Pieniądze w architekturze: ile kosztuje ładny budynek

dom-w-bedzinie.jpg, default, Dom w Będzinie, proj. jojko nawrocki architekci, fot. Michał Jędrzejowski/Jojko + Nawrocki, Pieniądze w architekturze: ile kosztuje ładny budynek

#architektura

Architektowi płaci się za projekt, kosztuje działka pod inwestycję i materiały budowlane, praca inżynierów i robotników. Ale powstanie i istnienie budynku nie sprowadza się tylko do tych wydatków.

"Dziś w architekturze chodzi tylko o pieniądze" – tak w listopadzie 2018 roku, podczas World Architecture Festival w Amsterdamie, powiedział jeden z ciekawszych współczesnych architektów, Sir David Adjaye. Pochodzący z Ghany brytyjski projektant w stolicy Holandii wygłosił emocjonalne przemówienie, w którym wyraził ubolewanie nad tym, że współczesna architektura została zdominowana przez "hiperkomercyjny liberalizm", zaś zapomniane zostały jej prawdziwe cele. "Budynki, kosztujące miliardy dolarów nie służą ludziom, a biznesowi", mówił Adjaye, ze smutkiem podkreślając, jak łatwo zapomnieliśmy o powinnościach architektów i etyce, w imię której budować się powinno dla poprawy jakości życia i przestrzeni, nie dla zysku.

Jeszcze w pierwszych latach XXI wieku architekturą w Polsce interesowało się ledwie grono zapaleńców. Mało kto rozmawiał o architekturze, bo prawie nikt nie uważał jej za wart uwagi temat. Kiedy po wejściu naszego kraju do struktur Unii Europejskiej i po uzyskaniu dużych dofinansowań w polskich miastach zaczęły rosnąć efektowne gmachy muzeów, teatrów, filharmonii, okazało się, że architektura jednak może być ciekawa – trafiła na łamy gazet i telewizji, a także do prywatnych rozmów. Tym samym można by stwierdzić, że w Polsce duże pieniądze przysłużyły się architekturze – bez wielkich inwestycji nie zaczęlibyśmy zwracać uwagi na budynki. A należy pamiętać, że zainteresowanie architekturą to nie tylko snobizm na znajomość nazwisk projektantów: od niego zaczyna się wrażliwość na otoczenie i dbałość o jakość przestrzeni. Im więcej ludzi zwraca uwagę na gmachy, które ich otaczają, tym lepiej rozumie wartość dobrze zaprojektowanego miasta.

Trudno nie zgodzić się z Davidem Adjaye – większość współcześnie powstających, kosztownych gmachów służy zaledwie garstce odbiorców. Bo czy kosztujące setki milionów komercyjne wieżowce wnoszą jakąś wartość do dziejów architektury albo do przestrzeni miast? Tego typu budowle nie służą też ludziom – są niedostępne dla mieszkańców miast, nie oferują im żadnych wartościowych funkcji. Są pożyteczne dla inwestorów czy dla wielkich korporacji, których nie interesuje jakość miejskiej przestrzeni, a biznesowy zysk. Problem dotyczy nie tylko biurowców. Czy wątpliwej urody ponad 190-metrowy apartamentowiec Złota 44 w Warszawie zmienił centrum stolicy na lepsze? Jaki dla miasta płynie pożytek z jego istnienia? Od tej reguły są jednak wyjątki.

Thumbnail — Złota 44 w Warszawie, proj. Daniel Libeskind, fot. Waldemar Gorlewski/AG

2,3 miliarda złotych – tę rekordową sumę wydały władze Łodzi na zbudowanie w centrum miasta nowego dworca kolejowego (stacja została oddana do użytku pod koniec 2016 roku). Ogromny gmach bywa krytykowany za nadmierną skalę czy złe zagospodarowanie wnętrza (na stacji wciąż nie ma kiosków czy barów), mieszkańcy oceniają go jednak dobrze. Dzięki niemu stali się bardziej dumni ze swojego miasta – poprzedni, zaniedbany dworzec przez lata był powodem do wstydu. Nowa i nowoczesna stacja odmieniła oblicze miasta, poprawiła wizerunek Łodzi także w oczach łodzian. Czy takie zjawiska da się przeliczyć na pieniądze? Czy budowanie lokalnej dumy i tożsamości warte jest dwóch miliardów? A ile powinno kosztować opowiadanie o polskiej historii?

Według przewidywań najdroższą inwestycją muzealną w kraju w czasach powojennych będzie zlokalizowane na warszawskiej Cytadeli Muzeum Historii Polski. Obecne szacunki mówią, że zaprojektowany przez pracownię WXCA gmach kosztować będzie blisko 600 mln zł. Ale na tym nie koniec – tuż obok MHP ma stanąć Muzeum Wojska Polskiego – przemiana Cytadeli w rozbudowany kompleks muzealny ma pochłonąć więcej niż 800 milionów złotych.

Jak do tej pory najdroższym spośród nowych polskich muzeów było Muzeum II Wojny Światowej, otwarte w 2017 roku w Gdańsku. Inwestycja warta była blisko 450 milionów, z czego dużą część pochłonęło zbudowanie betonowej "wanny", w której posadowiono gmach. Muzeum II Wojny Światowej powstało na wyjątkowo podmokłym terenie, w miejscu spotkania się Motławy i Kanału Raduni. Aby uchronić podziemne sale ekspozycyjne przed wilgocią należało zbudować skomplikowaną i drogą betonową "misę", izolującą wnętrze muzeum od podmokłego gruntu. Tu nie było mowy o oszczędności – konstrukcja musiała być wyjątkowo wytrzymała, a więc i kosztowna, jednak tylko w ten sposób dało się zapewnić stabilność całej budowli.

Muzeum II Wojny Światowej, Gdańsk, proj. Studio Architektoniczne Kwadrat, fot. Bartosz Makowski/Reporter

Wysokie koszty inwestycji publicznych wywołują kontrowersje – zawsze przy ich okazji pojawiają się głosy, że wydawanie setek milionów złotych na muzea, teatry czy sale koncertowe to niepotrzebna rozrzutność. Czy jednak na tego typu inwestycjach powinno się oszczędzać? Czy należałoby ważne placówki kultury budować skromniejsze i tańsze? Czy kryterium ceny powinno decydować o formie gmachu, który ma wartość nie tylko funkcjonalną, ale i symboliczną?

Biblioteka Akademicka w Katowicach, fot. Jakub Certowicz / CINiBA

W udzielonym kilka lat temu portalowi O.pl wywiadzie Dariusz Herman z koszalińskiej pracowni HS99 tłumaczył, jak można obniżyć koszty budowy bez utraty jakości architektury:

Dbałość o budżet nabyliśmy działając w małym, niebogatym mieście, jakim jest Koszalin [...]. "Optymalizacja" to termin, który musieliśmy pokochać.

I na przykładzie efektownego i obsypanego nagrodami gmachu Centrum Informacji Naukowej i Biblioteki Akademickiej w Katowicach pokazał, na czym taka optymalizacja może polegać. Na przykład w budynku, w którym jest bardzo dużo okien, warto zaprojektować indywidualny, idealnie dopasowany do potrzeb ich model, bo kosztować on będzie mniej niż dostosowywanie do specyficznych potrzeb okien uniwersalnych. Wiele oszczędzić można także, gdy racjonalnie planuje się użycie i zakup materiałów budowlanych i wykończeniowych. Dariusz Herman zdradza:

Jeśli zamówimy na budowę ciężarówkę kamienia, kontener drewna i sto palet cegły, to każdy z tych materiałów będzie stosunkowo drogi. Jeśli zamówimy statek kamienia, to do gry wkracza magia wielkich liczb i cena jednostkowa spada do zaskakująco niskiej.

W ostatnich latach o optymalizacji w procesie powstawania budynków mówi się coraz częściej. Sektor budownictwa jest jednym z głównych źródeł emisji dwutlenku węgla – odpowiada za jedną trzecią emisji gazów cieplarnianych, zaś budynki mieszkalne i komercyjne zużywają aż 40 procent produkowanej na świecie energii. To przekonujący argument do tego, by zmienić pewne zasady, rządzące światową architekturą. Czy to oznacza koniec widowiskowych gmachów? Na pewno nie, ale trend, aby budować taniej, prościej, oszczędniej jest coraz bardziej widoczny. Choć nie jest przyjmowany bez oporów.

Jesienią 2018 roku rozstrzygnięto coroczny konkurs pod nazwą "Architektura Roku Województwa Śląskiego". W tej edycji Grand Prix przyznano wyjątkowo skromnej realizacji: domowi jednorodzinnemu, który wg projektu pracowni Jojko+Nawrocki Architekci powstał w Będzinie. Już dawno wyniki konkursu architektonicznego nie wzbudziły tyle emocji – werdykt był bardzo szeroko komentowany.

Oburzenie wzbudził fakt, że główną nagrodę w konkursie na najładniejszy obiekt ostatniego roku zdobyła realizacja skromna, surowa, tania, jawnie i pod każdym względem oszczędna. Choć jurorzy w uzasadnieniu werdyktu podkreślili "dojrzałość autorów w rozumieniu istotnych wartości w architekturze", okazało się, że wciąż trudno nam docenić budynki proste, pozbawione efektu "wow". Pawilonowy budynek z szarych, betonowych pustaków został doskonale wpisany w krajobraz i zaprojektowany tak, aby przy bardzo niewielkim budżecie zapewnić mieszkańcom maksimum wygód. W opinii wielu okazał się jednak zbyt skromny, by zasłużyć na nagrodę. Mimo rosnącej świadomości na temat budownictwa, wciąż uważamy, że "naprawdę dobra" architektura musi być przede wszystkim efektowna.

Pod koniec 2018 roku rozstrzygnięty został także inny konkurs – na projekt nowoczesnej technologii prefabrykacji. W kraju pełnym osiedli z wielkiej płyty słowo "prefabrykacja" nie kojarzy się dobrze, przywołuje wizję wtłaczania ludzi w brzydkie, niefunkcjonalne, jednakowe bloki. Wspomniany konkurs (zorganizowany przez rządową spółkę BGK Nieruchomości) miał na celu także pokazanie, że budowanie z jednakowych elementów w XXI wieku nie ma już nic wspólnego z wielką płytą. Z czterech konkursowych propozycji jury wybrało wizję, opracowaną przez biuro BBGK Architekci, które kilkanaście miesięcy temu wsławiło się projektem prefabrykowanego, a zarazem designerskiego budynku mieszkalnego przy ulicy Sprzecznej w Warszawie.

Być może dzięki wypracowaniu metody przemysłowej produkcji znormalizowanych elementów budowlanych uda się wznosić domy szybciej i taniej – czy nie warto spróbować? Szczególnie w czasach nieustannego pompowania cen nieruchomości, kiedy coraz mniej osób w ogóle stać na mieszkanie? Czy w tym wypadku "tanio" musi oznaczać "źle"? W Skandynawii 90 procent produkcji budowlanej opiera się na prefabrykatach. Czy tamtejszą architekturą uznamy za mało zróżnicowaną, monotonną, kiepskiej jakości?

Nowoczesne idee trafiły do polskiej architektury względnie niedawno, a tymczasem zmiany w trendach i tematach debaty następują bardzo szybko. Ledwo otrząsnęliśmy się z szarości PRL-u, nadeszły czasy prosperity i trzeba było szybko nauczyć się rozmawiać o widowiskowych budowlach na światowym poziomie. Niestety natychmiast po tym okazało się, że architektura nie może dużo kosztować, musi być skromna i ekologiczna, bo inaczej szkodzi planecie, pompuje bańki spekulacyjne, wspomaga gentryfikację. Jeszcze nie zdążyliśmy się w pełni nacieszyć docenianymi na świecie polskimi realizacjami, kiedy trzeba znów zmienić pogląd i zacząć cenić budowle proste i niewielkie.

Pewnym pocieszeniem może być fakt, że zagubienie pomiędzy zachwytami nad widowiskowymi gmaszyskami a promowaniem architektury szanującej środowisko, etycznej i moralnej doskwiera także innym. Kiedy w Europie zrezygnowano z budowania kosztownych, oderwanych od realiów i kontekstu wizjonerskich budynków, ich autorzy przenieśli swoje pracownie do Chin i na Bliski Wschód, gdzie wciąż są inwestorzy gotowi zapłacić miliony za niepodobny do niczego i bijący najróżniejsze rekordy obiekt.

Gdzie leży prawda? Czy dziś architektura musi być tania? Czy nie wypada już zachwycać się widowiskowym (i drogim) budynkiem muzeum? Dariusz Herman z pracowni HS99 we wspomnianym wywiadzie mówił:

Wzniesienie obiektu architektonicznego to […] stosunkowo duży wydatek, wydatek także w sensie ekologicznym. To nakłada na architektów szczególną odpowiedzialność.

Ale ta odpowiedzialność spoczywa też na barkach inwestorów czy władz mających przecież wpływ na rodzaj i jakość produkcji budowlanej. Architektura jest nietypową dziedziną ludzkiej twórczości – wszyscy jesteśmy na nią skazani i w pewnym sensie od niej uzależnieni. Możemy nie przeczytać kiepskiej książki, zignorować marną wystawę w galerii, ale jeśli otacza nas zła architektura, z jej używania najczęściej nie możemy zrezygnować. Może więc zamiast dywagować, czy budowa jakiegoś muzeum była zbyt droga, a taniemu domowi nie należy się nagroda, warto się raczej zastanowić, czy to po prostu dobre budynki?

Język Polish

architektura w polsce

ekonomia w sztuce

ciniba

architektura mieszkaniowa