Przeczytać Sopot

zadie_smith_.jpg, default, Zadie Smith, fot. Dominique Nabokov, okładka książki Zadie Smith "Grand Union", fot. materiały prasowe wydawnictwa Znak

#literatura

Zadie Smith miejscem akcji opowiadania "Dialektyka" ze zbioru "Grand Union" uczyniła Sopot – miejsce, które od lat inspiruje polskich twórców. Jak autorzy wykorzystują nadmorską przestrzeń i burzliwą historię miasta na potrzeby literatury?

"Dziś owa śliczna wieś rozkłada się w kształcie krzyża, którego ramiona wsparte są o wzgórza, a głowa patrzy w morze. Wszystko składa się z trzech ulic, a raczej alei, obstawionych domkami" zanotowała w 1858 roku Jadwiga Łuszczewska – pisarka z epoki romantyzmu, improwizatorka znana jako Deotyma. Chociaż Sopot zmienił się przez lata, jego magiczny charakter wciąż działa na wyobraźnię i przyciąga artystów. W 2018 roku nadmorski kurort odwiedziła Zadie Smith jako gość festiwalu Literacki Sopot. Przed wieczornym spotkaniem z czytelnikami w Państwowej Galerii Sztuki, które poprowadził Michał Nogaś, redaktor podsunął brytyjskiej autorce pomysł napisania opowiadania osadzonego właśnie w tym mieście. Rok później ukazała się "Dialektyka" otwierająca nową książkę pisarki "Grand Union"*.

Zobaczyć

Jedna z bohaterek "Dialektyki" (córka), która postanowiła w Sopocie wszystko "traktować z obrzydzeniem, w tym matkę i świat", stwierdza: "To bez sensu […] żeby zbudować uzdrowisko nad tak mętnym i nieprzyjaznym morzem". Do początku XIX wieku to rzeczywiście było nie do pomyślenia, jednak nie ze względu na stan polskich wód, ale sam akt publicznej kąpieli. Uznawano to wręcz za obrazę moralności, a pod względem zdrowotnym traktowano na równi z piciem wódki i spożywaniem niedojrzałych owoców. Francuzi z lekarzem napoleońskiej armii Janem Jerzym Haffnerem na czele byli odmiennego zdania. "Ojciec Sopotu" – tak nazywany jest Haffner – w 1823 roku otworzył tu pierwszy publiczny zakład kąpielowy, rok później – dom kuracyjny. Mimo początkowej niechęci sopockich władz, od "dwustu lat ludzie przybywali tu, by uciec od miast i w miejscach publicznych wypuścić dzieci na swobodę" – zauważa Smith. Założyciel kąpieliska patronuje dziś jednej z ulic Sopotu. Jej dzieje sfabularyzował Jerzy Limon w "Koncercie Wielkiej Niedźwiedzicy".

Thumbnail — Pomnik Jeana Georga Haffnera w Parku Północnym w Sopocie, fot. DerHexer/Wikipedia

Jak powinniśmy czytać tę ulicę? Limon już na początku udziela wskazówek: "Dzieje człowieka to w dużej mierze walka o pamięć, historia stawianych i burzonych pomników. Spisywanie i wymazywanie dziejów". Kluczowa dla powieści staje się różnica między utrwalonym a wytartym. Widać to wyraźnie chociażby w opisach zmian nazwy ulicy (dziś Haffnera, dawniej Wilhelmstrasse czy Bieruta). Dialektyka jako metoda rozumowania opiera się właśnie na demaskowaniu sprzeczności. Czerpie z niej też Zadie Smith. Na jednej szali stawia lukrowe wspomnienia "błyszczących ferrari" na baterie i "waty cukrowej", na drugiej "szlam ciągnący się wzdłuż plaży wielką smugą zaznaczoną brudnym palcem Boga". Opiera opowiadanie na konflikcie matki i córki, przeciwstawia zbiorowość nadmorskiego kurortu jednostce. Czytelnik czuje też dysonans między deklaracją "bycia w porządku wobec wszystkich zwierząt" a ogryzaniem na plaży kurzego skrzydełka. Smith zwraca uwagę na stosunek człowieka do natury i poddaje analizie jego społeczne role.

Wyśnić

U Limona polemiczna konstrukcja przejawia się już w figurze narratora: "Innymi słowy, my, to znaczy mój autor i ja, zajmiemy się archeologią przestrzeni". Z tej przestrzeni można wyczytać przeszłość. Sopot i jego ulica stają się tekstem. Zapowiadany dwugłos zostaje ironicznie zaakcentowany jeszcze kilkakrotnie. "Kantata na jedną ulicę, siedem gwiazd i dwa głosy" (tak brzmi podtytuł) to literatura przybrudzona historią, legendą, mitologią, nauką. Tytuły poszczególnych rozdziałów omawiających losy miasta Limon pożycza z gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy. Poetyka baśni o powstaniu skały, na której wyrósł Sopot, miesza się z opowieścią stylizowaną na historyczny dokument o założeniu grodziska. Iluzja naocznej relacji mieszkańców ulicy znika w grotesce iście gombrowiczowskiej. Splot gatunków oraz ciągłe napięcie między historią a literaturą nie pozwalają na jednoznaczne wskazanie, co jest prawdą, a co jedynie zmyśleniem.

Nie tylko Limon widzi Sopot w konwencji baśniowej. Nadmorskie miasto, a raczej wyobrażenie o nim, przenosi na papier szwedzki grafik. Per Oscar Gustav Dahlberg poza ojczyzną studiował w Cambridge i Londynie, gdzie uzyskał stopień doktora. Podobno do Sopotu zwabiła go muzyka Chopina, zatrzymała miłość, a zafascynowała architektura. W jego artystycznych wizjach na próżno szukać linii prostej. Poza tym jest wszystko: fantazja, tajemnica, igraszka, detal (jak w miejskich obrazach Dwurnika), surrealizm (wszystko płynie jak u Dalego), precyzja (niczym u Szancera). Sopockie grafiki Dahlberga można wyśnić, rezerwując nocleg w centrum miasta – wiszą na ścianach w każdym pokoju hotelu Molo. Gorzej, jeśli śni się na jawie, jak twórcy Krzywego Domku na słynnym Monciaku, którzy pewnie zainspirowali się kreską Dahlberga.

Usłyszeć

Ulica Bohaterów Monte Cassino (bez Krzywego Domku w tle) pojawia się na moment w powieści "Śpiewaj ogrody" Pawła Huellego. Ojciec z synem wracają do Sopotu brzegiem plaży, a niedaleko pawilonów galerii sztuki mężczyzna kupuje lody Giusti – pierwsze lody włoskie w kraju. Chłopiec zauważa, że niegdyś zwykła ulica stała się teraz "deptakiem, ową dziwną ideą stworzoną dla turystów i wczasowiczów". O ile w tych słowach wyczuwamy pewną gorycz, o tyle Zadie Smith w czysto rekreacyjnej funkcji miasta widzi atut. Jednej z bohaterek jej opowiadania (matce) zbiorowość, "bezmyślne przemieszczanie się ze stadem" daje szansę ucieczki od problemów, jest kamuflażem dla "ich pozbawionej ojca rodziny". Tu może wtopić się w anonimowy tłum plażowiczów. Ojciec jej czworga dzieci (który wyemigrował do Ameryki) mógłby zniknąć za rogiem i "kupować napoje dla rodziny". To, co u brytyjskiej pisarki jest masowe, u polskiego autora staje się elitarne, urasta do rangi symbolu.

"Śpiewaj ogrody" podobnie jak "Koncert Wielkiej Niedźwiedzicy" to powieść o pamięci, mocno zakorzeniona w historii. Ulicę Haffnera zastępuje oliwska ulica Polanki. Huelle oprowadza czytelnika po rodzinnym Gdańsku, sięgając do czasów, gdy Sopot był jeszcze częścią Wolnego Miasta. Tytuł wyjęty z poezji Rilkego doskonale wprowadza w nastrój utworu. Huelle stworzył literaturę dźwięków: melodyjnych opowieści, zgrzytów wojny, kaszubskiej mowy i pomruków przeszłości. Przeplata kilka fabularnych wątków, z których najgłośniej wybrzmiewa obsesja niespełnionego kompozytora na punkcie odnalezionych fragmentów partytury Ryszarda Wagnera.

Z kart powieści łatwo przejść na kartę historii, co Huelle z erudycją czyni. Przybliża czytelnikowi klimat odbywających się od 1924 corocznych festiwali wagnerowskich, które rozsławiły sopocką Operę Leśną na całą Europę. Wojna przerwała świetną passę muzycznych przedstawień – na scenę wstąpiła polityka, na widowni zasiedli niemieccy żołnierze. "Śpiewaj ogrody" są pełną grozy i nadziei opowieścią o muzyce w cieniu Hitlera.

Poczuć

To właśnie Sopot, w obliczu zrujnowanego wojną Gdańska, przejął rolę centrum kulturalnego Wybrzeża. W Polsce lat 50. wiatr wolności wiał od morza. Pierwszy ogólnopolski festiwal jazzowy zorganizowano w 1956 roku w Sopocie. Wydarzenie przełomowe: sześć zespołów polskich i dwa zagraniczne wykonujące muzykę nietolerowaną przez władze, manifest niezależności liczącego kilkadziesiąt tysięcy tłumu fanów z całego kraju, niepohamowany entuzjazm i sukces – nie tyle artystyczny, co ideowy. Gorącą atmosferę siedmiu chłodnych sierpniowych dni przypomniała Magdalena Grzebałkowska w biografii reporterskiej "Komeda. Osobiste życie jazzu". Był to festiwal, który z lekarza Krzysztofa Trzcińskiego uczynił słynnego muzyka. Wypowiedzi uczestników, fragmenty dziennikarskich relacji uzupełnione niepublikowanymi wcześniej wyimkami z dokumentów Archiwum Akt Nowych oraz pełen temperamentu styl autorki przybliżają czytelnikowi kulisy organizacji imprezy, a jednocześnie oddają ducha wolności krążącego nad Polską Ludową.

Z kolei tragikomiczną wizję festiwalu jazzowego zaprezentował Limon w części "Koncertu…" zatytułowanej "Molo". W relacji stylizowanej na fragment powieści następuje symboliczne oderwanie się pełnego ludzi pomostu od lądu i zerwanie masek socjalistycznej ideologii. Zajęto się też "portretami i posągami przywódców, bohaterów i przodowników pracy, które bez ceregieli powalono i rozbito na drobne kawałki, by w końcu ich żałosne szczątki oddać morzu". Wolność nie trwa jednak długo: molo znów dobija do brzegu, pod ściągniętą z pomnika twarzą Bieruta widnieje "szyderczo roześmiana twarz Gomułki", jedynie jazzmani grają niewzruszenie jak orkiestra Titanica. Limon również w konstrukcji swojej opowieści oddał ówczesne realia: nieistniejącą powieść rzekomo napisaną w 1978 roku, a wydaną dwa lata później w ocenzurowanej wersji, publikuje w "Koncercie…" już uzupełnioną o wycięte fragmenty. W ten sposób wyraża swój sprzeciw wobec kontroli ograniczającej wolność słowa i myśli w peerelowskiej rzeczywistości.

The band Melomani with saxophonist Jerzy Matuszkiewicz a.k.a. Duduś at the 1st Jazz Festival in Sopot, 1956, photo: Tadeusz Kubiak/PAP — Melomani, na saksofonie Jerzy Matuszkiewicz a.k.a. Duduś na pierwszym festiwalu jazzowym w Sopocie, 1956, fot. Tadeusz Kubiak/PAP

Z sopockim molo wiąże też wspomnienia bohaterka opowiadania Zadie Smith. Wobec buntu nastolatki kobieta wraca myślami do czasów beztroski, kiedy jej córka "bawiła się liczeniem kroków, gdy szła w głąb morza po słynnym drewnianym molo". Dziewczynka musiała pokonać ponad półkilometrowy dystans, by osiągnąć swój cel. Opisując wrażenia z pobytu w XIX-wiecznym uzdrowisku, również Deotyma przyznaje, że "najsilniej nęci przechadzka ciągnąca się za nadbrzeżnym ogrodem nazwana steckiem. Jest to pomost na palach rzucony w morze i ubrany ławkami. Tam podróżni najtłumniej się garną; są godziny, w których przecisnąć się nie można po nadwodnym ganku; bo też dziwno, ile to proste urządzenie nastręcza uroków". Jak widać spacer po molo, zwanym dawniej steckiem lub stegiem, od zawsze był swego rodzaju rytuałem.

Zamieszkać

Deotyma odkrywała kaszubski świat, który sto lat później utrwalał Jan Piepka – Kaszub z dziada pradziada. Bohaterami jednego z jego utworów są małoletni mieszkańcy popularnego sopockiego zabytku przy ulicy Goyki 3, zwanego "domem z wieżyczką". "To jest Wieża z Domem" – poprawiłaby Litta, która sprzeciwiała się "prawdzie dorosłej". Piepka czule uformował świat dziecięcej wyobraźni i przygód, odwołując się do wydarzeń rzeczywistych. Powieść dla młodzieży powstała w 1974 roku, a zakończenie "Wieży z domem" dopisało życie. Rezydencję jeszcze w XIX wieku kazał wybudować Friedrich Wilhelm Jüncke trudniący się handlem wina. W międzywojniu gościli tu śpiewacy występujący w Operze Leśnej, a później willę przeznaczono na mieszkania komunalne. Niszczejący budynek wymagał remontu. W ostatnich latach zaadaptowano go na samorządową instytucję kultury. O powołaniu Art Inkubatora zadecydowały władze miasta w marcu 2019 roku.

Willa przy Goyki 3 to nie jedyny sopocki budynek inspirujący twórców. Wyobraźnię Mirona Białoszewskiego poruszył dom przy ulicy Wybickiego 23. W "Poniemieckiej balladzie sopockiej" zawarł miejską legendę o zamieszkałych w willi duchach: "Garnki na zimnej kuchni / Podskakiwały poufnie. / Zsuwały się same drzwi / Bez osoby kroki szły". Wieść niesie, że zaczęło się tuż po wojnie. Strach przed zbliżającą się do miasta Armią Czerwoną skłonił niemiecką rodzinę do samobójstwa. Mieli zostać pochowani w przydomowym ogródku. Przesuwające się przedmioty i niewyjaśnione odgłosy skutecznie odstraszały nowych potencjalnych gospodarzy. W końcu do nawiedzonego mieszkania na piętrze sprowadzili się Litwini, którym nieobce były zjawiska nadprzyrodzone: ojciec, brat i dalsi krewni Czesława Miłosza. Białoszewski usłyszał tę historię od zaprzyjaźnionych lokatorów mieszkania na parterze, po czym stworzył mroczną balladę.

Zrelaksować się

Akcja "Dialektyki" to wyimek z siedmiu dni spędzonych w nadmorskim kurorcie. Z narracji wynika jednak, że rodzinny pobyt powtarza się co roku od kilku pokoleń, co daje poczucie względnej równowagi, odprężenia. Równie łatwo się zresetować, czytając powieści obyczajowe popularnej w PRL-u Stanisławy Fleszarowej-Muskat. W "Lecie nagich dziewcząt" autorka zatrzymała letni sezon '59 z "kolorowym tłumem płynącym ulicą" i rozmowami "o pogodzie, o koncercie w Operze Leśnej, o obiadach w sopockich restauracjach". Jest to lektura typowo plażowa, lekka (żeby nie powtórzyć za krytykami: "drugiej kategorii"). Odsuwając jednak na bok wątpliwej jakości fabułę, można przyjrzeć się sopockiej scenerii, dość szczegółowo i efektownie opisanej.

Fleszarowa ukazała szeroką panoramę miejsca akcji z jednym głównym wątkiem, natomiast Janusz Leon Wiśniewski w powieści "Grand" skupił się na przedstawieniu historii i tajemnic luksusowego sopockiego hotelu, rozbijając fabułę na kilka epizodów. Mamy tu szeroki wachlarz ludzkich charakterów, odwołania do słynnych postaci dawniej rzeczywiście goszczących w Grandzie i emocje czasem bliższe temperaturze Bałtyku niż powietrza letnich miesięcy. Powieść niby wciągająca, choć niezobowiązująca. Mimo walorów poznawczych obu powyższych pozycji, pozostaje nieodparte wrażenie, że są one lekturą jednorazową.

Potencjał sopockich zaułków, eklektycznych kamienic, klubów i wzburzonego morza chętnie wykorzystują twórcy powieści kryminalnych. "Pochłaniacz" Katarzyny Bondy (profilerka kontra trójmiejska mafia), "Martwy błękit" Krzysztofa Bochusa (retro kryminał lat 30.) czy "Kolory zła. Czerwień" Małgorzaty Oliwii Sobczak (trup na plaży) to tylko kilka mrocznych ujęć bałtyckiego kurortu. Jak widać, Sopot potrafi się odnaleźć w każdym gatunku i z pewnością nie powiedział jeszcze ostatniego słowa.

* Opowiadanie "Dialektyka" Zadie Smith zostało opublikowane po raz pierwszy na łamach "Książek. Magazynu do czytania" we wrześniu 2019 roku. Światowa premiera książki "Grand Union" brytyjskiej pisarki odbyła się 8 października. Polscy czytelnicy mogą zapoznać się z tymi opowieściami w tłumaczeniu Marii Makuch od 13 listopada.

Język Polish

literatura współczesna