"Subkultura papieru". Rozkwit, upadek i renesans zinów w Polsce

Subkultura papieru. Rozkwit, upadek i renesans zinów w Polsce

pielgrzym_-_arlekin_-_garaz.jpg, default, Okładki zinów "Pielgrzym", "Arlekin" i "Garaż", fot. Zinelibrary.pl

Przeczytaj, skseruj, podaj dalej. O historii alternatywnej prasy – od trzeciego obiegu lat 80. po współczesne artziny.

Jaki był najbardziej demokratyczny wynalazek XX wieku? W pierwszym odruchu chciałoby się powiedzieć internet – choć z czasem poznaliśmy też jego mroczne strony, które bardziej sprzyjają pogłębianiu podziałów i polaryzacji niż budowaniu wspólnoty. A może kserokopiarka? Na pewno powinna znaleźć się wysoko w zestawieniu. W końcu to dzięki niej niszowe środowiska i marginalizowane grupy mogły tworzyć alternatywny obieg medialny. Każdy mógł zostać wydawcą, a przy tym nieraz mogło ziścić się także hasło Josepha Beuysa – "każdy artystą".

Złote czasy polskich zinów przypadły na lata 80. i 90. Czym jest zin? Michał Chojecki (który jeszcze opowie nam o współczesnych zinach) w książce "Jak zrobić zina? Self-publishing dla artystek i artystów" (Oficyna Peryferie, 2022) zdefiniował to zjawisko w następujący sposób: "Zin to mała, niezależna publikacja o dowolnej treści, często wykonywana i wydawana samodzielnie przez autora lub grupę autorów (środowisko), cyklicznie lub jednorazowo i bez pobudek komercyjnych".

Samo słowo zine wywodzi się od angielskiego magazine. Pod tą etykietą funkcjonuje szereg różnych zjawisk, więc tradycyjnie dzieli się je na różne podgrupy, m.in. fanziny (pisma tworzone przez fanów dla fanów, np. ziny muzyczne, kibicowskie, gamerskie) i artziny (to bardzo pojemna kategoria odnosząca się do wydawanych własnym sumptem publikacji, które skupiają się zarówno na twórczości literackiej, jak i sztukach wizualnych – grafikach, kolażach czy komiksach).

Pierwsze fanziny pojawiły się w środowisku wielbicieli literatury science fiction w Stanach Zjednoczonych w latach 30. – były to "The Comet" w Chicago i "The Planet" w Nowym Jorku (obydwa od 1930 roku). Rodowodu zinów możemy doszukiwać się także w publikacjach dadaistów, tytułach takich jak "291" pod redakcją Alfreda Stieglitza, "391" stworzony przez Francisa Picabię, "Dada Magazine" Tristana Tzary czy "Cabaret Voltaire" pod redakcją Hugo Balla. Potężnym impulsem dla rozwoju zinów na całej szerokości globu było pojawienie się kultury punk z jej etosem DIY ("zrób to sam"). Niektórzy badacze sięgają jeszcze dalej i dopatrują się korzeni zinów w gazetach wydawanych własnym sumptem przez Benjamina Franklina, self-publishingu Williama Blake’a i w tezach przybitych do drzwi kościoła w Wittenberdze przez Marcina Lutra.

W polskim kontekście praszczurów możemy doszukiwać się choćby w futurystycznych jednodniówkach. Kontrkulturowe ziny lat 80. i 90. często odwoływały się zresztą do awangardowego dziedzictwa – czasem już w tytule, jak w przypadku artzina "Dada Rzyje", który ukazywał się w Zielonej Górze w latach 1988-1992.

Karnawał powielania

Pierwszy numer magazynu "Tango", fot. kulturazrzuty.pl

Zacznijmy jednak od początku. Jako pierwszy polski zin wskazuje się nieraz "Notatnik Robotnika Sztuki" – niezależne pismo wydawane przez artystów związanych z elbląską Galerią El, którego pięć numerów ukazało się w latach 1972-1973. Wśród pierwszych artzinów możemy wspomnieć także "Luxus" (Wrocław 1981, związany z grupą artystyczną o tej samej nazwie) czy "Tango" (1983-1986) – nieoficjalne pismo łódzkich artystów związanych z Kulturą Zrzuty.

Drugi impuls zinotwórczy w PRL-u – tu nie będzie niespodzianki – przyszedł wraz z pierwszą falą polskiego punk rocka. W 1979 roku w Warszawie w środowisku związanym z zespołem Kryzys pojawił się fanzin "Szmata". Rok później ukazał się "Pink" – zaprojektowany przez Henryka Gajewskiego zin promujący zespół Tilt, z kolei organem prasowym zespołu Białe Wulkany był "Papier Białych Wulkanów". Ziny nieraz związane były z konkretnymi zespołami lub podziemnymi wytwórniami muzycznymi. Krzysztof Grabowski z Dezertera wydawał "Azotox" (1983-1986) – na ostatniej stronie drugiego numeru widniało bardzo punkowe hasło: "GAZETY MANIPULUJĄ – TA TEŻ!!! MYŚL SAM". Ireneusz Socha z dębickiej grupy Kirkut Koncept wydawał "D.R.U.T." (skrót od Dębickiej Rzeszy Uprawiaczy Tfurczości), a muzycy postpunkowej grupy Joanna Makabrescu – "Linie" (1988-1994). Ziny często były także papierowymi przybudówkami kontrkulturowych grup artystycznych, np. trójmiejski Totart wydał na świat pisemka "FuturFoto", "Gangrena", "Higiena" i "Metafizyka Społeczna".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładki zinów "A Capella", "Żaden", "QQRYQ", fot. Zinelibrary.pl

Obrazek

acapella-zaden-qqryq.jpg

Kolejne punkowe ziny pojawiały się jak grzyby po deszczu. W roku orwellowskim Piotr "Pietia" Wierzbicki wydał w Warszawie pierwszy numer "QQRYQ", rok później Zdzisław "Dzidek" Jodko powołał szczeciński "Garaż", którego pierwszy numer został opatrzony piękną inwokacją: "Marginesy wszystkich krajów łączcie się". W owym czasie pojawiły się też ziny społeczno-polityczne, takie jak "Homek" tworzony przez gdański Ruch Społeczeństwa Alternatywnego czy "A-Capella" – "nieregularnik autorów" wydawany przez trójmiejskich działaczy ruchu Wolność i Pokój.

Od drugiej połowy lat 80. na potężną gałąź tego papierowego drzewa wyrastały także ziny metalowców. W pionierskim gronie znalazły się m.in. takie tytuły, jak zainicjowany w 1986 roku w Rogoźnie przez Przemysława Nowaczyka "Diabolic Force" i debiutujący w tym samym roku "Heavy Metal Attack" tworzony przez szczeciński Fan Club "Heavy Metal Attack". W roku katastrofy w Czarnobylu ukazały się także "Metallian" Marcina Wawrzyńczaka, który z czasem przerodził się w słynny w metalowym światku anglojęzyczny zin "Eternal Torment", a w Legionowie powstał pierwszy numer "Thrash’em All" założony przez przyszłego menedżera grupy Vader i właściciela wytwórni Carnage Records, Mariusza Kmiołka. Źródłem wiedzy o kserówkach metalowych hord wydawanych od Białegostoku po Zgierz jest strona "Zinoteka". W 2024 roku ukazała się także książka "Zine’tegrowani" Wojciecha Lisa – opowieść o tym, jak w latach 80. kształtowało się metalowe podziemie wydawnicze, zawierająca wywiady z twórcami kluczowych zinów tego okresu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładki zinów "Sadistic", "Kozi Bobek", "Vox Mortiis", fot. Zinelibrary.pl

Obrazek

ziny_-_metal.jpg

Osobnym mikrokosmosem była fanzinowa scena miłośników literatury science fiction i fantasy. W fandomowym obiegu pojawiło się około setki takich tytułów, a szczególną rolę odegrały m.in. "Kwazar", "Fikcje", "Fantom", "Czerwony Karzeł", "Inne Planety". Najczęściej były związane z lokalnymi klubami miłośników fantastyki. Publikowano w nich choćby nieoficjalnie przetłumaczone opowiadania zagranicznych autorów czy literaturoznawcze analizy. To zresztą zjawisko na tyle rozległe, że zasługiwałoby na osobny artykuł. Powstały zresztą na ten temat dwie książki, obydwie autorstwa badacza polskiego science fiction, Artura Nowakowskiego: "Fanzin SF. Artyści, wydawcy, fandom" (2017) i "Klubówkowe szaleństwo. Polski trzeci obieg w fantastyce lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku" (2021).

A to dopiero wierzchołek góry lodowej – pozostając przy samej scenie muzycznej,były przecież jeszcze pisma fanów muzyki reggae i ska czy (z zupełnie innej beczki) industrialu. Pisanie o zinach to dość przytłaczające zajęcie – łatwo można zaplątać się w gąszczu tytułów i trudno w jednym tekście wymienić wszystkie ważne w swoim czasie i wyróżniające się publikacje. Schyłek komunizmu i pierwsze lata polskiej transformacji były istnym karnawałem powielania. Albo, jak określił to Paweł Dunin-Wąsowicz w tytule swojej antologii artzinów z lat 1980-2000, xerofeerią.

"Papierowy internet"

Okładka artzina "Lampa i Iskra Boża " z 1991 roku

Ziny w Polsce lat 80. tworzyły tzw. trzeci obieg – funkcjonowały poza kontrolowanym obiegiem oficjalnym, ale nie identyfikowały się też z drugim obiegiem tworzonym przez solidarnościową opozycję. W zinach publikowało wiele przyszłych uznanych twórczyń i twórców. W trzecim obiegu debiutował choćby Andrzej Stasiuk – broszurą "Prison is hell" wydaną w anarchistycznej serii biblioteki A Capelli. Jacek Podsiadło publikował swoje wiersze w artzinach "Dobry Jaśko", "n-Europa", "Wątroba", "Xerro". Do feministycznych zinów pod pseudonimem Derwisz pisała Sylwia Chutnik. Jednym z twórców zina "Czyżby Agonia Uczuć" wydawanego na przełomie lat 80. i 90. w Grodzisku Mazowieckim był Aleksander Kaczorowski – pisarz, tłumacz, bohemista, autor biografii m.in. Bohumila Hrabala, Ota Pavla czy Václava Havla. Komiksowego zina "Świnia" wydawał rysownik Janek Koza. Artyści z Grupy Ładnie tworzyli "Słynne pismo we wtorek".

Przyjrzyjmy się zinom "od kuchni". Edytor (tak w środowisku określało się twórcę zina) często był jednocześnie autorem, redaktorem, tłumaczem, grafikiem, składaczem i kolporterem. Samo napisanie tekstu to pół biedy, trzeba było jeszcze zadbać o szatę graficzną czasopisma. Nie umiesz rysować ani nie masz w swoim otoczeniu uzdolnionych plastycznie koleżanek czy kolegów? Do zrobienia kolażu potrzebne ci będą tylko nożyczki, klej i stare gazety. Nie masz maszyny do pisania? Pisz odręcznie, a potem to powielaj.

Polskie ziny reggae z lat 90. [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Co nie znaczy, że tworzenie zinów w schyłkowym PRL-u było dziecięcą igraszką. W kryzysowej dekadzie lat 80. problematyczne były choćby takie kwestie jak pozyskanie papieru, więc ziny były nieraz drukowane na nietypowych arkuszach. Reglamentowany był także dostęp do kserokopiarek. Co prawda w ustawie o kontroli publikacji i widowisk istniał zapis o tym, że druki na prawach rękopisu w ilości do 100 egzemplarzy – pod co teoretycznie można byłoby podciągnąć wiele zinów – nie podlegają kontroli, ale pracownicy punktów ksero nieraz bali się odbijać podejrzane subkulturowe gazetki. Poza tym, przed skserowaniem trzeba było wpisać swoje dane do formularza, więc można było się obawiać, że zostaną one przekazane odpowiednim służbom. W dziejach polskiej zinologii zapisało się jednak wiele kreatywnych pomysłów na ominięcie tych ograniczeń. Jarek Szubrycht w książce "Skóra i ćwieki na wieki" pisał, że w 1989 roku (jeszcze przed likwidacją Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk) pierwsze egzemplarze jego zina "Diabolic Noise" zostały powielone w Komendzie Wojewódzkiej MO w Krośnie – dzięki butelce wódki i znajomościom ojca w służbach mundurowych. W rozmowie dla Culture.pl Arek Marczyński, jeden z twórców zina "Antena Krzyku" opowiadał, że alternatywne pismo było drukowane dzięki uprzejmości zakonników:

Mój kolega, który działał we wspólnocie chrześcijańskiej doszedł do wniosku, że przecież Kościół ma odpowiedni sprzęt. I że on załatwi możliwość drukowania tych zinów i ulotek u franciszkanów na wrocławskich Karłowicach. Nikt nie pytał, czy jestem wierzący czy nie. Nie patrzyli też zbytnio na treść, tylko wiedzieli, że to jest wbrew temu, co się ówcześnie w Polsce działo.

W peerelowskich fanzinach ukazywały się wywiady z zespołami z całego świata. Jak to było możliwe w czasach zamkniętych granic? Opowie o tym Mateusz Flont – doktor medioznawstwa, badacz zinów i osoba dowodząca dziś projektem zinelibrary.pl, którego celem jest archiwizacja i digitalizacja dziedzictwa polskiej prasy alternatywnej.

W badaniu zinów bardzo ciekawe jest obserwowanie sieci powiązań i tego, co nazywam "papierowym internetem". Przykładowo: redaktorzy polskich zinów nawiązywali kontakt z kimś z zagranicy (np. z Włoch) i tenże przesyłał im tzw. "raport ze sceny": jakie kapele mają, jakie ziny wydają itd. To wszystko bazowało z reguły na korespondencji. Także wywiady często przeprowadzano listownie, więc spotkałem się z numerami zinów, w których wszystkie indagowane zespoły odpowiadały na te same pytania. Zasadą zinowej epistolografii było to, żeby w listach przekazywać dalej materiały, które sam wcześniej dostałeś. Od siebie mogłeś wysłać jednego zina, ale do paczki dołączałeś stertę flyersów, jak mówiono na ulotki. Dzięki temu ktoś, kto wydawał swojego zina, miał już część grafik – estetyka kolażowa sama się tworzyła.

To właśnie flyersy były podstawowym nośnikiem subkulturowych informacji – w końcu wydrukowanie ich było o wiele łatwiejsze niż stworzenie periodyku. Nazywanie ich ulotkami nie było w dobrym tonie – jak tłumaczył Jarek Szubrycht w swojej książce: "Ulotki to były «Solidarności», a potem jakichś piramid finansowych, a nasze maleństwa nie zaliczały się do tej samej kategorii".

Kserówkowe konstelacje

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładki zinów "Beek", "Wiedźma", "Czarna Linia", fot. Zinelibrary.pl

Obrazek

ziny-_id_pol.jpg

W czasach transformacji swoje ziny wydawały najprzeróżniejsze grupy, które znalazły się poza dyskursem głównego nurtu: anarchiści, ekolodzy i obrońcy praw zwierząt, feministki, środowiska LGBT. Ciekawym przykładem jest także ukraińskojęzyczny kontrkulturowy zin "Widryżka" (1988–1992), który ukazywał się w Warszawie i stąd trafiał także do Ukrainy w przededniu odzyskania niepodległości – więcej o jego historii tu.

Przytoczmy kilka przykładów. Niektóre spośród feministycznych zinów z tego okresu to "Emancypunx", "Matka Bolka", "Wiedźma" czy "Femina Wkrent". Od 1986 roku ukazywał się gejowski zin "Filo" stworzony przez Ryszarda Kisiela. Z kolei w 1995 roku w Gdańsku pojawił się "Fioletowy Puls" opatrzony podtytułem "Biuletyn dla gej-dziewczyn".

W czasach przedinternetowych najważniejszą platformą komunikacyjną dla polskich ruchów ekologicznych było czasopismo "Zielone Brygady". Ukazywały się też takie tytuły, jak np. "Mamkły Mampazury" wydawany przez Front Wyzwolenia Zwierząt w latach 1992–1995 w Grudziądzu.

Funkcjonowały też całe plejady artzinów (osoby zainteresowane odsyłam do wspomnianej wcześniej antologii Pawła Dunina-Wąsowicza), ziny grafficiarskie (np. "Maluj Mury") czy komiksowe. Jako zin zaczynał jeden z najważniejszych magazynów komiksowych przełomu wieku – "AQQ". W świecie komiksowego podziemia wyjątkowo dobrze miał się także nurt punkowych historyjek obrazkowych: warto wspomnieć takie tytuły, jak "Blixa i Żorżeta" i "Ratboy" Krzysztofa "Prosiaka" Owedyka, "Zakazany owoc" i "Niezwykłe przygody braci Kowalskich" Dariusza "Pały" Palińskiego czy serię komiksów Ryszarda Dąbrowskiego o "Likwidatorze" – anarchistycznym superbohaterze. W drugiej połowie lat 90. pojawiły się także fanziny mangowe, takie jak "Kawaii" (od 1995 roku, który z czasem stał się oficjalnym czasopismem), "Hikari" czy "MangaSurf".

Swoje ziny wydawali także kibice piłkarscy – w skali kraju te tytuły też szły w setki. Wśród nich pojawiały się zarówno tytuły, które miały być ogólnopolską platformą do dzielenia się okołostadionowymi dokonaniami (np. zin "Szalikowcy" czy "Polish Ultras – Pride of Poland"), jak i pisma tworzone przez konkretne ekipy (palma pierwszeństwa należy się ponoć zinowi "Red Devils", który od 1989 roku wydawali kibice ŁKS). Z kronikarskiego obowiązku trzeba również wspomnieć o zinach skrajnej prawicy – skinheadowskich, nacjonalistycznych, neonazistowskich – nie będziemy jednak nad nimi się rozwodzić. Jako ciekawostkę wspomnijmy tylko, że jak zauważył Wojciech Kajtoch – badacz języka prasy alternatywnej – na podstawie przeanalizowanego materiału zinów społeczno-politycznych, to właśnie autorzy tych publikacji mieli największe trudności z zasadami poprawnej polszczyzny.

Zapytałem Flonta, na jakie najbardziej osobliwe czy wymykające się subkulturowym szufladkom ziny natrafił podczas swoich badań:

Na pewno bardzo ciekawym zjawiskiem były ziny indianistów – osób zafascynowanych kulturą rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. W Polsce istniało kilka wiosek indiańskich, do których trafiały osoby związane z kontrkulturą w poszukiwaniu obszarów wolności. Ale najbardziej osobliwym zinem, na jaki trafiłem, było pismo związane z krakowską sanghą – ośrodkiem buddyzmu zen. Nazywało się "Sóche guwno na patyku" – bardzo punkowy tytuł, lecz jak się okazało, został zaczerpnięty z jednego z buddyjskich koanów, paradoksalnych opowieści służących ćwiczeniom umysłowym. Zin ukazywał się pod koniec lat 80. i idealnie wpasowywał się w estetycznego ducha epoki – wyglądał jak punkowy artzin pełen szalonych kolaży i absurdalnego humoru.

W zinowej onomastyce często pojawiało się specyficzne poczucie humoru. Wśród moich ulubionych tytułów trafnie oddających ich tematykę są m.in. "Czekając na eksmisję" (pismo wydawane przez gliwicki skłot Krzyk), "Nie daj się złapać" (zin poświęcony graffiti i szablonom, wydany przez Patyczaka z zespołu Brudne Dzieci Sida) czy "Szprychą w oko" (zin rowerowy z Poznania). Punkowe nazewnictwo miało swoją specyficzną poetykę (np. słupski "Mózgojad", rzeszowski "Zabity przez wichajster"), metalowe epatowało grozą, a tytuły częściej były anglojęzyczne, np. "Infernal Death" czy "Megattomic Deathtruction". W szczególnej inwencji językowej, grach słownych i absurdalnych skojarzeniach przodowały artziny: "Bohomazin", "Szokiren Szikzal", "Tytuł dień do blyy", "Żulio Cezar" czy "Wejście do przychodni z drugiej strony", którego kontynuacją był "Wejście do gabinetu stomatologicznego od podwórza, pierwsze piętro (pukać dwa razy)".

Wstęp do zinologii

Okładka zina "Widryżka", nr 4, fot. z archiwum Włodzimierza Nakoniecznego

Trochę zinowej statystyki. Znany nam już Mateusz Flont w swojej pracy doktorskiej analizował polską prasę alternatywną w latach 1978-1998. Doliczył się w niej 1275 tytułów (i prawie 3300 numerów!), choć – jak stwierdza – prawdopodobnie było ich wiele więcej. Zajął się także m.in. geografią polskich zinów w tym okresie. Według jego ustaleń najwięcej tytułów powstało w województwie katowickim, dalej uplasowały się warszawskie, gdańskie, poznańskie i wrocławskie. Średnia żywotność zina? 2,2 numerów na tytuł w przypadku zinów punkowych i metalowych, ale już sześć numerów w przypadku tytułów anarchistycznych. Dodaje też, że najważniejsze (choć nieliczne) tytuły, które ukazywały się przez kilka czy kilkanaście lat, numerów miały już po paręnaście czy nawet kilkadziesiąt. Jak mówi:

Gdy rozmawiam z badaczami z innych krajów i podaję te liczby, to są pod wrażeniem, że w Polsce wychodziło aż tyle zinów – okazuje się, że w tej kwestii byliśmy w europejskiej czołówce. Trudno powiedzieć, czym to właściwie było spowodowane. Z perspektywy zachodniej najprawdopodobniej trudniejszym dostępem do innych mediów – na Zachodzie punk czy metal szybciej trafiły do mainstreamu. A z kolei z perspektywy bloku wschodniego, to w Polsce nie było aż takiego zamordyzmu jak np. w ZSRR czy Czechosłowacji i można było pozwolić sobie na więcej.

W swoich badaniach udało mu się wyróżnić także etapy rozwoju polskich zinów. Po smucie stanu wojennego scena fanzinowa nabiera rozmachu w latach 1985-1986. Wtedy też ziny zaczynają pojawiać się na szerszą skalę poza największymi ośrodkami. W chronologii wyraźnie zaznacza się rok 1989. Jak mówi Flont: "Wtedy nikt się już nie bał, że ktoś z punktu ksero zawiadomi SB. A zdarzały się takie niesłychane sytuacje. W 1988 roku młodzież w Suwałkach zrobiła dość niewinną gazetkę, a potem oni i ich rodzice byli wzywani na przesłuchania". W czasach transformacji ryneczek zinowy rozkwita. W kwietniu 1990 roku zniesiono cenzurę, i chociaż jeszcze w tym samym roku pojawił się zapis, że wszystkie niezarejestrowane czasopisma będą postrzegane jako przestępcy gospodarczy – to nie zatrzymał on tej małej wytwórczości. Szczytowym momentem dla alternatywnych publikacji był rok 1995, potem już z roku na rok ilość wydawanych zinów malała.

Jak na estetykę zinów wpłynęło pojawienie się nowych technologii? Mówi Flont:

Gdy pojawiły się pierwsze komputery osobiste, to z początku traktowano je jako lepszy odpowiednik maszyny do pisania. Dzięki nim można było edytować tekst, zadbać o jego układ graficzny itd. Potem wielu redaktorów zinów zaczęło korzystać z programów graficznych typu Corel. To wszystko jednak sprawiło, że ziny z czasem w warstwie wizualnej "ugrzeczniły się".

Pisał o tym także redaktor "Lampy i Iskry Bożej", Paweł Dunin-Wąsowicz w kontekście artzinów:

Technologia, która udostępniła tanie metody powielania niskich nakładów, przyczyniła się do rozkwitu artzinów, stając się jednocześnie ich grabarzem; [...] spontaniczność kolaży słów i tekstu zastąpiona została nudnym naśladownictwem "prawdziwego" druku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładki "Anteny Krzyku", fot. "Antologia Anteny Krzyku"

Obrazek

antena_krzyku_okladki_.jpg

Część z najprężniejszych wydawnictw z czasem się sprofesjonalizowała, uzyskała numery ISSN i stała się dostępna nie tylko w sprzedaży wysyłkowej czy na czad-giełdach, ale także w kioskach i salonikach prasowych. Tak było choćby z "Anteną Krzyku", "Thrash’em All", punkowymi "Garażem" i "Pasażerem", literacką "Lampą", ekologicznymi "Zielonymi Brygadami", anarchistycznymi "Mać Pariadką" i "Innym Światem". Inne świadomie podążały pobocznymi ścieżkami i szukały alternatywnych sposobów dotarcia do czytelników – jak artzin "Szelest" (1991–2006) tworzony w Poznaniu przez kolektyw Brygada Zecerska. Jego egzemplarze pojawiały się także w przestrzeni publicznej, np. na przystankach tramwajowych, treści publikowane były anonimowo, a wydawnictwu przyświecała zasada: "Wszelkie prawa zastrzeżone są poronione. Kopiowanie mile widziane".

Milenijne ziny pozostały przede wszystkim głosem subkultur wyrosłych z lat 80. Co prawda, w drugiej połowie lat 90. zaczęły pojawiać się także ziny hip-hopowe (takie jak bydgoskie "Natarcie"), jednak nie było to masowe zjawisko. Nigdy nie słyszałem o tym, żeby w tym czasie powstawały także oddolne pisma poświęcone muzyce klubowej, choć nie można mieć pewności, czy na jakimś strychu czy w piwnicy nie kryje się taki artefakt. Rola fanzinów malała także wraz z upowszechnianiem się znajomości języka angielskiego – wcześniej były one ważnym źródłem informacji o zagranicznych zespołach, publikowały tłumaczenia wywiadów i przedruki z obcojęzycznej prasy undergroundowej.

W pierwszej dekadzie XXI wieku wiele papierowych wydawnictw zakończyło działalność lub przeniosło się do internetu. Mówiono wówczas o webzinach czy e-zinach – ale poza etykietą czym różniły się one od blogów czy stron internetowych? Na marginesie warto wspomnieć, że przed upowszechnieniem się internetu pojawiały się też ziny kolportowane na dyskietkach – tzw. dyskmagi. Dystrybuowano je najczęściej tradycyjną pocztą, a tworzyli je ludzie związani z demosceną, czyli pionierzy oddolnej kultury cyfrowej w kraju.

Odtrutka na cyfrowy przesyt

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Artziny "Prophecy", "Stąpacze Nowych Planet", "Sąsiadów Rozpoznaję Po Psach", fot. Oficyna Peryferie

Obrazek

ziny_-_peryferie.jpg

Po stypie lat zerowych, ziny nagle zaczęły odradzać się po 2010 roku. Tak o ich renesansie opowiada Michał Chojecki, artysta wizualny, założyciel Oficyny Peryferie – pracowni drukarsko-introligatorskiej i artzinowego wydawnictwa:

Zarówno śmierć zinów na przełomie wieków, jak i ich współczesne odrodzenie, są ściśle związane z internetem. Pojawienie się blogów, a następnie mediów społecznościowych, bardzo szybko doprowadziło do tego, że niezależne i rozproszone treści, które były publikowane w zinach, przeniosły się do sieci. Tam zyskały możliwość o wiele łatwiejszej dystrybucji i uwolniły się z sideł fizycznego nośnika.

Jednak szybko okazało się, że wolność internetu stała się – bo ten pierwotny internet był rzeczywiście zdecentralizowany i nieregulowany – ułudą. Przypomnijmy sobie arabską wiosnę, gdy Facebook i Twitter były narzędziami, które sprzyjały łamaniu monopoli medialnych – dzięki nim ludzie organizowali się i umawiali na protesty. Jednak niedługo później wypłynęła sprawa Cambridge Analytica, co pokazało, że tak naprawdę cyfrowe media są narzędziem kontroli, dominacji i manipulacji. Dlatego dziś dostrzegam w zinach reakcję na nieskończoność cyfrowego strumienia danych, a także tęsknotę za osadzeniem w fizycznym świecie. Ziny współcześnie mają inne znaczenie niż miały 30 lat temu, kiedy były najprostszą formą subkulturowej komunikacji. Z dzisiejszej perspektywy tak nie jest – stworzenie zina wymaga większego wysiłku, ale odgrywają one znaczącą rolę: są jak ognisko, przy którym gromadzą się ludzie, żeby pogadać i wspólnie spędzić czas.

Jak mówi, jego decyzja o tworzeniu zinów wiązała się z poszukiwaniem alternatywnych form dystrybucji prac artystycznych – w kontrze do konwencjonalnego obiegu galeryjnego. W Pracowni Wschodniej na warszawskiej Pradze, gdzie mieści się także pracownia Oficyny Peryferie, Chojecki stworzył Warsaw Zine Library – czytelnię, w której znajduje się pokaźna kolekcja współczesnych artzinów.

Dzisiejsze ziny – w odróżnieniu od tych z czasów transformacji – rzadko można sklasyfikować według subkulturowych etykiet. Charakterystyczne dla tradycyjnych zinów było to, że były podziemnym odbiciem oficjalnych czasopism – miały swoją redakcję i politykę redakcyjną itd. Dziś takie podejście jest o wiele rzadsze – częściej są jednoosobowymi (czy kolektywnymi) wyrazami artystycznej ekspresji lub są związane z konkretnymi pracowniami drukarskimi (z krajowych przykładów wspomnijmy jeszcze poznańską miejscówkę Fajny Zinek i związane z nią Wydawnictwo Bomba). Twórcy obecnie eksplorują także inny metody druku niż tradycyjne ksero – ziny powstają także z wykorzystaniem sitodruku i risografu. Także cykliczność publikacji ma dziś o wiele mniejsze znaczenie – ziny nieraz są unikalnymi, jednorazowymi projektami.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka artzina "Chemia z Niemiec", fot. Oficyna Peryferie

Obrazek

chemia-z-niemiec-peryferie.jpg

Możemy też zauważyć pewną NGO-izację zinów – nietrudno natrafić na warsztaty tworzenia zinów, które w intencji ich organizatorów mają np. integrować lokalną społeczność, aktywizować seniorów czy pobudzać kreatywność dzieci w wieku szkolnym. Wbrew swojemu niemerkantylnemu rodowodowi służą też czasem działaniom marketingowym – wydawnictwa nazywane zinami towarzyszą nieraz np. promocji rapowych płyt.

Współczesne ziny są też często zawieszone pomiędzy światem analogowym a cyfrowym – funkcjonują zarówno w wersji papierowej, jak i na Instagramie. Obcowanie z papierowym artefaktem przynosi za sobą jednak inny rodzaj doświadczenia. Chojecki mówi, że na zajęciach, które prowadzi ze studentami, ukuli termin "subkultura papieru". Jak tłumaczy: "doszliśmy do wniosku, że dziś niszowością jest sam papier":

Na wyciągnięcie ręki mamy technologię, która pozwala zrobić niemal wszystko. Tak jak kiedyś postmodernistyczne hasło brzmiało "wszystko jest możliwe, ale nic nie ma znaczenia", tak teraz musimy odpowiedzieć sobie na pytanie: "skoro wszystko jest możliwe, to w takim razie co ma znaczenie". Przesyt światem cyfrowym sprawia, że paradoksalnie coraz częściej wracamy do analogowych i przestarzałych narzędzi po to, żeby znowu odzyskać radość z tworzenia rzeczy własnoręcznie. Gdy prowadzę warsztaty zinowe, to pracujemy na nich bez użycia komputera, tylko z kserokopiarką – nie po to, żeby powielać punkowy stereotyp, bo on też jest w jakimś stopniu ograniczający, ale żeby nie nurkować w ten cyfrowy świat, który obezwładnia ilością opcji.

Ważną rolę w dystrybucji zinów odgrywają dziś targi i imprezy – swoje zinfesty ma Kraków i Poznań, w Warszawie cyklicznie odbywają się DRUKUJ zinefest i Warsaw Independent Bookfair. Zina można stworzyć na każdy temat – pojawiały się choćby ziny rowerowe ("Tour de Rower" stworzony przez Kwiaciarnię Grafiki) architektoniczne ("CementLife Warsaw" Andrzeja Sawy) czy gastronomiczne ("100 hot dogów"). Podejmują tematy lokalne, jak zin "Ołbin" – osiedlowy magazyn artystyczny zainicjowany w 2018 roku przez Magdalenę Kreis, integrujący twórczynie i twórców mieszkających w tej wrocławskiej dzielnicy. Wciąż ma się dobrze literackie podziemie, którego przykładem jest choćby artzin "Papier W Dole" związany z wydawnictwem o tym samym tytule założonym przez Konrada Górę i Jacka Żebrowskiego. Kontynuowane są piękne tradycje nazewniczego absurdu, mój ulubiony przykład to "Gazeta Musi się Ukazać" (wydawany w latach 2012- 2023 roku przez twórczynie z Grupy Brzuch)

Nie sposób mówić o współczesnych zinach i nie wspomnieć o publikacjach dziewczyńskich, feministycznych i queerowych. Można odnieść wrażenie, że współcześnie role się odwróciły – jak w czasach transformacji środowiska fanzinowe były mocno zmaskulinizowane, tak w XXI wieku w tworzeniu zinów przodują kobiety. Pojawia się w nich cała paleta tematów i odcieni: są ziny-spadkobierczynie zaangażowanych publikacji przełomu wieków – jak kontynuujący tradycję riot grrrls zin "Girls to the Front" (zainicjowany przez Olę Kamińska i Agatę Wnuk) czy ziny tworzone przez krakowski kolektyw "Podżegaczki" – ale też zanurzone w nostalgii "Dziewczyństwo" czy "Kariatyda Zin" (papierowe wydawnictwo wikipedystek, które w tej internetowej encyklopedii wypełniają herstoryczne białe plamy). Intrygującym projektem był też zin "Kontrafałda" zawierający anonimowe wywiady z trzydziestolatkami, które odpowiadały na pytania wyłowione z opublikowanych w prasie kobiecej rozmów z celebrytkami.

W całej tej plejadzie tytułów nie brakuje też subkulturowych weteranów – już w czasach mediów społecznościowych reaktywowały się ziny, których korzenie sięgają lat 90., jak metalowy "Infernal Death" (reaktywacja w 2014) czy hardcore punkowy "Chaos w mojej głowie" (reaktywacja w 2011). Wciąż ukazuje się dębicki "Pasażer", który jest prawdopodobnie najdłużej ukazującym się zinem w Polsce – nieprzerwanie, acz nieregularnie od 1990 roku. Część zinów, które odegrały szczególną kulturotwórczą rolę doczekało się swoich antologii: tak stało się choćby w przypadku "Anteny Krzyku" i "Korka".

Czym są więc ziny w połowie lat 20. XXI wieku? Jak podsumowuje Chojecki:

To raczej federacja zjawisk niż konkretne zjawisko. Dużo jeżdżę po świecie na targi i festiwale zinów i zauważyłem, że za każdym razem, gdy wydaje mi się, że wiem już, czym są współczesne ziny, to natrafię na szereg inicjatyw, które będą zupełnie inne. Tego typu wydarzenia stały się zarówno głównym kanałem dystrybucji, jak i sposobem na zapewnienie widzialności tej kulturze wydawniczej. Ziny z reguły powstają w niskich nakładach – kilka, kilkadziesiąt czy kilkaset egzemplarzy – i funkcjonują w swoich bańkach, na rozproszonych wysepkach. Ale jednocześnie tworzą archipelagi, bo można dostrzec wiele podobieństw w inicjatywach, które rozwijają się niezależnie od siebie. Ostatnio byłem ze studentami na Fanzineist w Wiedniu – tego typu festiwale to świetna okazja, żeby zobaczyć szerszy obraz i uświadomić sobie, jak wiele nas łączy z ludźmi, którzy tworzą w Timișoarze, Linzu czy Massachusetts. To jest ten pozytywny aspekt globalizacji.

Źródła:

Chojecki M. (2022) – Jak Zrobić Zina? Self-publishing dla artystek i artystów. Warszawa: Oficyna Peryferie
Ciosmak D. (2001) – "Antologia zinów 1989-2001". Kielce: Liberation
Flont, M. (2017). (Anty)estetyka wizualna polskich zinów. Część I: „trzeci obieg” w latach 80. [w:] M. Wszołek, M. Grech, A. Siemes (red.), Badanie i Projektowanie Komunikacji vol. 6. Wrocław, s. 245-264.
Flont, M. (2018). – "(Anty)estetyka wizualna polskich zinów. Część II: "obieg alternatywny" w latach 90." [w:] M. Wszołek, M. Grech, A. Siemes (red.), Badanie Komunikacji vol. 1. Wrocław, s. 155-177.
Fleischer M. (2023) – "OVERGROUND, czyli mała książeczka o tym, jak to było dawniej (archiwalia alternatywy – 1980–1994)". Kraków: Libron
Kajtoch, W. (1999). Świat prasy alternatywnej w zwierciadle jej słownictwa. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Lachman M. (2019) — Artziny jako medium (dla) sztuki [w:] "(Dy)fuzje Związki literatury i sztuki w Polsce po 1945 roku". Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
Dunin-Wąsowicz P. [opr.] (2002) – "Xerofeeria 2.0. Antologia artzinów. Polskie alternatywne pisma literackie 1980-2000". Warszawa: Lampa i Iskra Boża.

Język Polish