Tadeusz Borowski, "Proszę państwa do gazu" i opowiadania obozowe

W swoich opowiadaniach Tadeusz Borowski, inaczej niż pozostali przedstawiciele pokolenia Kolumbów, opisuje obozy zagłady nie jako niespodziewany wybuch metafizycznego zła, lecz żelazną konsekwencję splotu faszyzmu i kapitalizmu.

Kłopot

"Bo się prawdy namówił/w szalonej postawie/Gdyż ci, co im należy/milczą o niej prawie" – tym mottem z Mikołaja Reja Tadeusz Drewnowski opatruje swoją biografię Tadeusza Borowskiego pt. "Ucieczka z kamiennego świata". Można różnie interpretować ten czterowiersz w kontekście życia i twórczości autora "Pożegnania z Marią", ale może właśnie owo "mówienie w szalonej postawie" jest kluczem do ambiwalentnej pozycji i nieustannych kłopotów, jakie Tadeusz Borowski sprawia kulturze polskiej.

Więzień Auschwitz, autor opowiadań dających najpełniejszy i wciąż aktualny (może nawet: aktualizowany) opis mechanizmów eksploatacji i eksterminacji, elementów, z których składało się obozowe dno człowieczeństwa, wybitny poeta z życiorysem złamanym brutalniej niż w przypadku rówieśników z pokolenia Kolumbów, cynik i nihilista, a zarazem żarliwy wyznawca komunistycznych idei, zaangażowany w budowę nowego ustroju. A wreszcie też samobójca, którego śmierć czyni jego powojenną postawę jeszcze bardziej złożoną. Wydaje się, że właśnie to czynne opowiedzenie się po stronie komunizmu w powojennej Polsce sprawia, że dziś Borowski jest postacią kłopotliwą, nie pozwala (może to i dobrze) umieścić go na cokole. Jednocześnie jednak utrudnia dostrzeżenie przenikliwości jego refleksji – przenikliwości, która wykraczała poza to, jak wojny i okupacji doświadczali literaci z jego pokolenia, a pozwalała mu sformułować refleksję na temat przyczyn triumfu faszyzmu i nazizmu, dostrzec powiązania między mentalnością, gospodarką, polityką, systemem ekonomicznym i zbrodniami wojennymi. Zależności te pozostały, zdaniem Borowskiego, wciąż aktualne, nawet po klęsce Niemiec w II wojnie światowej. Dla poetów pokolenia Kolumbów wojna była spełnioną Apokalipsą, kosmiczną katastrofą nicującą porządek dziejów. Dla Borowskiego – żelazną konsekwencją kapitalizmu jako systemu opartego na wyzysku ludzi przez ludzi. "Zwyczajna apokalipsa" – tak zatytułowana jest książka o Borowskim Andrzeja Wernera, który pisał, że dla poety faszyzm był centralnym problemem historii:

Text

Twórczość Borowskiego przynosi jedno z najciekawszych spojrzeń na faszyzm z perspektywy kultury europejskiej jako pewnej całości i przeciwnie, na tę kulturę z perspektywy faszyzmu. (Werner 1971)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obóz nazistowski Auschwitz-Birkenau, fot. Bettmann Archive/Getty Images

Obrazek

auschwitz-birkenau_gettyimages-515448900.jpg

Narrator "U nas w Auschwitzu" – opowiadania w formie listu do ukochanej Marii – rozlicza się z podwalinami europejskiej cywilizacji:

Text

Teraz dopiero poznałem cenę starożytności. Jaką potworną zbrodnią są piramidy egipskie, świątynie i greckie posągi! Ile krwi musiało spłynąć na rzymskie drogi, wały graniczne i budowle miasta! Ta starożytność, która była olbrzymim koncentracyjnym obozem, gdzie niewolnikowi wypalano znak własności na czole i krzyżowano za ucieczkę. Ta starożytność, która była wielką zmową ludzi wolnych przeciw niewolnikom!

Pamiętasz, jak lubiłem Platona. Dziś wiem, że kłamał. Bo w rzeczach ziemskich nie odbija się ideał, ale leży ciężka, krwawa praca człowieka. To myśmy budowali piramidy, rwali marmur na świątynie i kamienie na drogi imperialne, to myśmy wiosłowali na galerach i ciągnęli sochy, a oni pisali dialogi i dramaty, usprawiedliwiali ojczyznami swoje intrygi, walczyli o granice i demokracje. Myśmy byli brudni i umierali naprawdę. Oni byli estetyczni i dyskutowali na niby.

Złamany Kolumb

Tadeusz Borowski trafił do obozu Auschwitz-Birkenau 29 kwietnia 1943 roku. Aresztowano go 25 lutego tego samego roku w "kotle" w mieszkaniu państwa Mankiewiczów, gdzie dzień wcześniej, podczas próby wyrobienia fałszywych dokumentów dla zbiegłej z getta koleżanki, wpadła jego narzeczona, Maria Rundo. Oboje spędzili dwa miesiące na Pawiaku. Jesienią 1943 ciężko chory Borowski znalazł się w obozowym szpitalu, a po wyzdrowieniu pozostał tam jako fleger (sanitariusz). W 1944 roku wywieziono go do Dautmergen w Niemczech, stamtąd, na początku 1945 roku, do obozu Dachau-Allach, gdzie doczekał wyzwolenia przez armię amerykańską. Pośrednie stadium bytowania w obozie dla dipisów w liminalnej fazie pomiędzy niewolą a wolnością jest tematem nowel ze zbioru "Kamienny świat" i ostatniego opowiadania z tomu "Pożegnanie z Marią", czyli "Bitwy pod Grunwaldem".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tadeusz Borowski, fot. Benedykt Jerzy Dorys / www.polona.pl

Obrazek

tadeusz_borowski.jpg

Borowski nie wrócił od razu do kraju – współpracował z Polskim Czerwonym Krzyżem w Monachium, w 1946 roku podróżował do Belgii i Francji. Do Warszawy przyjechał w czerwcu 1946 roku. W tym samym czasie ukazała się w Monachium książka "Byliśmy w Oświęcimiu", napisana wspólnie z dwoma innymi więźniami, Kryspinem Olszewskim i Januszem Nel Siedleckim, jeszcze pod koniec 1945 roku. Z kolei opowiadania, które złożyły się później na tomy "Pożegnanie z Marią" i "Kamienny świat", zostały najpierw opublikowane w czasopismach – w pierwszych latach po wojnie życie literackie i kulturalne bujnie w Polsce rozkwitało, a Borowski zaangażował się weń z prawdziwą pasją. Brał udział we wrocławskim Światowym Kongresie Intelektualistów w Obronie Pokoju, wstąpił do PZPR, przebywał na Polskiej Misji Wojskowej w Berlinie (czyli nieformalnym przedstawicielstwie dyplomatycznym Polski w okupowanych Niemczech), publikował nie tylko opowiadania i wiersze, ale także teksty publicystyczne, angażował się w polemiki.

26 czerwca 1951 roku Maria Rundo urodziła ich córkę Małgorzatę, 2 lipca Borowski trafił do szpitala z objawami zatrucia gazem i środkami nasennymi. Zmarł dzień później w wieku niespełna 29 lat.

Człowiek zlagrowany

"Pożegnanie z Marią" jako samodzielny tom opowiadań ukazało się pod koniec 1947 roku w nakładzie zaledwie pięciu tysięcy egzemplarzy, "Kamienny świat" jako zbiór nowel – rok później. To w nich zawarte są najbardziej wstrząsające opisy doświadczenia obozowego, połączone postacią narratora – Tadka. Opowiadania najważniejsze, czy może raczej centralne, tzw. "oświęcimskie", pochodzące z samego środka piekła, opublikowane zostały już w "Byliśmy w Oświęcimiu": "Dzień na Harmenzach" (o warunkach pracy w obozie, wzajemnych relacjach więźniów, hierarchiach, oszustwach, kradzieżach, niemożności pozostania dobrym czy niewinnym), "Proszę państwa do gazu" (o pracy więźniów przy obsłudze transportu Żydów skazanych na natychmiastową śmierć), "U nas w Auschwitzu" (list do Marii, w którym opis lagrowej codzienności przeplata się z refleksjami historiozoficznymi) oraz "Ludzie, którzy szli" (o odmiennym losie Żydów i aryjczyków, o obozie kobiecym, stopniowalności kręgów piekła i o tym, jak wiele zależało w obozie od szczęścia).

Kadry z filmu "Pasażerka" Andrzeja Munka

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Z perspektywy badań nad Zagładą biografia Borowskiego i postać Tadka, narratora jego opowiadań, podważa triadę zaproponowaną przez amerykańskiego historyka, Raula Hilberga, który w swoim monumentalnym dziele dokonuje podziału na kategorie uczestników dramatu: sprawców, ofiary i świadków. Sprawcami mają być Niemcy, ofiarami Żydzi, świadkami ludność okupowanych krajów Europy, na terenie których miała miejsce masowa eksterminacja ich żydowskich współobywateli. Borowski-Tadek jako Polak jest ofiarą Niemców, jako więzień obozu koncentracyjnego – świadkiem Zagłady Żydów. Nie jest jednak hilbergowskim bystanderem, biernym gapiem, ale świadkiem aktywnym, a według siebie samego – pomocnikiem, a więc współsprawcą. Głównym przesłaniem opowiadań obozowych jest przecież to, że żadna ofiara nie pozostaje niewinna, że przeżyć w Auschwitz można było tylko cudzym kosztem i dzięki cudzej śmierci. Najjaskrawiej pokazane jest to w "Proszę państwa do gazu", w którym Tadek pracuje przy rozładunku transportów Żydów, a więc przy odebraniu ludziom walizek z dobytkiem, uprzątnięciu wagonów z trupów, posortowaniu rzeczy. Rzeczy, które staną się mieniem III Rzeszy, ale też wyżywią przez jakiś czas i przyodzieją więźniów. Bohaterowie "Proszę państwa do gazu" czekają w upalny dzień na kolejny transport:

Text

– Słuchaj mon ami, jak pójdziemy znów na rampę, przyniosę ci oryginalnego szampana. Pewnie nigdy nie piłeś, nieprawda.
– Nie, ale przez bramę nie przeniesiesz, więc nie bujaj. Zorganizuj lepiej buty, wiesz takie dziurkowane z podwójną podeszwą, a o koszulce już nie mówię, dawno mi obiecałeś.
– Cierpliwości, cierpliwości, jak przyjdą transporty, przyniosę ci wszystko. Znów pójdziemy na rampę.
– A może nie będzie już transportów do komina? – rzuciłem złośliwie – […] Zresztą, do cholery, ludzi zabraknie.
– Nie gadałbyś głupstw – [odpowiada jeden z towarzyszy Tadka] – ludzi nie może zabraknąć, bobyśmy pozdychali w lagrze. Wszyscy żyjemy z tego, co oni przywiozą.

Pionierska diagnoza, którą Borowski stawiał obozowemu uniwersum, wyprzedzała późniejsze rozpoznania filozofów, socjologów i historyków. Świat zlagrowany opisywał jako całościowy system, ukazywał mechanikę eksterminacji i psychologię więźniów. Cynizm i nihilizm jego bohaterów był największym oskarżeniem faszyzmu jako modelu myślenia, który nie wziął się bynajmniej znikąd, nie był ekscesem, metafizyczną erupcją zła, lecz raczej konsekwencją zachodniego ustroju wyzysku i ucisku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zdjęcie dokumentujące likwidację getta w Białymstoku, wykonane przez niemieckiego żołnierza pomiędzy 15 a 20 sierpnia 1943, fot. Wikipedia

Obrazek

bialystok_ghetto_15-20_august_1943_liquidation.jpg

Nowoczesność i higiena są narzędziami zagłady, cyklon B "znakomicie truł wszy i ludzi w komorze gazowej", a kolej umożliwiała transport "materiału do rozbudowy obozu i ludzi do gazu". Eksterminacja jest procesem mechanicznym i prozaicznym: "Zwykły dzień roboczy: zajeżdżają samochody, biorą deski, cement, ludzi". Musi być wydajna czasowo i ekonomicznie, jak taśmowa produkcja w fordowskiej fabryce.

Text

Auta odjeżdżają i wracają, bez odpoczynku, jak na potwornej taśmie. Bez przerwy jeździe karetka Czerwonego Krzyża. Olbrzymi krwawy krzyż wymalowany na masce motoru roztapia się w słońcu. Niezmordowanie jeździ karetka Czerwonego Krzyża: to właśnie w niej wozi się gaz, gaz, którym trują tych ludzi.

W procesie zagłady więźniowie obozu, których przeznaczeniem również jest komin, są najpierw wykorzystani do usprawnienia uśmiercania innych:

Text

Ci z Kanady, którzy stoją przy schodkach [do ciężarówek], nie mają chwili wytchnienia, oddzielają tych do gazu od tych, co idą na lager, wypychają pierwszych na schody, ubijają na aucie, na każde sześćdziesięciu, tak plus-minus.

Eksterminacja jest też skrupulatnie zaksięgowana:

Text

Z boku stoi młody, gładko wygolony pan, esman z notatnikiem w ręku; każde auto to kreska, jak odjedzie szesnaście aut to jest tysiąc, tak plus-minus. Pan jest zrównoważony i dokładny. Nie odjedzie auto bez jego wiedzy i jego kreski: Ordnung muss sein. Kreski pęcznieją w tysiące, w całe transporty, o których mówi się krótko: "z Salonik", "ze Strasburga", "z Rotterdamu". O tym będzie się już dziś mówiło "Będzin".

Finałem racjonalnej gospodarki ludźmi skazanymi na eliminację jest komora gazowa "wspólna, ohydna i obrzydliwa". Bo eksterminacja nie jest procesem sterylnym. Choć w opowiadaniach oświęcimskich zabijanie jest nowoczesne, szybkie i masowe – Borowski ugruntował skojarzenie obozowej śmierci z gazem – podkreślony jest także jego cielesny, fizjologiczny aspekt. Wykonawcy męczą się fizycznie, po ofiarach pozostaje krew, kał, trupy "olbrzymie i opuchnięte", "poskręcane w konwulsjach".

Równie istotny jak opis doświadczania życia i śmierci w obozie, a bywa że marginalizowany, wydaje się w twórczości Borowskiego obraz rzeczywistości poobozowej, która szybko wskakuje w utarte koleiny. Historia zdaje się niczego nie uczyć, dehumanizacja nie prowadzi do przewartościowań, refleksja nad wojną pozostaje błaha i pobieżna, a bogoojczyźniane komunały mają się nadzwyczaj dobrze – doskonałym obrazem tego stanu rzeczy jest opowiadanie "Bitwa pod Grunwaldem".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Krajobraz po bitwie", w reż. Andrzeja Wajdy, 1970. Na zdjęciu: Daniel Olbrychski, fot. Renata Pajchel / Studio Filmowe "Zebra" / Filmoteka Narodowa / www.fototeka.fn.org.pl

Obrazek

krajobraz po bitwie wajda 1_6910426.jpg

Borowski był niestrudzonym bojownikiem o swoją "prawdę" o obozach, prawdę wypraną z krzepiących pocieszeń, z nadziei na możliwość zachowania człowieczeństwa w obozowym świecie. Z tego powodu zajadle krytykował inne przedstawienia doświadczeń obozowych – przede wszystkim książkę "Z otchłani" Zofii Kossak-Szczuckiej ("Alicja w krainie czarów", "Pokolenie" 1947, nr 1), ale i film "Ostatni etap" Wandy Jakubowskiej. Nie był jednak cynikiem, co najbardziej uwidacznia się w epistolarnym opowiadaniu "U nas w Auschwitzu", w którym pisze do swojej narzeczonej, przebywającej w kobiecym obozie w Birkenau, że łączy ich miłość, pamięć i przyjaźń tych, co pozostali.

Text

Twarze rodziców, przyjaciół, kształty przedmiotów, które pozostały. I jest to najdroższe, czym możemy się dzielić: przeżycie. I choćby nam zostawiono tylko ciało na szpitalnej pryczy, będzie jeszcze przy nas nasza myśl i nasze uczucia.

I sądzę, że godność człowieka naprawdę leży w jego myśli i w jego uczuciu.

Dla Borowskiego opowiedzenie całej prawdy o tragedii obozowego życia – a więc i o własnym i współwięźniów upodleniu, tchórzostwie, znieczuleniu na cierpienie innych – jest powinnością wobec tych, którzy nie przeżyli:

Text

Bo może z tego obozu, z tego czasu oszustw będziemy musieli zdać ludziom żywym relację i stanąć w obronie zmarłych. […] Nie wiem, czy przeżyjemy, ale chciałbym, abyśmy kiedyś umieli nazywać rzeczy ich właściwym imieniem, jak czynią ludzie odważni.

Bibliografia:

Bartelski, L. M. (1969), "Genealogia ocalonych: szkice z lat 1939–1944", Kraków, Wydawnictwo Literackie.

Borowski, T. (1958 i nast.), "Wybór opowiadań", Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Borowski, T. (1961 i nast.), "Pożegnanie z Marią i inne opowiadania", Warszawa: Książka i Wiedza.

Borowski, T., Nel Siedlecki, J., Olszewski, K. (1958), "Byliśmy w Oświęcimiu", Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.

Brodzka-Wald, A., Krawczyńska, D., Leociak, J. (red.), (2000), "Literatura polska wobec Zagłady", Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Buryła, S. (2016), "Wokół Zagłady: szkice o literaturze Holokaustu", Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas".

Drewnowski, T. (1972), "Ucieczka z kamiennego świata", Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Głowiński, M. (1956), "Od katastrofizmu do poezji politycznej", "Twórczość", nr 1.

Grynberg, H. (2002), "Ludzie ludziom zgotowali ten los", oraz "Holocaust w literaturze polskiej", w: tegoż, "Prawda nieartystyczna", Wołowiec: Czarne.

Karolak, S. (2014), "Doświadczenie Zagłady w literaturze polskiej 1947–1991. Kanon, który nie powstał", Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje.

Korotyński, H. (1947), "Kiedy będziemy znali Oświęcim", "Odrodzenie", nr 34.

Kott, J. (1946), "Umiejętność czytania", "Kuźnica", nr 30.

Kowalska-Leder, J. et al. (red.), (2017), "Ślady Holokaustu w imaginarium kultury polskiej", Warszawa: Krytyka Polityczna.

Leopold, W. (1956), "Tadeusz Borowski w piątą rocznicę śmierci", "Nowa Kultura", nr 28.

Mencwel, A. (1970), "Borowski albo dramat absolutyzmu moralnego", "Miesięcznik Literacki", nr 6.

Piórkowski, J. (1961), "Prawdziwiej o Tadeuszu Borowskim", "Orka", nr 29.

Rodak, P. (2000), "Wizje kultury pokolenia wojennego", Warszawa: Fundacja Nauki Polskiej.

Rudnicki, A. (1961)," Śmierć w lipcu 1951", "Nowa Kultura", nr 31.

Sandauer, A. (1949), "Sprawa Borowskiego i innych", "Odrodzenie", nr 2.

Werner, A. (1971), "Zwyczajna apokalipsa", Warszawa: Czytelnik.

zagłada żydów

literatura holokaustu