Tropem Indii w polskiej literaturze

magni_mogolis_imperium.jpg, default, Magni Mogolis imperium, 1711, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie, Tropem Indii w polskiej literaturze

#literatura

Czy Słowacki był joginem? Kogo uwiódł Budda z Frankfurtu? Jak zrozumieć kraj setek języków? Szukamy bliskości dalekich Indii w historii polskiej literatury.

"I tak literaturę o Indiach, tę popularną, rozpowszechnianą, ograniczono do Tajemniczej Egzotyki. Dżungle i fakirzy, święte małpy i zaklinacze wężów. Tym się karmiła nasza wyobraźnia, żądna wiedzy o dalekich krajach, nie przeczuwając, że zamiast faktów chłonie mity" – pisał na łamach "Sztandaru Młodych" Ryszard Kapuściński. Celem jego służbowej podróży we wrześniu 1956 roku był kraj postrzegany na kształt fatamorgany, w którym wszystko jest "niezwykłe, kolorowe i przesnute tajemniczą mgiełką". Reporter postanowił zdjąć z Indii to egzotyczne sari założone przez jego poprzedników. Czy mu się udało? Jak myśl indyjska wpłynęła na literaturę polską? Sprawdźmy to u wybranych twórców, a zacznijmy od epoki traktowanej jako "ingerencja indianizmu do kultury europejskiej".

Romantyczny duch Indii

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ad Rottmann, "Akbar's Mausoleum bei Secundra in Indien", nie po 1864, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

akbars_mausoleum_polona.jpg

W szkole raczej nie dowiemy się, że Tadeusz Soplica mógł być potomkiem indyjskich bogów, ale czy ta myśl jest całkiem niedorzeczna? Pewne jest, że przed stworzeniem epopei narodowej Adam Mickiewicz zgłębił lekturę Friedricha Schlegla "Über die Sprache und Weisheit der Indier" [O języku i wiedzy Indusów], choć odradzał mu ją Joachim Lelewel, autor "Dziejów starożytnych Indii". "Tymczasem [...] zakopałem się w Hammera i gotuję się atakować Indie Szlegla" – informował poeta w liście do swojego mistrza, na co ten odpisał: "Chcesz, Adamie, ze Szleglem o Indie wojować? Podobno w tych czasach wojnę podobną wydał Heeren i coś w tym przedtem miał w Hamburgu drukować". Niektórzy krytycy, jak chociażby Edmund Chojecki, dostrzegali też analogię między animizmem przyrody, panteizmem indyjskim i przyrodą ożywioną w "Panu Tadeuszu". Sam wieszcz podsycał te domysły w wykładach paryskich.

Zainteresowanie mitologią i myślą indyjską zrodziło się u Mickiewicza już na Uniwersytecie Wileńskim, gdzie obracał się w kręgu orientalistów. Wiedzę w tym zakresie pogłębiał w Petersburgu, a jak przekonuje orientalista Jan Tuczyński – także w Pradze. Jednak w pełni ukształtowane poglądy zaprezentował dopiero w Collège de France. Wywodził mitologię słowiańską (i wszystkie inne) z indyjskiej, sanskryt uważał za najbogatszy z języków. Być może pod wpływem Andrzeja Towiańskiego i jego nauki opartej m.in. na systemie indyjskiej metempsychozy zapoznał się z dziełem Ralpha Waldo Emersona, amerykańskiego filozofa pozostającego pod wrażeniem buddyzmu – cytował go podczas wykładów czy przemówień wygłaszanych w Kole Sprawy Bożej. Możliwe, że właśnie tam także Juliusz Słowacki zetknął się z myślą Emersona.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Ciągliński, "Pałac maharadżów nad jeziorem Udajpur. Z podróży do Indii", 1907, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

palac_maharadzow_nad_jeziorem_udajpur._z_podrozy_do_indii.jpg

Czy autor "Króla-Ducha" uprawiał jogę? Nie dosłownie, ponieważ w Indiach nigdy nie był, a pierwszy polski podręcznik do jogi Wincentego Lutosławskiego (stryja wybitnego kompozytora) ukazał się dopiero sześć dekad po śmierci romantyka. Słowackiego jednak wiele łączyło z tą dyscypliną duchową. Już pod koniec XIX wieku badacze wskazywali na inspiracje religią i filozofią indyjską w dziełach romantyka. Jak podaje Tuczyński, moderniści z Janem Kasprowiczem na czele "odczytywali w »Królu-Duchu« najwyższe wcielenie poezji staroindyjskiej". Sam orientalista określa ów poemat mianem "metempsychicznej baśni". W "Motywach indyjskich w literaturze polskiej" wylicza elementy wedyjskie (najstarszej znanej religii Indii) w symbolice Słowackiego, podsumowując, że "niemal z każdego słowa »Króla-Ducha« emanuje słońce, księżyc, ogień, wybucha ogniem lub tryska błyskawicami". A właśnie błyskawicową naturę przypisywaną Brahmanowi (absolutowi) myśliciele wedyjscy "włączyli w zakres jogi".

Schopenhauer liryzmem podszyty

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Albert Racinet, "Środki transportu, muzyka, taniec", ok. 1878, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

albert_racinet_polona.jpg

Czerpiący z monizmu Słowackiego Kasprowicz spotkał się ze staroindyjską myślą na Uniwersytecie Wrocławskim. Nie było wówczas mowy o regularnych studiach indologicznych, choć już w 1860 roku profesor Bernard Jülg prowadził wykłady z sanskrytu na krakowskiej uczelni. Zainfekowany filozofią Schopenhauera i monizmem wedanty młodopolski poeta pogłębił studia w tym zakresie na Uniwersytecie Lwowskim. Wyposażony w podstawowe koncepcje indyjskiego panteizmu, buddyjskiego uznania cierpienia za podstawową wartość i schopenhauerowskiego pesymizmu, a także przyrody utożsamianej z jasnością i ciszą oraz miłością i patriotyzmem Kasprowicz napisał "Hymny", "Księgę ubogich", "Sawitri" oraz "Sitę: indyjski hymn o miłości w trzech odsłonach".

Dzieła te pewnie nie powstawałyby – albo przynajmniej nie w takim kształcie – gdyby nie kontakty młodopolskiego twórcy z Andrzejem Gawrońskim, obiecującym indologiem (jeszcze o nim będzie mowa), oraz wielbicielem Dalekiego Wschodu, Antonim Langem. Ten ostatni był wujem Bolesława Leśmiana i zapewne to jego zasługą są tak liczne pierwiastki indyjskie w twórczości autora "Łąki". Właśnie w tym oraz kolejnym zbiorze poezji, "Napoju cienistym" widać szczególnie inspiracje mitami ("Pururawa i Urwasi") czy buddyjską pustką uwalniającą od cierpienia ("Żołnierz"). Z kolei w najwcześniejszym tomie Leśmiana, "Sad rozstajny" zauważalne są elementy panteizmu i hinduizmu.

Czy więc Kapuściński trochę nie przesadził, przykładając polskiej literaturze inspirowanej Indiami łatkę egzotyki? Szukajmy dalej.

Tu byłem. Witkacy. Kapuściński

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

India quae Orientalis dicitur et insulae adiacentes, mapaautor litografii: Józefa Kośmińskiego, 1835, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

mapa_indie_1835_polona.jpg

Ile czasu potrzeba, by zakochać się w Indiach? Witkacemu wystarczyła niespełna doba – tyle spędził w Mumbaju [w czasach Witkacego miasto nosiło jeszcze nazwę Bombaj, ale w 1995 roku oficjalnie zmieniło nazwę, by odciąć się od kolonialnej przeszłości] w drodze powrotnej z Australii latem 1914 roku. Na kilkutygodniową eskapadę namówił go Bronisław Malinowski. Antropolog potrzebował fotografa i rysownika, który utrwaliłby jego badania naukowe prowadzone wśród ludów zamieszkujących Wyspy Trobrianda niedaleko Nowej Gwinei, z kolei literat ukoiłby sumienie po niedawnym samobójstwie narzeczonej. Początkowo wyprawa przebiegała bez problemów. Przyjaciele zatrzymali się na dwa tygodnie na Sri Lance [do 1972 roku – Cejlon], skąd młody Witkiewicz wysłał do ojca list pełen zachwytów indyjską przyrodą: "Najdroższy Tato: Nie jestem w stanie opisać tych cudów, które tu widzę. Są to rzeczy wprost potworne od piękności". Spokój podróżnika zburzyły wkrótce załamanie nerwowe, wieść o wybuchu wojny w Europie oraz kłótnia z Malinowskim. Witkacy postanowił wrócić do kraju, ale poczuł jeszcze skwar mumbajskiego słońca, a samo miasto nazwał "cudownym". Krytycy są zgodni: podróż ta zmieniła twórczość przyszłego autora "Pożegnania jesieni", w której to powieści Indie rozpalą wyobraźnię czytelników.

Daleki kraj, "ogromny, różnorodny, sprzeczny" i "tak niepodobny do Polski" odmienił natomiast życie dwudziestokilkuletniego Kapuścińskiego. Nie dlatego, że przywiózł stamtąd jakieś przełomowe dzieło (wręcz przeciwnie, teksty drukowane w "Sztandarze Młodych" pod koniec lat 50. przypomniała dopiero w 2024 roku Oficyna Wydawnicza Kontynenty w książce "Gorzki smak wody"), lecz była to pierwsza zagraniczna podróż dobrze rokującego reportera. Do tej pory zza redakcyjnego biurka wyruszał jedynie śladem listów nadsyłanych przez czytelników. Teraz miał okazję wyrwać się ze szponów komunistycznej władzy i posmakować innego świata. Lepszego? Niekoniecznie. Urzekającego? Jak najbardziej.

Mimo ekscytacji związanej z wizytą w obcym kraju, Kapuściński nie patrzy na niego bezkrytycznie. Piętnuje zbrodnię kolonizacji, na dworcu Sealdah Station w Kalkucie przypatruje się z uwagą uchodźcom pielgrzymującym do lub z Pakistanu, opisuje "ciasne, cuchnące i stare uliczki" Benares, które "napełnia hałas, tłum i blask". Przekonuje, że:

Indie nie są krajem egzotycznym, a jeśli się już upierać, egzotyka jest tam tylko dekoracją, podporządkowaną temu, co się rozgrywa na scenie. Niestety, do nas dojechała pusta dekoracja, nie dotarli bohaterowie dramatu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Hurduwar w Indiach, 1900, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

hurduwar_w_indiach_polona.jpg

Na scenę "Pożegnania jesieni" wkroczyli za to kochankowie: Hela i Anastazy. Podróż dwojga bohaterów powieści do Indii wiąże się z metafizyczną przemianą. Zaspoilerujmy: nieudaną. Ona gładko przechodzi na buddyzm (choć wcześniej w jeden dzień zmieniła wyznanie mojżeszowe na katolicyzm), a seksualne eksperymenty opiera na "Kamasutrze". On po śmierci żony wyrusza w ślad za kochanką, jednak ucieka od niej, przerażony jej postępowaniem. Wszystko rozgrywa się w scenerii tylko pozornie indyjskiej, gdyż Witkacy – jak przyznał, sam nie wiedząc czemu – przeniósł "pewne wypadki do Indii, opierając się na rzeczach widzianych na Cejlonie".

Choć Krzysztof Iwanek określa witkacowski motyw podróży na Wschód mianem "parodii", to w powieści pobrzmiewa echo orientalnej obietnicy duchowej przemiany tak silnie obecnej w literaturze tamtego okresu. Jak zauważa indolog i historyk, "»Pożegnanie jesieni« traktuje w dużo większym stopniu o europejskim, wyidealizowanym stosunku do Indii niż o samych Indiach".

Wiedzę o indyjskiej filozofii pisarz czerpał z rozpraw Schopenhauera, którego dekadenci zwali Buddą z Frankfurtu (dla Heli filozof był "mistrzem dzieciństwa"). Ponadto Tuczyński dostrzega powinowactwo teorii Czystej Formy z teatrem indyjskim. I na tym można by zakończyć poszukiwanie wątków indyjskich w twórczości Witkacego, dla którego ojczyzna kamasutry stanowi raczej pretekst do zaprezentowania własnej filozofii. O ile autor "Pożegnania z jesienią" uczy Indii swoich bohaterów, posługując się wiedzą zaczerpniętą głównie z lektur, o tyle Kapuściński – doświadczając kraju osobiście – kształci przede wszystkim czytelnika. Czyni to, uwodząc plastyczną metaforą i uwypuklając kontrast między dwoma odległymi krajami. Niektóre jego spostrzeżenia aktualne są do dziś.

W domu maharadży

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka i rozkładówka książki "Bapu: opowieść o dobrym maharadży", tekst: Monika Kowaleczko-Szumowska, ilustracje: Marcin Minor, fot. Wydawnictwo Literatura

Obrazek

bapu_okladka.jpg

Odwiedźmy ponownie Mumbaj, tym razem z bohaterami książki dla młodszych czytelników "Bapu: opowieść o dobrym maharadży" Moniki Kowaleczko-Szumowskiej. Kopal, mieszkanka miasta wykradzionego morzu, wraz z młodszą siostrą i rodzicami wybiera się na wakacje do Balachadi. Tam poznaje historię polskich dzieci deportowanych na Syberię podczas wojny, które znalazły schronienie w powstałym specjalnie dla nich osiedlu indyjskiego władcy. Tę niezwykłą, choć prawdziwą opowieść o bezinteresownym niesieniu pomocy, chyba dość dobrze znaną dorosłym, Kowaleczko-Szumowska rozbudowała zarówno o wątek biograficzny samego maharadży (choć o jego słabości do angielskiego tłumaczenia "Chłopów" nie wspomniała), jak i o relacje uchodźczych bohaterów. Sama konstrukcja "Bapu" trzyma w napięciu: wątki urywają się w decydujących momentach, zmiany czasu i miejsca podtrzymują dynamikę, a i autorka nie unika trudnych tematów, jak trauma i śmierć.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rozkładówka książki "Bapu: opowieść o dobrym maharadży", tekst: Monika Kowaleczko-Szumowska, ilustracje: Marcin Minor, fot. Wydawnictwo Literatura

Obrazek

bapu_opowiesc_o_dobrym_maharadzy_121_copy.jpg

Pisarka,scenarzystka i producentka filmowa opowiedziała tę historię także językiem komiksu ("Niusiek. Wojenne losy dzieci maharadży", ilustrowany przez Urmasa Viika) oraz w interaktywnym webdoku "Dzieci Maharadży". Dzięki tej ostatniej formie można jeszcze głębiej doświadczyć w czasie wojennej tułaczki z Polski do Indii.

Wróćmy na obrany wcześniej, reporterski szlak.

Le Corbusier w miejskiej dżungli

Autor "Podróży z Herodotem" w jednym z reportaży wspomina o charakterystycznym dla Indii współistnieniu epok: "Starożytność egzystuje tu obok nowoczesności, teraźniejszość jest nasycona przeszłością, a dla zrozumienia tego co jest dziś, trzeba dokładnie poznać to, co było wiele stuleci wstecz". I dalej:

W ten sposób istnieją dziś obok siebie ludożerczy szczep Naga, reaktor atomowy, drewniana socha i impresjonizm, bambusowe szałasy i konstrukcje Le Courbusiera. Okazuje się, że można pogodzić ze sobą nawet takie rzeczy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Kosidowski, Indie. Ulica w Bombaju, fotografia, 1962, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

indie._ulica_w_bombaju.jpg

W podobnym tonie wypowiadają się współcześni pisarze i reporterzy. Na mieszankę tradycji i nowoczesności zwraca uwagę chociażby Weronika Rokicka w "Indiach. Kraju miliarda marzeń". Indolożka fachowo przeprowadza czytelnika przez meandry społeczno-ekonomiczne niepodległego kraju (Indie wyzwoliły się spod panowania imperium brytyjskiego 15 sierpnia 1947 roku):

Jedni celebrują indyjskość, ćwicząc jogę lub klasyczny taniec indyjski, drudzy chcą walczyć o ochronę krów i dbać o czystość religijną. Niektórym do czucia się Indusem wystarczy miłość do indyjskiego jedzenia czy filmów bollywoodzkich, a inni są gotowi poświęcać długie godziny na udział w niekończących się internetowych sporach o historii Indii.

Zbliżony fragment znajdziemy również na kartach książki Pauliny Wilk "Lalki w ogniu":

Indie żyją w wielu stuleciach naraz. Treści sprzed tysięcy lat wpadły do wielkiego dzbana i wymieszały się z nowymi zdobyczami cywilizacji – wszyscy piją z jednego źródła, nasiąkają tradycją. Nikt nie jest od niej wolny.

Debiutancka książka Wilk, choć wydana w 2011 roku, wciąż ujmuje intensywnością wrażeń, barwną frazą i spostrzegawczością narratorki. Precyzyjnie skonstruowana opowieść przekształca mozaikę mikrohistorii w przekrojowy obraz współczesnych Indii.

Okładka książki Pawła Smoleńskiego “Trędowate kobiety czyszczą ryż”, fot. wydawnictwo Czarne — Okładka książki Pawła Smoleńskiego "Trędowate kobiety czyszczą ryż", fot. wydawnictwo Czarne

Ojczyzna Gandhiego nieco inaczej prezentuje się w książkach Katarzyny Boni i Pawła Smoleńskiego. Zarówno "Auroville" (o eksperymentalnym miasteczku w środku dżungli zbudowanym z iluzji i rzeczywistości), jak i "Trędowate kobiety czyszczą ryż" (o odizolowanej od świata osadzie dla osób dotkniętych trądem oraz społecznym wykluczeniem) to historie bardziej dyskretne, tworzone z empatią, z potrzeby zrozumienia drugiego człowieka. Boni dekonstruuje utopię. Smoleński odrzuca uprzedzenia. Oboje zaglądają pod podszewkę międzyludzkich relacji, by odróżnić spokój od odrzucenia, wybór od przymusu.

"Trędowate kobiety czyszczą ryż" to ostatni reportaż zmarłego w 2023 roku autora. Pierwotny plan zakładał powstanie książki o trądzie scalającej historie z różnych zakątków świata. Ośrodek Jeevodaya, czyli Świt Życia, założony przez polskiego pallotyna w Indiach w 1969 roku miał być pierwszym punktem na mapie – okazał się ostatnim, w pełni rozpoznanym terenem interwencji Smoleńskiego. Bo nawet jeśli reporter siadał bez skrępowania wśród swoich bohaterów i w skupieniu się im przyglądał – jak na fotografii Adama Rostkowskiego – a później spisywał wszystko na papierze, starając się pozostać niewidzialnym, to jego opowieści bez wątpienia mają charakter interwencyjny. Wolne od osądu, skłaniają do podjęcia dialogu z Innym. Zupełnie jak w historii o dobrym maharadży, w której obcość zastępuje troska.

Od sanskrytu do kannada

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kalikaćarjakatha – karta z dżinijskiego rękopisu, miejsce powstania: Indie, 2. poł. XV - 1. poł. XVI w., fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

kalikacarjakatha_-_karta_z_dzinijskiego_rekopisu_kaalakaacaarayakathaa.jpg

Trudniejszą rolę od reporterów tłumaczących Indie mają tłumacze przekładający indyjską kulturę. I nie chodzi bynajmniej o różnice obyczajowe czy nieadekwatność znaczeń, lecz o barierę językową. Indie mówią – według konstytucji – 22 językami, ale tak naprawdę można ich usłyszeć na ulicach ponad 400 (choć spisy ludności notują blisko dwa tysiące języków i dialektów!).

W rozdziale "Kraj setek języków" Rokicka przywołuje postać Rabindranatha Tagore’a. W ojczyźnie noblista wciąż uważany jest za przewodnika duchowego: jedni cenią go za twórczość, dla większości ucieleśnia dumę z języka i kultury. W "Ideals of Education" z 1929 roku pisał o "wolności samostanowienia w języku" Indusów, "wolności wyobraźni" w indyjskiej literaturze, "wolności duszy w wierzeniach religijnych" oraz o "wolności umysłu w środowisku społecznym". Choć nie wywyższał własnej kultury, krytykował – podobnie jak Gandhi – edukację po angielsku stawiającą naród na niższym szczeblu cywilizacyjnym, podległym obcej władzy. Sam jednak zaistniał w literaturze Zachodu głównie dzięki własnym przekładom swoich dzieł na angielski.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Albert Racinet, "Hindusi i muzułmanie: bramini i kobiety", ok. 1878, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

albert_racinet_polona_12.jpg

Polski czytelnik dość szybko mógł poznać utwory indyjskiego poety i prozaika dzięki pracy m.in. Leopolda Staffa czy Jana Kasprowicza. Niestety nie tłumaczyli oni z języka oryginału, lecz z autoprzekładów Tagore’a. Nawet Gawroński najpierw wziął na warsztat angielską wersję utworu "Sādhanā", a dopiero osiem lat później, w 1932 roku, stworzył pierwszy polski podręcznik sanskrytu.

Wydawałoby się, że sto lat później, w dobie globalizacji, łatwego przekraczania granic (również językowych) i rozwiniętej edukacji, podobne sytuacje nie będą miały miejsca. Wciąż jednak jest wiele do zrobienia, co widać na przykładzie Międzynarodowej Nagrody Bookera 2025, którą otrzymała Banu Mushtaq za książkę "Heart Lamp". Prawniczka i działaczka na rzecz praw kobiet w południowych Indiach napisała opowiadania w języku kannada. Problem w tym, że w Polsce brakuje kompetentnych osób znających mowę mieszkańców stanu Karnataka, więc nad Wisłą "Heart Lamp" ukaże się jako tłumaczenie z angielskiego. Oby sukces indyjskiej pisarki odmienił tę praktykę i przekład z języka oryginału stał się normą.

Źródła: Krzysztof Iwanek, "Indie w »Pożegnaniu jesieni«. Obietnica wyzwolenia czy kolejna inteligentna drwina Witkacego?" [w:] "Pamiętnik Literacki", CII, z. 1, 2016; Halina Marlewicz, "Bolesław Leśmian – indyjskie inspiracje" [w:] "Perspektywy Kultury", nr 1, Kraków 2009; Dagmara Nowakowska, "Wątki indyjskie w mistycznej twórczości Juliusza Słowackiego" [w:] "Pamiętnik Literacki", CIX, z. 2, 2018; Jan Tuczyński, "Motywy indyjskie w liryce Kasprowicza: geneza i usytuowanie" [w:] "Pamiętnik Literacki", LXII, z. 3, 1971; Jan Tuczyński, "Motywy indyjskie w literaturze polskiej", Warszawa 1981

Język Polish

indie

literatura podróżnicza