Zakończenie konkursu "Złoty kłos dla twórcy - srebrny dla czytelnika". Na zdjęciu: Teodor Parnicki, maj 1977, fot. Archiwum Fotograficzne Grażyny Rutowskiej / Narodowe Archiwum Cyfrowe

Pisarz, urodził się 5 marca 1908 roku w Berlinie, zmarł 5 grudnia 1988 roku w Warszawie.


Biografia Teodora Parnickiego obfituje w wydarzenia i fakty niezwykłe. Pisarz urodził się 5 marca 1908 roku w Berlinie jako pierwszy syn inżyniera Bronisława Parnickiego i Augustyny z Piekarskich. Rodzice poznali się w Kijowie, gdzie ojciec, z pochodzenia Wielkopolanin, początkowo studiował w katolickim seminarium duchownym. Z czasem przeniósł się na politechnikę, którą ostatecznie, po wydaleniu z Rosji za działalność polityczną, skończył właśnie w Berlinie. Stamtąd, w 1911 roku Parniccy wrócili do Rosji i mieszkali w Moskwie. W chwili wybuchu pierwszej wojny światowej, w 1914 roku, jako poddani niemieccy zostali przeniesieni do Ufy. W 1918 roku Teodor stracił matkę. Po powtórnym ożenku ojca przyszły pisarz opuścił dom rodzinny i wstąpił do Korpusu Kadetów w Omsku. Wydarzenia rewolucyjne rzuciły go aż do Władywostoku, a stamtąd, po ucieczce z Korpusu, niespełna dziesięcioletni chłopiec przedarł się w poszukiwaniu bliskich do Charbina. Tam znalazł się pod opieką Polaków i w 1920 roku zaczął uczęszczać do polskiego gimnazjum. Siedem lat później Parnicki dowiaduje się o śmierci ojca, w tym czasie zdaje maturę i postanawia wyjechać do Polski.

W 1928 roku zapisuje się na Uniwersytet im. Jana Kazimierza we Lwowie i studiuje polonistykę, anglistykę i orientalistykę. Tutaj słucha wykładów między innymi wybitnego historyka i teoretyka literatury, Juliusza Kleinera.

Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych Parnicki próbuje swych sił w publicystyce i krytyce literackiej, a także literaturze. W latach 1929-31 ukazywała się w "Lwowskim Kurierze Porannym" jego powieść w odcinkach o tematyce sensacyjnej zatytułowana Trzy minuty po trzeciej, do której pisarz po latach przyznawał się niezbyt chętnie. Za debiut Parnickiego uważa się natomiast rozprawkę "Henryk Sienkiewicz a Aleksander Dumas (ojciec)" opublikowaną w 1928 roku w "Tygodniku Polskim" wychodzącym w Charbinie. Dziewięć lat później, w 1937 roku ukaże się pierwsza ważna powieść Parnickiego Aecjusz ostatni Rzymianin. Ta historyczna fabuła zainicjuje wielkie dzieło pisarskie Parnickiego, który będzie odtąd w kolejnych powieściach starał się zrozumieć nie tylko sens dziejów, ale także odnowić powieść historyczną jako gatunek.

Aecjusz... został dostrzeżony przez krytykę i zgłoszony do Nagrody Młodych Polskiej Akademii Literatury. Autor wyróżniony ostatecznie stypendium PAL, wyjechał w 1939 roku w podróż do Grecji, Konstantynopola i Włoch. Do Polski wrócił tuż przed wybuchem wojny. W 1940 roku został aresztowany przez Rosjan we Lwowie i wywieziony w głąb Rosji. Poddany represjom - ocalał. Od 1941 roku pracował w ambasadzie polskiej w Kujbyszewie i ostatecznie wraz z armią generała Andersa wydostał się w 1943 roku z Rosji Sowieckiej na Bliski Wschód. Przez Teheran dotarł do Jerozolimy i tutaj, niewątpliwie dzięki polonicom zgromadzonym w Uniwersytecie Hebrajskim, napisał Srebrne Orły, ukazujące proces formowania się państwa polskiego za czasów Bolesława Chrobrego. Powieść ukazała się w 1944 roku.

Ostatnie dwa lata wojny Parnicki spędził w Meksyku jako przedstawiciel rządu londyńskiego. Tam, po zakończeniu wojny, osiadł na stałe.

W Meksyku Parnicki mógł w końcu zająć się pracą pisarską, ale brakowało mu kontaktu z czytelnikami. Mimo to, odcięty od polskiej kultury i żywego języka, Parnicki pracuje nad Słowem i ciałem, a także nad Końcem "Zgody Narodów". Powstające wówczas powieści z jednej strony rozwijają problematykę istoty i sensu dziejów zarysowaną już w Aecjuszu..., z drugiej zaś pogłębiona zostaje refleksja na temat skutków ścierania się różnych kultur, systemów wartości i utrwalających je języków. Pisarza fascynuje zderzanie przeciwieństw cywilizacyjnych. Szczególnym polem obserwacji dla Parnickiego, ze względu na te właśnie kwestie, staje się czas schyłku świetności Rzymu. Parnicki starał się zrozumieć nie tylko logikę wypadków historycznych, ale próbował - z powodzeniem zresztą - wniknąć w psychikę swych bohaterów. Pisarza zawsze interesowało to, w jaki sposób świat zewnętrzny odbierany jest przez tych, którym przyszło w nim żyć. Losy jednostki splatające się z łańcuchem wydarzeń historycznych mają dla pisarza pierwszorzędne znaczenie. Parnicki połączył model tradycyjnej powieści historycznej z perspektywą narracji psychologicznej. Osiągnął w ten sposób zupełnie nowy typ opowieści o przeszłości. Akcent padający w Srebrnych Orłach i potem w Końcu "Zgody Narodów" na przeżycia wewnętrzne bohaterów zdecydowanie będzie określał charakter późniejszego pisarstwa Parnickiego.

W 1955 roku Parnicki żeni się. W tym samym roku, w Paryżu ukazuje się Koniec 'Zgody Narodów'. Pisarza interesują żywo przemiany zachodzące w Europie, uważnie śledzi wypadki w Polsce. Rok 1956 będzie znaczący także dla pisarza, który ciągle jeszcze mieszka w Meksyku, ale powoli nawiązuje i odnawia kontakty z ojczyzną. Od tego właśnie roku wszystkie kolejne powieści Parnickiego będą już ukazywały się w Polsce. A wyraźną zapowiedzią tego stało się wznowienie Aecjusza ostatniego Rzymianina staraniem Instytutu Wydawniczego PAX.

Twórczość Parnickiego ma także niezwykle interesujący i rozrastający się wymiar fantastyczny, a nawet baśniowy. Motywy nierzeczywiste stają na równych prawach z realnymi, historycznymi składnikami narracji. Podważaone zostaje w ten sposób zaufanie do narracji opisowej, przedstawiającej historię tylko i wyłącznie w jej wymiarze faktograficznym. Parnicki zanurza się jakby coraz wyraźniej w strumieniu wielowarstwowych, nakładających się na siebie i zderzających ze sobą komentarzy i obrazów. W jego kolejnych powieściach historia wyzwala refleksję nad - jak ujmowali to niektórzy krytycy - "powieściowością". Parnicki obdarza swoich bohaterów świadomością tego, że są postaciami narracji. Autor krok po kroku ujawnia czytelnikowi na czym zasadza się proces pisania. Jego książki stają się zapisami nieomal laboratoryjnych eksperymentów polegających na tym, że bohaterowie, ale i odbiorca, stają się świadkami powstawania i kształtowania tekstu, pokonywania trudności w łączeniu poszczególnych motywów, wyjaśniania tajemnic, badanie tego, czym naprawdę jest proces historyczny.

Parnicki wykorzystuje wątki nie tylko z dziejów Europy, ale sięga także po motywy z historii na przykład Meksyku. Na nich oparta jest choćby powieść Labirynt. Już zresztą sam tytuł doskonale odzwierciedla skomplikowany charakter pisarstwa Parnickiego. Nie tylko my, czytelnicy, ale bohaterowie i narrator - wszyscy poruszamy się jakby w korytarzach, które biegną w nieznanych kierunkach i trudno przewidzieć dokąd nas one ostatecznie doprowadzą.

Nowa, baśniowo-mityczna poetyka szczególnie wyraźnie zaznacza się w twórczości Parnickiego na początku lat sześćdziesiątych. Pojawia się wówczas pierwszy tom rozwijanego przez wiele następnych lat cyklu, noszącego tytuł Nowa baśń. Ta wielowątkowa opowieść, odwołująca się do choćby Srebrnych Orłów, przypomina narrację mitologiczną z całą jej wielopoziomową strukturą.

Trudno w tak wąskich ramach zrekonstruować ogromną pomysłowość twórczą i rozległą erudycję Parnickiego. Tworzy ją nie tylko wiedza historyczna, ale i dobra znajomość literatury. Parnicki korzysta z cytatów, odsyła do tradycji literackiej, sięga po przysłowia i sentencje. Korzysta więc z materiału, który w takiej lub innej postaci zawsze krążył i był obecny w kręgu polskiej kultury. Ale ów przekaz w prozie Parnickiego podlega twórczej selekcji, bywa zamaskowany, wzbogaca motywy zagadkowe i stanowi wyzwanie erudycyjne dla czytelnika.

Po wydaniu Słowa i ciała, Twarzy księżyca, pierwszego tomu Nowej baśni oraz Tylko Beatrycze Parnicki miał już w Polsce swoich stałych czytelników. Jego popularność rosła, chociaż każda kolejna książka wymagała przy odbiorze niemałego wysiłku intelektu i wyobraźni. Ale bliższy kontakt z pisarzem mogli czytelnicy nawiązać dopiero w 1963 roku, kiedy Parnicki przyjechał do Polski zaproszony przez wydawnictwo PAX. Ten półroczny pobyt był niezwykle ważny i potrzebny - pozwolił pisarzowi zorientować się nie tylko w sytuacji kultury polskiej, ale także poznać opinie i komentarze na temat swojej twórczości. Ze zdziwieniem stwierdził wtedy, że nie wszyscy nazywają go powieściopisarzem historycznym, tak jakby nie rozumieli metody poznawania dziejów, którą od początku swej twórczości konsekwentnie starał się rozwijać. Dlatego we wstępie do I u możnych dziwny, powieści osnutej na wątkach tajemniczej młodości Sienkiewiczowskiego Zagłoby, pisał:

"Bronię tezy, iż powieścią historyczną jest taka powieść, jakiej koncepcja podstawowa zrodzona została w następstwie zapłodnienia intelektu i wyobraźni autora przez wydarzenie rzeczywiście historyczne (lub zespół takich wydarzeń), które stało się znane autorowi w wyniku zapoznania się z informacją, zawartą w naukowym dziele historycznym. W ten sposób narodziły się koncepcje podstawowe wszystkich moich powieści historycznych."

Tak więc Parnicki zawsze mocno akcentował swój historycznopisarski rodowód.

Rok 1963 przyniósł pisarzowi dwie nagrody. Pierwszą była literacka nagroda im. W. Pietrzaka, drugą - nagroda paryskiej "Kultury".

W lipcu 1967 roku Parnicki na stałe powrócił do Polski. W latach sześćdziesiątych pojawiają się kolejne tomy Nowej baśni, tworząc wraz z innymi powieściami szkielet wielkiej konstrukcji literacko-biograficznej pisarza. Tak trzeba bowiem traktować to dynamiczne dzieło - właśnie jako perspektywę ścierania się prawdy i zmyślenia, faktów i fantazji.

Proza Parnickiego odkrywa przed czytelnikiem nie tylko świat historycznie odległych wydarzeń, ale przybliża i ujawnia sam mechanizm twórczy. Powieści Parnickiego są powieściami o pisaniu powieści, o budowaniu fabuły, która ma zawładnąć światem przedstawionym i samym autorem. Wielogłosowość dzieła Parnickiego miała w zamyśle autora stworzyć nowy styl powieści historycznej, innej od tradycyjnej Sienkiewiczowskiej narracji. To była projekcja niekończącej się opowieści, wychwytującej zdarzenia w chwili ich narodzin i w fazach kolejnych ujęć, retrospekcji i przekształceń. To była opowieść bez zakończenia.

W roku akademickim 1972/73 Parnicki wygłosił w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego cykl wykładów, w których analizował i prezentował swoją twórczość.

W 1983 roku Uniwersytet Jagielloński uhonorował Parnickiego tytułem doktora honoris causa. Pisarz był także laureatem między innymi nagrody Fundacji A. Jurzykowskiego w 1985 roku i dwukrotnie Nagrody Państwowej I stopnia.

Teodor Parnicki zmarł 5 grudnia 1988 roku w Warszawie.

Twórczość - tytuły najważniejsze, daty pierwodruku:

  • Trzy minuty po trzeciej, powieść sensacyjna, drukowana w odcinkach w "Lwowskim Kurierze Porannym" w 1929 i 1930
  • Czan-Tso-Lin, opowieść dla młodzieży, 1932,
  • Hrabia Julian i król Roderyk (powst. 1934) wyd. 1976,
  • Aecjusz, ostatni Rzymianin 1937
  • Srebrne orły 1944
  • Koniec "Zgody Narodów" 1955
  • Słowo i ciało 1960
  • Twarz księżyca, t. 1-2: 1961, t. 3: 1967
  • Nowa baśń, cykl sześciotomowy, 1962-70
  • Tylko Beatrycze 1962
  • I u możnych dziwny 1965
  • Koła na piasku 1966
  • Śmierć Aecjusza 1966
  • Zabij Kleopatrę 1968
  • Inne życie Kleopatry 1969
  • Muza dalekich podróży 1970
  • Tożsamość 1970
  • Przeobrażenie 1973
  • Staliśmy jak dwa sny 1973
  • Sam wyjdę bezbronny 1976
  • Dary Kordoby 1981
  • Rozdwojony w sobie 1983
  • Sekret trzeciego Izajasza 1984
  • Kordoba z darów 1988
    pośmiertnie:
  • Opowieść o trzech Metysach 1994
  • Ostatnia powieść 2003
    wydano także
  • Opowiadania 1958
  • Szkice literackie 1978
  • Historia w literaturę przekuwana, cykl wykładów akademickich, 1980.

Autor: Wojciech Kaliszewski, grudzień 2006