Jarek Szubrycht: Niestety, metal zawsze będzie aktualny [WYWIAD]

zespol_kat_festiwal_w_opolu_1986_fot_jacek_barcz_forum-0431182298-s.jpg, default, Koncert zespołu Kat, festiwal w Opolu, 1986, fot. Jacek Barcz / Forum

#muzyka

#społeczeństwo

O tym, czym był metalowy wyścig zbrojeń i o wpływie romantycznej liryki na metalowych tekściarzy opowiada autor książki "Skóra i ćwieki na wieki. Moja historia metalu".

Czy przed pojawieniem się zespołu TSA istniała w Polsce subkultura metalowa?

Jarek Szubrycht: Nie wykluczam, że pojedynczy metalowcy, którzy podpatrzyli to zjawisko na Zachodzie, identyfikowali się z tą subkulturą nieco wcześniej – nie mogę tego pamiętać z racji metrykalnych. Nie było jednak przed TSA zespołu, który nazywałby się metalowym i to wokół niego wyrosła w Polsce ta subkultura. Podobne dźwięki były już wcześniej obecne – usłyszymy je w pojedynczych utworach Budki Suflera czy w nagraniach grupy Test. Ale to TSA jako pierwsi wzięli metal na sztandary i tworzyli piosenki, które miały stać się hymnami nowego heavymetalowego świata. To było jak otwarcie puszki Pandory. I szybko okazało się, że to tylko początek, bo ludzie zaczęli szukać nowych i mocniejszych wrażeń. Bardzo szybko wykorzystały to kolejne zespoły, które już czaiły się za plecami TSA – z Katem czy Turbo na czele.

W połowie lat 80. metalowa rewolucja na świecie miała tak dynamiczny przebieg, że te nowe polskie zespoły szybko zaczęły brzmieć już nieco archaicznie wobec kolejnych trendów. Kiedy to się skończyło, czy wskazałbyś taki graniczny moment, w którym zaczęły nadążać?

Jedne zaczęły nadążać, inne programowo nie nadążały. Choćby TSA (poza tym, że na pewnym etapie hamowały ich karierę turbulencje i konflikty personalne) nigdy nie zmieniło podejścia do wykonywanej muzyki. Ale już np. Turbo jest koronnym i nieco kuriozalnym przykładem podążania za trendami. Jego początki trudno nazwać metalem, to była po prostu muzyka rockowa wysokiej próby. Potem zespół zaczął przyspieszać i radykalizować brzmienie: wpierw podążając drogą wytyczoną przez Iron Maiden i inne zespoły nowej fali brytyjskiego metalu, wkrótce zaś przeskakując w stronę dużo ostrzejszego i brutalnego thrash metalu. Aż wreszcie, co prawda już w zmienionym składzie, zaczął być pod wpływem Sepultury z jej deathmetalowych czasów. Gdyby ktoś zestawił nagrania, które ukazały się raptem na przestrzeni dekady, to nikt by nie zgadł, że to jest ten sam zespół. I nie wiem, czy to nadążanie miało wielki sens, bo zespół gubił po drodze swoją tożsamość i gubił też część fanów, którzy nie chcieli, żeby Turbo z płyty na płytę brzmiało zupełnie inaczej.

W czasach tego metalowego "wyścigu zbrojeń" zespół, który dopiero co był na topie, po roku czy dwóch musiał ustępować miejsca na scenie nieco młodszym muzykom, którzy lepiej czuli te nowe brzmienia. To było zresztą fascynujące w tym okresie, ciągle pojawiało się coś nowego.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Koncert zespołu TSA, 1985, fot. Witold Kuliński / Forum

Obrazek

koncert_tsa_fot_witold_kulinski_1985_forum-0428192947-s.jpg

Piszesz, że polskie zespoły metalowe funkcjonują w światowym obiegu na równych zasadach. Ale czy od początku tak było, czy jednak musiały wywalczyć swoją pozycję, zanim przestały być traktowane jako egzotyczna ciekawostka?

To są dwie różne przestrzenie: w podziemnym obiegu od początku byliśmy obywatelami świata i demówki polskich zespołów cieszyły się dużym zainteresowaniem. Takie zespoły jak Vader, Pandemonium czy Dead Infection biły rekordy, jeśli chodzi o wysyłane w świat kasety. Szły one w wielotysięcznych nakładach, więc, jak na samizdatowe produkcje, były to wyniki imponujące.

Czym innym była jednak prawdziwa kariera na Zachodzie: podpisane kontrakty płytowe, trasy koncertowe itd. Pierwszym polskim zespołem, który wydał płytę na Zachodzie, było TSA, czyli już od samego początku metalowcy widzieli się jako część światowej sceny, dla której granice państw nie mają żadnego znaczenia. Tylko że, niestety, one wciąż miały znaczenie. Próby wyjścia w świat związane z Metal Mind Productions Tomasza Dziubińskiego (który także wydawał pismo Metal Hammer i organizował festiwal Metalmania) były nieudane. Co prawda, płyty ukazywały się, czasem nawet spotykały się z życzliwym przyjęciem mediów, ale nic za tym nie szło, bowiem granice wciąż były dla nas zamknięte. Zespoły nie miały paszportów, więc nie były w stanie jeździć na wydarzenia promocyjne czy trasy. Problematyczne były tak banalne rzeczy, jak ustalenie czegoś telefonicznie. Dochodziła do tego słaba znajomość angielskiego wśród muzyków.

Pierwszym, któremu się udało (choć była to droga pełna potknięć i trudów), był zespół Vader. Swoją debiutancką płytę wydali w brytyjskiej wytwórni Earache już u progu lat 90. Niby nie było już PRL-u, więc powinno być łatwiej, lecz wcale tak nie było: kwestie związane z komunikacją, kwestie logistyczne typu przewóz sprzętu, sprawy wizowe – wszystko to było jeszcze wtedy na tyle skomplikowane, że wytwórnia w pewnym momencie machnęła ręką i stwierdziła, że nie ma sensu wkładać tyle energii w wypromowanie zespołu z Polski, skoro dużo mniejszym nakładem pracy można osiągnąć porównywalny efekt z zespołem np. ze Szwecji. Vader jednak wstawił stopę w drzwi, a potem ciężko pracował, żeby z tego obiegu nie wypaść. I to się wreszcie udało.

Video embed

Vader - Dark Age [Official Video]

Ale już np. Behemoth, przechodzący tę drogę zaledwie kilka lat później, miał dużo łatwiej. W krótkim czasie pozmieniały się przepisy, pojawił się internet. Potem już wszystko gładziutko szło i od tamtej pory mamy w światowym obiegu kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt zespołów. Kilka z nich cieszy się naprawdę wysoką pozycją, są headlinerami na festiwalach i tak naprawdę nikogo już nie fascynuje ani nie dziwi, że są z Polski. I to chyba tak naprawdę jedyny gatunek, w którym krajowi artyści odnoszą tak wymierne międzynarodowe sukcesy. Jest oczywiście obieg jazzowy, na którym polskie zespoły też są zauważalne, ale nie da się tego jeszcze porównać z tym, jakie harce na metalowej scenie wyprawiają Behemoth, Mgła, Decapitated czy Vader.

Punk, drugi największy nurt kontrkulturowy schyłkowego PRL-u, doczekał się w ostatnich latach licznych książek wspomnieniowych czy opracowań naukowych. Pojawiał się także w oficjalnych narracjach czy przy okazji rocznicowych uroczystości, gdzie cała jego antysystemowość została sprowadzona do antykomunizmu. Metal zaś często w tych opowieściach był pomijany. Czy, twoim zdaniem, wynika to z eskapistycznego charakteru tej muzyki czy z tego, że treści, które za sobą niósł, wciąż nie zostały oswojone?

Obszary zainteresowań tematycznych w punku były bardzo wyraźnie zarysowane, więc jeśli ktoś upominał się o sprawy ekologii czy na sercu leżała mu wolność jednostki, było to expressis verbis wyrażane w piosenkach. W metalu, jeśli takie treści się pojawiały, to były o wiele głębiej schowane: przybierały fantastyczny, okultystyczny czy jakikolwiek inny sztafaż. Te narracje nie były prowadzone wprost – nawet jeśli chodziło dokładnie o to samo. Myślę, że dziś łatwiej jest ujrzeć w tym jakąś wartość, bo świat tego typu opowieści został oswojony, chociażby przez popularne seriale. Dziś wiemy, że "Gra o Tron" niekoniecznie jest serialem o tym, że ludzie zabijają się mieczami i latają na smokach, tylko jest to historia o dynamice władzy. Tak samo Tolkiena możemy odczytywać jako opowieść o stosunkach społecznych, o wielkiej polityce, niekoniecznie jako bajkę o krasnoludach i elfach.

Thumbnail — Jarek Szubrycht, "Skóra, ćwieki, metal na wieki", proj. okładki Macio Moretti, fot. Wydawnictwo Czarne

Z metalem też jest trochę tak, jak z horrorami: poza nielicznymi wyjątkami, cały ten nurt uważany był za dziwactwo przeznaczone dla wykolejeńców, ewentualnie nastolatków, którzy mają dziwne zainteresowania, ale kiedyś z tego wyrosną. Poważna rozmowa o tym, jak horror oswaja społeczne lęki czy w jaki sposób interpretuje zjawiska historyczne, dopiero od niedawna istnieje w głównym nurcie. Podobnie jest z metalem, który w zasadzie jest muzycznym odzwierciedleniem horrorów.

Dziś choćby z tego względu metal jest nieco bardziej poważnie traktowany. A także dlatego, że ludzie, którzy się nim fascynowali są już dorośli i mogą przedstawiać własne narracje szerokiej, dorosłej publiczności, czego jestem przykładem. Natomiast, przez lata rzeczywiście był lekceważony. Uważano, że metalowcy może i potrafią szybko przebierać palcami po gryfie, lecz ta muzyka nie niesie ze sobą żadnych treści. Dlatego w przestrzeni publicznej jest mniej wspomnień czy badań naukowych na ten temat, lecz od dobrych kilku lat sytuacja na szczęście się zmienia. I sądzę, że będzie tego więcej, bo to jest gigantyczny kawał historii polskiej kontrkultury.

Video embed

KAT - Ostatni tabor (Jarocin '85)

Zostańmy przy trendach w metalowej liryce. Piszesz: "Wciąż liczę na polonistę, który zada sobie trud, aby dowieść, że cały polski metal zasiliły soki tej samej niesamowitej słowiańszczyzny, z której czerpali i romantycy, i poeci młodopolscy". Który z tych nurtów miał większy wpływ na metalową poetykę i na ile to było uświadomione?

To zależy od konkretnego przypadku. In Twilight's Embrace na płycie "Lawa" zupełnie świadomie trawestował Mickiewicza. Z kolei Roman Kostrzewski z Kata w swoich tekstach mocno czerpał z młodopolskiej poezji Tadeusza Micińskiego. Czasem te wpływy były może rzeczywiście nieuświadomione, lecz czym skorupka za młodu nasiąknie... Trudno jest, dorastając w Polsce, nie nasiąknąć tego typu poetyką – nawet jeśli nienawidzi się jej w szkole, to coś z tego zostaje i w tych tekstach później się wytrąca. Stało się to szczególnie widoczne w XXI wieku, gdy coraz więcej metalowych tekściarzy zaczęło pisać po polsku: wyraźnie było słychać, że my wszyscy z tych romantyków. To obrazowanie, ta trącąca groteską skłonność do emfazy – to wszystko jest zarazem bardzo romantyczne i bardzo metalowe. Metal uwielbia takie rozbuchane emocje, płomienie bijące jaśniej i mocniej niż wymagałaby tego sytuacja, więc doskonale się z romantyzmem komponuje.

A czy w czasach swojej największej popularności metal rezonował na inne gatunki w Polsce, muzycznie czy wizerunkowo, czy była to na tyle hermetyczna nisza, że to się nie przenikało?

Otwierały się czasem takie okienka, gdy te estetyczne, wizerunkowe i czasem też brzmieniowe wpływy metalu pojawiały się w mainstreamie. Stało się to choćby w czasach grunge’u. Moim zdaniem grunge jako gatunek muzyczny nie istnieje: było to pewne środowisko za oceanem, które w tym samym czasie zostało dostrzeżone i kilka zespołów wywodzących się z niego zdobyło szaleńczą popularność. Ale prawda jest taka, że to co nazywamy grunge'm, to są albo rzeczy wywodzące się z okolic metalu, albo z okolic punka lub ewentualnie ich fuzja.

W tym czasie także w Polsce rzeczy mocno podszyte metalem przebiły się do mainstreamu: choćby Proletaryat, Houk czy Illusion. Na początku lat 90. wywodząca się z punkowej sceny Armia wydała dwie płyty, które też budzą metalowe skojarzenia. To był moment, w którym metal był szalenie popularny na świecie, więc nic dziwnego, że artyści innych gatunków te nowinki podłapywali i próbowali je adaptować do swoich potrzeb. Wspomnijmy tu choćby epizod byłych muzyków zespołu Kombi grających potężne metalowe rzeczy w zespole O.N.A. Natomiast, pod koniec lat 90. to zaczęło wychodzić z mody i to był chyba ostatni taki flirt metalu z mainstreamem.

Co do Armii, to na fali metalowego wzmożenia po lekturze twojej książki, odświeżyłem sobie wczesne płyty Celtic Frost, zespołu poruszającego się raczej w piekielnej tematyce i lekko zaskoczyły mnie liczne brzmieniowe podobieństwa z mistyczną i uduchowioną "Legendą" Armii.

To prawda, to słychać. Tak samo ich kolejna płyta, "Triodante", miała potężne brzmienie i jest w bardzo bliskiej relacji z tym, co się wówczas na świecie w metalu wymyślało. Pytałem zresztą kiedyś o to Tomasza Budzyńskiego i zaklinał się, że na pewno nie słuchał takich rzeczy i jego koledzy prawdopodobnie też nie, ale zdecydowanie coś wisiało w powietrzu. Może sprawiły to podobne inspiracje, bo nie da się nie usłyszeć tego podobieństwa. I to też był zespół, który był wówczas w głównym nurcie, jego przepięknie zainscenizowany koncert był emitowany w TVP2, więc nie dało się go nie zauważyć, nawet jeśli ktoś pobieżnie interesował się muzyką.

Video embed

Armia TRIODANTE

Wracając do związków metalu i punka – muzycznie te gatunki wzajemnie się inspirowały i brzmieniowo są często sobie bliskie. Szczególnie te najbardziej agresywne formy punka, jak crust, dla postronnego słuchacza mogą być trudne do rozróżnienia od metalu. Dziś te podziały są już mniej sztywne, ale przez lata były to jednak odrębne sceny, z własnym etosem i estetyką. Różnie to w życiu bywa, czasem po prostu było tak, że na osiedlu była metalowa ekipa, więc zgłaszało się do niej akces. Spotkałem się jednak np. z takim stereotypem, że jednostki bardziej konserwatywne zostają metalami, a te deklaratywnie progresywne punkami i ten podział przebiega przede wszystkim wzdłuż linii światopoglądowej. Myślę, że świat nie jest aż tak prosty, ale chciałbym poznać twoje zdanie na ten temat.

Nie jest rzeczywiście aż tak prosty. Masz rację, kwestie środowiskowe były bardzo ważne: jeśli w jakiejś miejscowości czy nawet ulicy dominowała któraś z tych grup, to było bardzo prawdopodobne, że młody człowiek wejdzie w te kręgi. Oczywiście, mógł dalej słuchać obu gatunków, ale ta zewnętrzna forma była jedna – nie dało się należeć do dwóch subkultur naraz. Natomiast, co do tej punkowej progresywności i metalowego konserwatyzmu, to bym nie przesadzał. Szczególnie, że drogi ludzi, którzy szli tymi szlakami, bardzo różnie się układały i dziś mamy w polskiej przestrzeni publicznej sporo konserwatystów o punkowym rodowodzie i liberałów wywodzących się z metalu.

Aczkolwiek, wydaje mi się, że na etapie nastoletnich wyborów (choć zastrzegam, że to jest duże uogólnienie) do świata punkowego częściej zgłaszały akces jednostki, które (czy to z powodów osobistej wrażliwości, czy być może przedwczesnej dojrzałości) interesowały się poważnymi tematami związanymi z zagrożeniami i wyzwaniami, przed którymi stoi społeczeństwo i świat. A także marzyli o tym, żeby mieć wpływ na tę rzeczywistość. Co wiązało się z różnymi postawami aktywistycznymi: od wymiaru osobistego, na przykład przechodzenia na wegetarianizm, po angażowanie się w akcje typu blokowanie budowy elektrowni jądrowej w Żarnowcu. To był zdecydowanie punkowy świat: metalowcy nawet jeśli brali w tym udział, to raczej nie gadali o tym w wywiadach ani nie pisali o tym w swoich zinach. Metalowcy za to byli bardziej zainteresowani sobą, ekspresją indywidualnego buntu. Czyli wychodzi mi na to, że punkowcy byli bardziej uspołecznieni, a metalowcy bardziej aspołeczni.

Subkulturowe linie podziałów przebiegały w skomplikowany sposób. W zależności od okresu lub miejsca na mapie Polski to była albo współpraca i przyjaźń, albo wojenki podjazdowe i ściganie się po ulicach. Tak więc nie są to jednoznaczne doświadczenia, ale na pewno to są takie dwa nurty, które wzajemnie wyraźnie się dostrzegały. My, metalowcy, zupełnie nie wiedzieliśmy nic o tym, co dzieje się np. na scenie reggae, ale punka się słuchało, z punkami znaliśmy się. Wielu rzeczy, np. tworzenia zinów czy niezależnej dystrybucji nagrań, uczyliśmy się po prostu od punków, którzy wymyślili to kilka lat przed nami.

Video embed

Idzie zima

Metal szybko sprofesjonalizował się, na przełomie wieków chyba tylko hip-hopowcy mieli porównywalną liczbę tytułów w oficjalnej dystrybucji prasowej.

Po boomie początku lat 90., gdy metal był absolutnie wszędzie, także w telewizji publicznej czy w radiu, został stamtąd wyrugowany. Stały za tym z pewnością przyczyny estetyczne: zaczęto przeprowadzać badania słuchalności i okazało się, że puszczanie death metalu w porze największej słuchalności nie służy radiostacji (śmiech). Decydowały o tym również przyczyny polityczne, bowiem ta muzyka niosła często za sobą radykalne treści, np. antychrześcijańskie. Skosztowaliśmy szerokiego obiegu dostępności tej muzyki, a potem nam to odebrano. Lecz fanów i twórców tej muzyki w Polsce było już na tyle dużo, że brali sprawy w swoje ręce. Upadający PRL dał im twardą lekcję przedsiębiorczości, wzbogaconą podpatrywaniem punkowych doświadczeń. Skoro nie chcą nas wytwórnie, to zakładamy swoje. Nie chcą o nas pisać, to zakładamy swoje magazyny. I rzeczywiście, na całym świecie, bo nie była to tylko polska specyfika, udało się metalowi opracować własny obieg wydawniczy, dystrybucyjny i medialny, który sprawnie funkcjonuje do dziś. Metal jest absolutnie samowystarczalny, co było szczególnie widać w pandemii. Ta scena była jedną z najmniej dotkniętych kolejnymi lockdownami: gdy zamknięto sklepy, to płyty metalowe dalej się sprzedawały, bo fani od dawna byli przyzwyczajeni do sprzedaży wysyłkowej.

Parafrazując klasyczne pytanie z rozmów kwalifikacyjnych: gdzie widzisz metal za pięć lat? Czy są jeszcze jakieś ścieżki rozwoju, którymi ta muzyka może pójść, czy jednak sceny okopały się na swoich pozycjach i nie ma już granic, które da się przekroczyć?

Trudno jest oczekiwać takiego dynamicznego rozwoju, z jakim mieliśmy do czynienia w latach 90., bowiem wyczerpały się możliwości narzędziowe, jeśli chodzi o muzykę popularną w ogóle. Od czasów wynalezienia samplera nie było jak dotąd żadnego doniosłego wynalazku, który umożliwiłby penetrowanie jeszcze nieodkrytych terytoriów.
Ciekawe rzeczy dzieją się jednak na pograniczach. Tam metal splata się z eksperymentalną elektroniką czy z muzyką etniczną, a nawet z jednym i drugim naraz: czego przykładem może być kenijski zespół Duma czy amerykańskie The Body. Interesujący jest również nurt metalu tubylczego w obu Amerykach. Rdzenni mieszkańcy byli mocno obecni na tej scenie od czasów thrash metalu. Współcześnie pojawiło się natomiast sporo zespołów, które w muzyce i w tekstach nawiązują do tradycji i historii swoich ludów. To zupełnie nowe otwarcie: muzyka metalowa przedstawiająca mity czy opowieści o walce z białym najeźdźcą z perspektywy zwyciężonego, ale nie pokonanego. I znów powraca nam ten romantyczny motyw, który, jak widać, ma zastosowanie w metalu niezależnie od szerokości geograficznej.

Co do muzyki etnicznej, to chciałbym usłyszeć na krajowej scenie fuzję black metalu z tradycyjną muzyką wiejską in crudo. Istnieją zespoły folkmetalowe, ale są to pewnego rodzaju stylizacje, a takiego połączenia chyba jeszcze nie było...

Doskonały pomysł. Są oczywiście folkmetalowe zespoły z Polski, Percival Schuttenbach jest najbardziej znanym przykładem, lecz jest to innego rodzaju ujęcie tematu. Nie wiem, czy jest to świadoma inspiracja czy przypadek, ale w niektórych nagraniach Furii można usłyszeć tego typu elementy. Myślę, że nie bez powodu Jan Klata wybrał Furię do swojej inscenizacji "Wesela". Autorskie teksty wykrzykiwane przez Nihila idealnie łączą się z Wyspiańskim, muzyka też, ale to wciąż coś innego. Ekstremalny metal wykarmiony Muzyką Odnalezioną byłby czymś, co również bardzo chciałbym usłyszeć.

Jarek Szubrycht (ur. 1974) – Dziennikarz „Gazety Wyborczej”, prowadzi autorską audycję w Antyradiu, twórca magazynu „Gazeta Magnetofonowa”. Publikował również w „Polityce”, „Przekroju”, obu wcieleniach „Machiny” i „Filmie”. Prowadził portale T-Mobile Music i Red Bull Muzyka oraz autorską audycję radiową w Off Radiu Kraków. Autor książek o tematyce muzycznej, m.in. biografii Andrzeja Zauchy, zespołów Slayer i Vader oraz wywiadu rzeki z Marylą Rodowicz. Emerytowany wokalista metalowy związany z grupą Lux Occulta, autor tekstów, m.in. dla Decapitated.

Język Polish