15 kwietnia 2025 roku w Instytucie Adama Mickiewicza ogłoszono polski program działań kulturalnych na wystawie światowej EXPO w Osace, a także wydarzeń mu towarzyszących. By przybliżyć specyfikę niełatwej formuły pawilonu narodowego na wystawie prezentowanej w kontekście zupełnie odrębnej kultury, sama konferencja prasowa stała się okazją do eksperymentu, w ramach którego na żywo wypróbowano zaplanowany program. Zamiast listy wydarzeń – koncert, zamiast pytań od publiczności – bezpośrednie spotkanie z realizatorami, kuratorkami, artystami i twórczyniami, które w Japonii reprezentować będą polską kulturę. To, co wyłania się z tego spotkania, to podstawowe pytanie o możliwości, szanse i ryzyka kulturowej translacji – pytanie, na które poszczególne wydarzenia przynoszą nieraz zaskakujące odpowiedzi.
Małe Instrumenty, fot. Łukasz Rajchert/materiały prasowe
Konferencję otworzył koncert Małych Instrumentów – projektu Pawła Romańczuka, interdyscyplinarnego artysty zajmującego się tworzeniem autorskich instrumentów, za pomocą których od lat hackuje system muzyki klasycznej: jego estetyki, jak i pojęcia znawstwa/profesjonalizmu. Zaplanowany na październik program koncertów na placu Namba w Osace zaprezentuje nie tylko twórczość Romańczuka, lecz także Kingi Głyk, Klawo, a także Mitch & Mitch. Polskie muzyczki i muzycy demonstrować będą to, co aktualnie najciekawsze w polskim jazzie i alternatywie, ale także nawiążą do japońskiego kontekstu: tamtejszej nieznajdującej porównania nigdzie indziej popularności Chopina (którego utwory Romańczuk odegra na toy-piano), jak i tradycyjnych sztuk, których estetyka i zasady ściśle korespondują z praktyką Romańczuka.
Joanna Hawrot, "Wereable Art – Unseen Threads", Daimaru Shinsaibashi, Osaka, 31 maja – 24 czerwca, Daimaru Shinsaibashi, Osaka, fot. Zuza Krajewska
Dalszym ciągiem spotkania – i następnym punktem polskiego programu na EXPO – było performatywne działanie artystki i tancerki Bożny Wydrowskiej, która odnosiła się w swoim występie do kwestii cielesności i odmienności. To tematy podejmowane także na wystawie "Joanna Hawrot: Wearable Art – Unseen Threads" prezentowanej między majem a czerwcem w osakijskim domu towarowym Daimaru Shinsaibashi. Hawrot, projektantka mody i autorka yukaty, w którą Wydrowska była ubrana w czasie performansu, zaprosiła do współpracy dwanaście kobiet – Polek i Japonek – aby podzieliły się z nią swoimi historiami. Na ich podstawie artystka zaprojektowała niepowtarzalne stroje, nawiązujące do japońskiego stylu dworskiego obowiązującego w epoce Heian. Jak podkreślał współkurator pokazu, Paweł Pachciarek, wystawa ukazywać ma głosy dotychczas rzadko lub w ogóle niesłyszalne w świecie mody: kobiet transpłciowych, starszych lub inaczej wykluczanych i znajdować dla nich wyraz w tkaninie – dziedzinie, która sama przez swoje wielowiekowe związanie z działalnością kobiet, również opowiada wielowątkową, złożoną historię twórczości artystek, nieraz spychanych na margines historii sztuki i kultury.
Ilustracja Magdaleny Brudzyńskiej do z wystawy "The Amazing Land of Quarks, Elephants & Pierogi" od 3 do 23 października, Knowledge Capital w Osace, fot. Magdalena Burdzyńska dla IAM
Przygotowana w Instytucie Adama Mickiewicza ekspozycja prezentowała i inne działania przewidziane w ramach polskiego programu. Jednym z nich jest wystawa "The Amazing Land of Quarks, Elephants and Pierogi" zaplanowana na październik 2025 roku, powstała we współpracy IAM-u i stowarzyszenia Knowledge Capital. Ekspozycja inspirowana jest bestsellerową książką "Quarks, Elephants & Pierogi: Poland in 100 Words" autorstwa Mikołaja Glińskiego, Matthew Daviesa i Adama Żuławskiego, w której autorzy przybliżają czytelnikom Polskę w stu słowach, takich jak: Miłość, Nauka, Wolność, ale i Ziemniak, Witamina czy Jęzor, lecz bynajmniej się do niej nie ogranicza – porusza bowiem również tematy nowoczesnej edukacji językowej, budowania kulturowych pomostów i roli literatury w kształtowaniu relacji.
Okładki książki "Quarks, Elephants & Pierogi: Poland in 101 Words" w języku japońskim - 素粒子、象とピエロギと−101語のポーランド, tłumaczenie: Yasuko Shibata, tekst: Mikołaj Gliński, Matthew Davies, Adam Żuławski, redakcja: Adam Żuławski, ilustracje i projekt książki: Magdalena Burdzyńska, wydawnictwo: Instytut Adama Mickiewicza, 2021, fot. Grażyna Makara/culture.pl
W 2021 roku Instytut Adama Mickiewicza wydał japońskie tłumaczenie książki "Quarks, Elephants & Pierogi: Poland in 100 Words" (素粒子、象とピエロギと−101語のポーランド), którego autorką jest Yasuko Shibata. Uwagę zwraca również kompleksowy projekt graficzny, aranżacja i ilustracje przygotowane w całości przez Magdalenę Burdzyńską – nieograniczone do składu książki, ale spójnie ogarniające całą identyfikację wydarzenia. Burdzyńska w swoich projektach czerpie zarówno z tradycji polskich, jak i japońskich, twórczo łącząc elementy i ukazując nieoczywiste powiązania czy wizualne tropy ujawniające się między tymi dwiema biało-czerwonymi kulturami.
Z kolei w ramach Tygodnia Chopinowskiego, nawiązującego do tegorocznego Konkursu, premierę będzie miał film Dagmary Furgał "Japoński kujawiak" – dokument opowiadający o parze Japończyków zafascynowanych polskim folklorem. Prowadzący szkołę polskich tańców ludowych i muzeum polskiej sztuki ludowej bohaterowie obrazu demonstrują nie tylko zaraźliwą moc pasji, lecz przede wszystkim siłę transkulturowych połączeń, wzajemnych inspiracji czy korespondencji, które są w stanie przybliżyć kultury oddalone od siebie geograficznie czy nawet odrębne pod względem wyznawanych wartości i przekonań.
Figurą, która od dekad skutecznie przekracza podobne bariery między Polską a Japonią, okazuje się Maria Skłodowska-Curie, podobnie jak Fryderyk Chopin otoczona w Japonii szczególnym szacunkiem. Zadaniem wystawy "Yuriko Sasaoka: Polonia x Skłodowska-Curie’s Magic Lab – The Power of Migration" jest ukazanie noblistki w innym świetle – nie tylko jako genialnej uczonej, lecz także jako migrantki, feministycznej pionierki i społeczniczki. W instalacji Sasaoki praca Skłodowskiej staje się obrazem przepływających przez granice narodowe idei, ruchu myśli i doświadczeń, którego niepodobna zamknąć w jednej biografii.
Yuriko Sasaoka, "Polonia x Skłodowska-Curie’s Magic Lab – The Power of Migration", 4 czerwca – 5 lipca 2025, Osaka City Central Public Hall, fot. S C Felix Wong
Polski program kulturalny nie koncentruje się jednak tylko na przeszłości czy tradycji, lecz wychyla się także w przyszłość, sprawdzając, jak współczesność może stać się obszarem projektowania naszych wspólnych perspektyw. Taką rolę odgrywa "Nohara no ue de" – wystawa młodych polskich malarek, Edyty Hul i Róży Litwy, prezentujących swoje prace w przestrzeni dworca Sōjiji w Ibaraki, a potem także w budynku lokalnego Społecznego Domu Kultury w tym samym mieście, gdzie spotkają się z artystkami japońskimi: Chie Matsui i Naną Kuromiyą.
Róża Litwa, "Bez tytułu", 2024, olej na papierze, fot. dzięki uprzejmości artystki. Edyta Hul, "Bez tytułu", 2024, fot. dzięki uprzejmości artystki.
Sam tytuł ekspozycji – "Na łące" – sugeruje konieczność wyjścia ze sztuką współczesną poza kontekst białego sześcianu galerii czy muzeum i wpuszczenia jej w przestrzenie codziennego życia, buzującego ruchliwością i żywotnością. Dzięki temu prace artystek mają szanse współtworzyć i zmieniać miejsca, w których się znajdą, a jednocześnie, zgodnie z duchem wystawy, umożliwiać wzrastanie innym formom bycia razem, które sztuka unaocznia.
Sinfonia Varsovia, fot. Bartek Barczyk
Głównemu programowi towarzyszyć będą także wydarzenia uzupełniające. Jednym z nich jest październikowa trasa Sinfonii Varsovii rozciągająca się od Tokio po Nagoję, w czasie której wraz z warszawskimi muzykami grać będą Martha Argerich, Ivo Pogorelić, Aimi Kobayashi i Kyohei Sorita, a dyrygować – Christian Arming. W szczególnym czasowym sąsiedztwie Konkursu Chopinowskiego w Japonii rozbrzmiewać będą nie tylko utwory polskiego kompozytora, lecz także Beethovena, Mozarta czy Dvořaka. W czasie konferencji trio muzyków – skrzypce, altówka i wiolonczela – zagrało wybrane kompozycje.
Przegląd ten zamyka wystawa uznanego polsko-japońskiego twórcy Kojiego Kamojiego "By rzeczy zbędne nie przysłoniły całości" w tokijskim Muzeum Sztuki Współczesnej Watari-Um, pierwsza w rodzinnym kraju retrospektywa artysty mieszkającego i tworzącego od ponad sześćdziesięciu lat w Polsce. Kuratorowany przez Marię Brewińską pokaz kompleksowo prezentuje dzieło Kamojiego, konsekwentnie eksplorującego zagadnienia przemijania, zapomnienia, śmierci, ale i pogodzenia oraz zrównoważenia. Instalacje artysty, nierozerwalnie związane z kontekstem miejsca, ciekawie dokumentują doświadczenie i perspektywę twórcy, na którego wrażliwość niezmiennie wpływają japońskie koncepcje estetyczne i metafizyczne, a także silne przywiązanie do Polski wybranej przez niego na swój dom.
Koji Kamoji, "Martwa natura", 2003/2013, instalacja, fot. Hans-Wulf Kunze
Pełny program kulturalny Instytutu Adama Mickiewicza towarzyszący Wystawie Światowej EXPO 2025:
- 30 marca – 27 września: wystawa "SOU #15 Nohara no ue de – On the Field", dworzec JR Soujiji, Ibaraki
- 8 kwietnia – 22 czerwca: wystawa Kojiego Kamojiego, "By rzeczy zbędne nie przysłoniły całości", Muzeum Sztuki Współczesnej Watari WATARI-UM
- 31 maja – 24 czerwca: wystawa "Joanna Hawrot: Wearable Art – Unseen Threads", Daimaru Shinsaibashi, Osaka
- 14 czerwca – 5 lipca 2025: wystawa "Yuriko Sasaoka: Polonia x Skłodowska-Curie’s Magic Lab – The Power of Migration", Osaka City Central Public Hall
- 28 czerwca – 13 lipca: wystawa "SOU #15 Nohara no ue de – On the Field", Fukushi Bunka Kaikan, Ibaraki
- 28 sierpnia: premiera filmu "Japoński kujawiak", reż. Dagmara Furgał
- 3–23 października: wystawa "The Amazing Land of Quarks, Elephants and Pierogi", Knowledge Capital, Osaka
- 4–5 października: "Sound Culture". Poland x Japan Music Festival, Namba Square, Osaka
- 4–12 października: trasa koncertowa Sinfonii Varsovii w Japonii
