Poezja z Kaszub

ksiaznica_prof._gerarda_labudy_pap.jpg, default, Książnica prof. Gerarda Labudy w Wejherowie, fot. PAP

Czuje i mówi po kaszubsku i o Kaszubach. Liczy niemal półtora wieku, ukazuje się do kilku razy w roku, pod różnymi nazwiskami. Jak zmieniała się i co ma do zaoferowania poezja kaszubska?

Historię liryki w języku kaszubskim otwiera Heruś z Wielo – pod takim pseudonimem Hieronim Derdowski opublikował fragment pierwszego poematu w ojczystej mowie. No, może nie do końca, bo do zapisu stosował jednak alfabet ogólnopolski, zaś kaszubszczyznę uważał jedynie za dialekt polszczyzny. Tak czy inaczej, ten pochodzący z Wiela dziennikarz i poeta w grudniu 1879 roku zamieścił swój tekst w dodatku do "Gazety Toruńskiej". Do marca regularnie ukazywały się kolejne części pierwszej księgi epopei, która w całości została wydana jesienią 1880 roku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Hieronim Derdowski, portret, fot. Poznaj Swój Kraj, nr 5/1987/wikimedia.org. "Kaszube pod Widnem", autor: Hieronim Derdowski, Poznań, wyd. Fiszer i Majewski, 1929, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

hieronim_derdowski.jpg

Poemat "Ò panu Czôrlińsczim co do Pùcka pò secë jachôł" dla Kaszubów jest tym, czym "Pan Tadeusz" dla Polaków, a kaszubski twórca w panteonie regionalnych poetów zajmuje analogiczne miejsce co Mickiewicz w liryce polskiej. Choć Derdowski urodził się trzy lata przed śmiercią wieszcza, obaj tworzyli w czasach, gdy ich ojczyzna znajdowała się pod zaborami. Autor powiedzenia "Ni ma Kaszub bez Pòlonii, /A bez Kaszub Pòlsczi" w swoich dziełach podkreślał znaczenie więzi kaszubskiego ludu z kulturą polską, jednocześnie pielęgnując rodzimą historię, mitologię, legendy i obyczaje. Podobne idee przyświecały ruchowi młodokaszubskiemu.

"Co kaszubskie, to polskie"

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładki czasopisma kaszubskiego "Gryf", nr. 3, 1932, nr. 8, 1931, fot. Narodowe Muzeum Morskie

Obrazek

gryf-magazyn.jpg

Dojrzewanie poezji kaszubskiej przebiegało podobnie jak u jej starszej polskiej siostry – twórcy organizowali się w grupy literackie, zazwyczaj wokół czasopism, a nawet jeśli różniła ich poetyka, to łączyły idee, cel i tematy wierszy. Podobno nic tak nie jednoczy, jak wspólny wróg, a w okresie nasilonej germanizacji ludów pomorskich nietrudno było go znaleźć. Ci, którzy głosili hasła społeczno-kulturowej bliskości z Polską, a zarazem odrębności tradycji i języka, latem 1912 roku powołali do życia Towarzystwo Młodokaszubów. Ich dojrzałe debiuty przypadły na lata walki o przyłączenie Pomorza do Polski, wielu z nich zmarło podczas II wojny światowej – podobieństwo doświadczeń sprawia, że niekiedy porównuje się tę grupę do pokolenia Kolumbów.

Do najważniejszych przedstawicieli grupy poetyckiej należeli: lekarz, prawnik i ksiądz, czyli Aleksander Majkowski (przywódca), Jan Karnowski i Leon Heyke. Majkowski wydawał miesięcznik "Gryf" (który z czasem stał się naczelnym pismem młodokaszubów) i napisał pierwszą powieść w literackim języku kaszubskim "Żëcé i przigòdë Remusa". Karnowski badał przeszłość kaszubskich wsi, w wyniku czego nazywano go "sumieniem regionalizmu kaszubskiego". Heyke wypracował indywidualną pisownię i słownictwo oparte na gwarach północnych, podczas wędrówek po Kaszubach zbierał podania i legendy. To właśnie regionalna mitologia i obyczaje były głównym budulcem liryki młodokaszubskiej. Z jednej strony panował kult kaszubskiej mowy i tradycji, z drugiej – twórcy nie unikali gorzkiej oceny przywar społeczeństwa, jak pieniactwo, zabobonność czy bezrefleksyjne czerpanie z obcych wzorców. Majkowski sięgał po satyrę, Heyke słynął z subtelnych wierszy miłosnych, Karnowski uciekał w melancholię, ubolewając nad losem kaszubszczyzny.

Kaszubska więź

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Poezja Zrzeszyńców", autorzy: Jan Rompski, Aleksander Labuda Jan Trepczyk, Feliks Marszałkowski, Stefan Bieszk, Franciszek Grucza; okładka tomiku poezji "Kaszëbsczim jesmë lëdã", autor: Aleksander Labuda, 1996, fot. materiały prasowe dystrybutora

Obrazek

poezja_okladki_kol.jpg

Bardziej radykalne stanowisko w kwestii języka (kaszubski to samodzielny język słowiański) oraz narodowości (Kaszubi są samodzielnym i brutalnie polonizowanym narodem słowiańskim) prezentowali zrzeszeńcy. Pragnęli dla swoich ziomków wolności i równości obywatelskiej, odrodzenia kulturowego i społecznego regionu. Swoje bezkompromisowe poglądy głosili na łamach pisma "Zrzësz Kaszëbskô", ukazującego się od 1933 roku do wojny, później także krótko po wojnie. Na czele nowego ruchu ideowo-literackiego stał Aleksander Labuda, skądinąd uczeń Leona Heykego, który krytykował działania zrzeszeńców.

Karierę redaktora i felietonisty Labuda rozpoczął w dodatku do "Dziennika Gdyńskiego", lecz wkrótce związał się z "Gryfem". Zastępował Majkowskiego na fotelu prezesa w Zrzeszeniu Regionalnym Kaszubów, do którego należał również jego kolega ze szkolnej ławy Jan Trepczyk – wkrótce najwybitniejszy reprezentant zrzeszeńców. O ile Labuda skoncentrował się na pisaniu satyrycznych felietonów, odsuwając nieco na bok manifestacyjną poezję (nie doczekał osobnego tomu wierszy, ten ukazał się kilkanaście lat po śmierci poety), o tyle Trepczyk poświęcił się właśnie liryce. Mimo że nie kształcił się w kierunku muzycznym, tworzył pieśni i utwory na chór, zakładał zespoły folklorystyczne, amatorsko śpiewał, grał na pianinie i skrzypcach. Zasłynął także jako autor słownika polsko-kaszubskiego, a teoretyczna praca nad kaszubszczyzną znajdowała odzwierciedlenie w wierszach niemal wszystkich członków tej grupy. Trepczyk pochylał się nie tylko nad historią swojej małej ojczyzny, lecz także sławił piękno rodzimego krajobrazu. Podobnie zresztą czynili Jan Rompski, etnograf i dramatopisarz, w poezji wzorujący się na Juliuszu Słowackim (prywatnie szwagier Trepczyka), czy Stefan Bieszk, znakomity pedagog i twórca sonetów.

Kluka

W dwudziestoleciu międzywojennym wyróżniała się jeszcze jedna kaszubska formacja poetycka, polemizująca ze zrzeszeńcami, szczególnie w sprawach odrębności językowej i aspiracjach separatystycznych. Klekowcy skupieni wokół wejherowskiego czasopisma "Klëka" dostrzegali zaborczość Niemców i Rosjan, postulowali wzmocnienie więzi z Polską, ale też zrobili wiele dla popularyzacji kaszubskiego folkloru. Zwłaszcza Leon Roppel, który Kaszubom poświęcił wiele prac naukowych i upowszechniał literaturę kaszubską za granicą. Sam w swoich dziełach stosował pisownię uproszczoną, kładł nacisk na zrozumiałość treści, układał pieśni i legendy, czerpał z gawęd oraz powiastek. Dbając o ciągłość myśli i historii kulturalnej regionu, napisał także biografię "Florian Ceynowa. Twórca regionalizmu kaszubskiego". Roppel wielokrotnie odwoływał się do motywów morskich, przyglądał się życiu rybaków. Podobne zainteresowania przejawiał Józef Ceynowa – starał się utrwalić kaszubską tożsamość w wierszach, opowiadaniach i bajkach opartych na miejscowych legendach i dziejach nadmorskich Kaszubów.

Zmiana warty

Powojenna poezja kaszubska jest znacznie bardziej zróżnicowana. Młodzi autorzy już nie tylko poszukują swojej tożsamości w tradycji i historii swojej ziemi (jak Stanisław Pestka piszący pod pseudonimem Jan Zbrzyca), lecz także rozliczają się z doświadczeniem walki i okupacji, coraz częściej zwracają się ku sprawom codziennym, naturze i religijności. Jeśli do głosu dochodzą obrońcy kaszubszczyzny, to raczej nie tworzą wzniosłych haseł czy wierszy-manifestów, a swoją postawę wyrażają w bardziej subtelny sposób. Chociażby debiutujący w połowie lat 60. Jan Drzeżdżon wprowadził do poezji mowę potoczną mieszkańców północnych Kaszub. Dialekt belocki podkreślał melancholijność wierszy traktujących o przemijaniu i kontemplacji życia. Drzeżdżon spełniał się głównie jako prozaik, w oczach Henryka Berezy nawet przewyższał swoim talentem Cortázara czy Borgesa.

Tematyka wierszy i poetyka stają się bardziej rozproszone, indywidualne i dążą do przekazu uniwersalnego. Kształtuje się zjawisko dotąd rzadko spotykane w patriarchalnym społeczeństwie Kaszubów – po pióro sięgają kobiety. Nie są to głosy liczne, lecz donośne, wnoszące odmienną perspektywę i wrażliwość, a przy tym odważne i niebanalne. Co prawda szlaki kobiecej liryki kaszubskiej przetarły im Rozalia Narloch (zwana "Konopnicką Kaszub") czy Teodora Kropidłowska (pisząca baśnie jako "Deotyma"), jednak dopiero późniejsze pokolenia autorek stają się podmiotem badań literaturoznawczych. Może najwyższy czas, by poświęcić więcej uwagi prekursorkom?

Poezja jest kobietą

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ida Czaja uhonorowana Kaszubską Nagrodą Literacką, 2021, fot. Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego

Obrazek

ida_czaja_nagroda.jpg

Mówiąc o współczesnych poetkach kaszubskich, należy mieć w pamięci przede wszystkim dwa nazwiska: Krystyny Muzy oraz Idy Czai. Pierwsza z nich obroniła pracę magisterską na gdańskiej polonistyce na temat życia i twórczości Jana Rompskiego, a debiutowała w "Pomeranii". Jej dorobek twórczy jest ilościowo skromny – zamyka się w jednym tomie "Mamòta" opublikowanym w 1981 roku oraz wierszach drukowanych w prasie. Jakościowo zaś należy do kanonu liryki kaszubskiej (o ile taki w ogóle istnieje). Autorka finezyjnie łączy arkadyjskie dzieciństwo z perspektywą kobiecą, wprowadza magiczne elementy ze świata baśni i mitów. Muza, analogicznie jak Jan Drzeżdżon, oddaje hołd północnej części Kaszub nie tylko w symbolice, lecz także w języku – lokalnej frazeologii i stylizacji archaicznej. Adela Kuik-Kalinowska, badaczka twórczości poetek piszących po kaszubsku, w kreowaniu kobiecego świata przez autorkę "Mamòty" dostrzega nawet podobieństwo z liryką Ewy Lipskiej i Julii Hartwig.

Bogatszym dorobkiem poetyckim może pochwalić się z kolei Ida Czaja, nauczycielka, recytatorka i tłumaczka na język kaszubski między innymi Norwida i Leśmiana oraz dramatu Szekspira "Romeo i Julia". Wydała kilka książek poetyckich, w których podejmuje temat miłości ubrany w nastrojową balladę, odwołuje się do kaszubskiej demonologii i legend. Omawiając tom "Czôrny kléd", Daniel Kalinowski pisał:

[...] Czaja nie jest poetką, którą należałoby umieszczać wśród politycznie czy społecznie zaangażowanych literatek. Nie jest również demonstracyjnie feministyczna. Kobieca perspektywa narracyjna jest jednak w jej twórczości stale silnie obecna i jeśli można zarysować jakąś linię wyraźnie kobiecego podmiotu lirycznego, przedstawiającego się w poezji kaszubskiej, wówczas propozycje Czai byłyby na drugim – w sensie chronologii – miejscu po wierszach Krystyny Muzy.

Obie autorki jedynie otwierają listę poetek, dla których tożsamość kaszubska stanowi fundament i impuls do tworzenia liryki refleksyjnej, filozoficznej, szukającej kontaktu z Bogiem i naturą. Chociaż wciąż na poetyckich tomach o wiele częściej widnieją nazwiska męskie niż żeńskie, głos kobiecy jest coraz bardziej słyszalny. Problemem nie tylko poezji, ale w ogóle literatury kaszubskiej jest więc nie ilość czy jakość, lecz jej hermetyczność. Mimo że zarówno pojedyncze utwory, jak i antologie zostały przetłumaczone na kilka języków obcych, głównie słowiańskich i angielski (Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie w ramach projektu "Cashubian Contemporary Poetry" przygotowało kilka filmików z tłumaczeniem), trudno znaleźć choćby wzmiankę o nich w innych mediach niż regionalne. A język nie stanowi przeszkody nie do pokonania. "Język poezji jest przecież uniwersalny" – o czym przekonywała Bogumiła Cirocka, przewodnicząca jury Kaszubskiej Nagrody Literackiej 2021, gdy wyróżnienie to otrzymała Ida Czaja.

Źródła: Ludmiła Gołąbek, "Sylwetki i twórczość współczesnych poetek kaszubskich", [w:] "Studia Gdańskie", Gdańsk, XXII/2008; Artur Jabłoński, "Wybrane zjawiska literatury kaszubskiej od połowy XIX wieku do współczesności", [w:] "Litteraria Copernicana", Toruń, 2/2019; Daniel Kalinowski, "Pasaże kaszubskie", Słupsk – Gdańsk 2020; Daniel Kalinowski, "Raptularz kaszubski", Gdańsk 2014; Adela Kuik-Kalinowska, "Kobiety piszą po kaszubsku", [w:] "Slavia Occidentalis", Poznań 74/2/2017; czec.pl

Język Polish

kaszubska nagroda literacka