysztof Garbaczewski.Czytaj dalej about: "Kronos" Krzysztofa Garbaczewskiego

Witold Gombrowicz, fot. SIPA PRESS / East News

Witold Gombrowicz, fot. SIPA PRESS / East News Wielkie wydarzenie w literaturze czy humbug? Skandal czy banał? Sprawdzamy, o czym naprawdę pisze Gombrowicz w swoim intymnym dzienniku, który ujrzał...Czytaj dalej about: "Kronos" w pigułce, czyli wszystko, czego nie wiesz o Gombrowiczu

Jerzy Jarocki, fot. Stefan Maszewski / East News

Spektakl w reżyserii Jerzego Jarockiego, premiera w Teatrze Narodowym na scenie przy Wierzbowej 16 października 2005.Czytaj dalej about: Jerzy Jarocki, "Kosmos" Witolda Gombrowicza

"IWONA, KSIĘŻNICZKA BURGUNDA" – pierwszy, napisany w 1935 roku dramat Gombrowicza – to sceniczna groteska i satyryczny obraz społeczeństwa, które krępuje i obezwładnia jednostkę.Czytaj dalej about: Witold Gombrowicz, "Iwona, księżniczka Burgunda"

Witold Gombrowicz

Multimedia

Adam Zagajewski opowiada o swoim stosunku do Witolda Gombrowicza, o Gombrowiczu jako moraliście i niechęci Gombrowicza do poezji. Czytaj dalej

Witold Gombrowicz

Artykuły

Constantin Geambaşu, fot. archiwum prywatne

Po raz dwunasty został wręczony Transatlantyk – doroczna nagroda Instytutu Książki dla wybitnego popularyzatora literatury polskiej za granicą. Otrzymał go tłumacz literatury polskiej na język rumuński Constantin Geambaşu. Czytaj dalej about: Constantin Geambaşu odebrał Transatlantyk 2016

12 czerwca 2016 roku kapituła przyznawanej w tym roku po raz pierwszy Nagrody Literackiej im. Witolda Gombrowicza wybrała pięcioro finalistów. Laureat zostanie wybrany 4 września 2016 roku. Organizatorem nagrody jest prezydent Radomia. Czytaj dalej about: Pięć nominacji do Nagrody Literackiej im. Witolda Gombrowicza

Tadeusz Kantor, reżyser spektaklu "Umarła klasa", Kraków, 1988, fot. Włodzimierz Wasyluk

Jeden z najsłynniejszych spektakli Tadeusza Kantora, "Umarłą klasę" w ujęciu filmowym Andrzeja Wajdy po cyfrowej rekonstrukcji, będzie można oglądać na DVD. Premiera płyty odbędzie się 6 kwietnia 2016 r. w NInA, w 101. rocznicę urodzin Kantora. Czytaj dalej about: Zrekonstruowana "Umarła klasa" na DVD

Krzysztof Jasiński, fot. Andrzej Iwańczuk/Reporter

Fenomen trwania – 20 lutego 2016 roku krakowski Teatr STU obchodzi 50. rocznicę swego założenia. To również półwiecze dyrekcji Krzysztofa Jasińskiego, najdłużej sprawującego tę funkcję teatralnego dyrektora w Europie. Czytaj dalej about: Z kontynentu na kontynent – rozmowa z Krzysztofem Jasińskim

Witold Gombrowicz, Vence, 1965, fot. Bohdan Paczowski

Blisko 60 książek zostało zgłoszonych do Ogólnopolskiej Nagrody Literackiej im. Witolda Gombrowicza, przyznawanej za debiut prozatorski. Fundatorem nagrody jest samorząd miasta Radomia. Laureat otrzyma 40 tysięcy złotych. Nagroda zostanie przyznana po raz pierwszy. Czytaj dalej about: Prawie 60 książek w puli Nagrody Gombrowicza

Ben Paloff z żoną Megan Thomas, również tłumaczką literatury polskiej. Fot. za uprzejmością Bena Paloffa.

Od Leśmiana po Masłowską – tłumacz i wykładowca University of Michigan Ben Paloff odpowiada na arcytrudne pytanie: czy Sienkiewicz może być interesujący dla czytelników anglojęzycznych? Czytaj dalej about: Benjamin Paloff: Spójrzmy inaczej na Sienkiewicza [wywiad]

Witold Gombrowicz

Wydarzenia