Niespełnienie. Żuławskiego i Wajdy historia toksycznej przyjaźni

popioly_andrzej_zulawski_i_wajda_1965_fot_tadeusz_kubiak_forum-0428899593-miniatura.jpg, default, Andrzej Żuławski i Andrzej Wajda na planie filmu „Popioły”, 1965, fot. Tadeusz Kubiak / Forum

#film

Stworzyli wspólnie tylko dwa filmy, ale wzajemnie zmienili swój sposób postrzegania kina. Żuławski odważnie bronił Wajdy przed krytykami, a Wajda widział w młodszym koledze niezwykły intelekt, erudycję i światowy sznyt. Połączyła ich przyjaźń, która z czasem zmieniła się w niekłamaną niechęć. Oto historia toksycznej relacji reżyserów, bez których nie sposób myśleć o polskim kinie.

Poznali się za sprawą Romana Polańskiego. Był rok 1960, gdy reżyser Dwóch ludzi z szafą przebywał w Paryżu wraz ze swoją pierwszą żoną, aktorką Barbarą Kwiatkowską. Ona grywała w filmach, on szykował się do francuskiej realizacji Noża w wodzie z nadzieją, że pełnometrażowy debiut nakręci już na Zachodzie. Żuławski, student Sorbony i absolwent paryskiej szkoły filmowej IDHEC, miał być jego asystentem. Stało się jednak inaczej. Wszystko za sprawą Wajdy, który pewnego dnia przyjechał w odwiedziny do Polańskiego.

Paryski asystent

Spotkali się w kawiarni Café De Flore na Saint-Germain. Polański zaraz po przedstawieniu sobie obu panów powiedział do Wajdy: „To będzie twój następny asystent”. Żuławski wydawał się idealnym wyborem. Miał filmowe ambicje, był erudytą, światowcem, a poczucie własnej wartości sprawiało, że nie krępował się wygłaszać krytycznych uwag mogących uratować niejeden film.

Z Wajdą łączyło go coś jeszcze – swoją pracę magisterską poświęcił Kanałowi, więc od początku zawiązała się między nimi relacja Mistrza (tak, nieco ironicznie, Żuławski będzie nazywał Wajdę w swoim kontrowersyjnym Nocniku) i ucznia.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Miłość dwudziestolatków”, reż. Andrzej Wajda, 1962, nz. Zbigniew Cybulski, Andrzej Żuławski, Andrzej Wajda, fot. Jerzy Troszczyński / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

cybulski_zulawski_wajda_milosc_dwudziestolatkow_1962_fot_j_troszczynski1-f-1854-15-1500x.jpg

Wajda przygotowywał właśnie Samsona i potrzebował aktora o semickim wyglądzie. Z poszukiwań wśród rodzimych aktorów był niezadowolony, postanowił więc zwrócić się do kogoś z Francji. Żuławskiemu przypadło zadanie znalezienia młodego chłopaka o żydowskiej urodzie. W rozmowie z Piotrem Mareckim i Piotrem Kletowskim wspominał: „Akurat takiego typa znałem, dosyć zwariowanego, i wysłałem im tego francuskiego aktora – Serge Merlin się nazywał – do Warszawy”.

Na tym jego rola miała się skończyć, jednak wkrótce paryski telefon Żuławskiego zadzwonił ponownie. Okazało się, że Wajda wprawdzie widzi w Merlinie potencjał, ale za nic nie może się z nim dogadać, jeśli chodzi o wizję przygotowywanej postaci. Żuławski przyjechał więc do Polski, wstrząsnął (dosłownie) znajomym Francuzem, skłaniając go do lepszej pracy, a Wajda poprosił go, by został na dłużej.

No i byłem tym asystentem właśnie od Merlina, od noszenia kawy i powolnego zaprzyjaźniania się z Andrzejem, bardzo powolnego, w czasie całego filmu, bo uznał, że to, co czasem bredzę na temat tego, co robi, może nie jest totalnie pozbawione sensu. Tak żeśmy się zaprzyjaźnili.

W cieniu Mistrza

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Żuławski, Daniel Olbrychski, Andrzej Wajda, Marian Opania na festiwalu w Cannes, 1981, fot. Jerzy Kośnik / PAP

Obrazek

zulawski-olbrychski-wajda-opania-1981-fot-jerzy-kosnik-pap_19810527_09Q-s.jpg

Zawodowa relacja Żuławskiego i Wajdy rozciągnęła się na kolejne filmy. Autor Popiołu i diamentu doskonale zdawał sobie sprawę z intelektualnego potencjału młodszego kolegi, a jego nieprzeciętna uroda sprawiła, że wystąpił nawet w epizodach w Samsonie i Popiołach. Relacja ucznia i mistrza szybko przeobrażała się w partnerstwo. Wajda z uznaniem zapisywał w swoich notesach pomysły filmowe podszeptywane przez Żuławskiego, a ten z podziwem wyrażał się o etycznej i filozoficznej głębi kina starszego kolegi. To on w 1967 roku „wymyśli” Ziemię obiecaną w reżyserii Wajdy. Wajda nie czytał wcześniej arcydzieła Reymonta, ale słowa „Przecież to jest film dla ciebie, musisz to zrobić” wystarczyły, by zasiać w nim zainteresowanie powieścią.

Szybko stali się przyjaciółmi i współpracownikami. Gdy w 1967 roku Jeffrey Selznick, syn wielkiego producenta Davida Selznicka, przyjedzie do Warszawy, żeby namówić Wajdę na adaptację Jądra ciemności Josepha Conrada, Wajda zaprosi do pisania właśnie Żuławskiego.

Kiedy zaś we wrześniu 1969 roku Wajda rozstawał się z Beatą Tyszkiewicz, a Żuławski odchodził od Barbary Baranowskiej, obaj panowie wpadli na pomysł… zamiany mieszkań. Aby uniknąć bezdomności, a jednocześnie nie być skazanym na przebywanie z wkrótce byłymi partnerkami, Żuławski przeniósł się do mieszkania Wajdy na Placu Zamkowym, a sam zamieszkał – jak pisał w Notesach – „u Baśki”.

Współpraca asystent-reżyser powoli dobiegała jednak końca. Obaj zdawali sobie sprawę, że ambicje Żuławskiego są o wiele większe niż bycie „tym drugim”. W 1968 roku spotkali się jeszcze na planie Wszystko na sprzedaż, ale ten film okazał się ostatnim wspólnym przedsięwzięciem. Między oboma panami wybuchł bowiem konflikt o kształt dialogów, które Żuławski wciąż przeformułowywał niezadowolony z propozycji samego Wajdy.

W wywiadzie rzece wspominał:

Dlaczego byłem złym asystentem? Dlatego, że na przykład zajmowałem się pisaniem dialogów do scen, bo dialogi były słabe albo ich nie było. W „Popiołach” połowę dialogów musiałem pisać w przeddzień zdjęć, bo były marne. […] Bardzo prędko z tego wziął się konflikt z Wajdą. Nie dlatego, że chciałem mu zabrać kamerę i reżyserować za niego, bynajmniej, tylko dlatego, że moje funkcje asystenckie przestały być określone.

Zdradzeni

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Żuławski na planie filmu " Na Srebrnym Globie" według "Trylogii księżycowej" Jerzego Żuławskiego, 1978, fot. Tomek Sikora / Forum

Obrazek

andrzej_zulawski_portret_forum_1.jpg

Wkrótce ci dwaj bliscy sobie ludzie stali się swoimi zajadłymi krytykami. Zaczęło się od pełnometrażowego debiutu Żuławskiego, czyli Trzeciej części nocy, którego kolaudacja odbyła się w 1971 roku, a po której Wajda nad wyraz negatywnie zareagował na film przyjaciela. W rozmowie z „Polityką” w 1987 roku Żuławski wspominał:

Ja w ogóle zająłem się kinem między innymi z podziwu dla twórczości Andrzeja Wajdy. […] Rozdźwięk między nami zaczął się chyba od tego, że Wajda, który był moim opiekunem przy debiucie, po obejrzeniu „Trzeciej części nocy” wyszedł bez słowa z sali, wezwał mnie i powiedział: słuchaj, to jest kompletnie niezrozumiały film, ty go musisz przemontować. Po raz pierwszy poczułem, że nie mówimy tym samym głosem.

Odrzucenie ze strony Mistrza spotkało także kolejny obraz Żuławskiego, Diabła, nieoczywisty romantyczny horror filozoficzny, który dla autora Kanału okazał się nazbyt ekspresyjny i pozbawiony autoironii.

Bolesne milczenie

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Żuławski, Andrzej Wajda, Agnieszka Holland, Roman Polański, Ryszard Bugajski, Krzysztof Kieślowski w Cannes, 1990, fot. Micheline Pelletier / Sygma / Getty Images

Obrazek

zulawski_wajda_holland_polanski_bugajski_kieslowski_43_festiwal_w_cannes_1990_fot_micheline_pelletier_sygma_gettyimages-583431634-s.jpg

Wajda nie rozumiał filmów Żuławskiego i negował jego styl oparty na przesadzie i aktorskiej nadekspresji. Kiedy w 1975 roku obejrzał Najważniejsze to kochać z Romy Schneider, legendarną gwiazdą Ostatniego tanga w Paryżu, notował z przenikliwością i okrucieństwem:

To niezwykłe, ale jeśli nie wiesz, jak zachowuje się fotograf, jak wygląda próba w teatrze, jak robi się zdjęcia pornograficzne, to widząc film Andrzeja, wiesz na pewno, że nie tak, jak na ekranie. Fałsz, męt, zupełny brak kierunku przy niebywale zręcznej realizacji, która sprawia pozory życia i sprawy… A zwiedziona Romy Schneider gra coś na wyrost, jakąś tęsknotę za czymś prawdziwym, i to właśnie jest piękne i smutne. Wszystko zresztą widziane jak w innych filmach – ani jednej rzeczy oryginalnej.

Wiele lat później, po obejrzeniu Szamanki z 1996 roku brutalnie sformułował swój najpoważniejszy zarzut wobec kina Żuławskiego:

Najciekawsza jest ta amatorka – ogłupiała i udająca szamankę. W jej ruchach ani w słowach nie ma prawdy, trzepoce się, biega, coś mówi, ale to udawane, żadnego napięcia, bo jak to u amatorów wszystko się zamazuje i wzajemnie skreśla. […] Mam też nieodparte wrażenie, że film zrobiła ta właśnie idiotka; że to jej własne histeryczne dzieło…, a Żuławski znalazł dla wypowiedzenia siebie medium dokładnie przystające i bezwolne. Trzeba być nie byle jak inteligentnym człowiekiem, żeby od tak dawna móc tłumaczyć sobie, że inni są kretynami i nie potrafią odczuć i zrozumieć tych filmów, które on robi.

Z każdym kolejnym filmem ich drogi rozchodziły się coraz bardziej, a niechęć okazała się wzajemna. Podczas gdy Wajda swoje brutalne recenzje kreślił na stronach prywatnego Notesu wydanego dopiero po jego śmierci, Żuławski publicznie krytykował kino byłego przyjaciela i jego twórczą filozofię. W wywiadzie rzece wprost mówił, że Wajda, mając ogromny talent, oddał go na usługi sukcesu, państwa i układów. Kwestionował też styl starszego kolegi, a po obejrzeniu Katynia mówił, że to film zrobiony przez starego człowieka, który już nic nie rozumie z nowoczesnego kina.

Gdy w 1987 roku Wajda dowiedział się o cytowanym wyżej wywiadzie Żuławskiego dla „Polityki”, zapisał w swoich Notesach:

Myślę, że on ciągle czeka, aż ja zobaczę jego film i odezwę się do niego. Ale te filmy nie nadają się. Więc czeka, czeka i zdenerwował się, bo widać uważa, że jeden z nich powinien mnie poruszyć.

Po drugiej stronie

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Żuławski podczas premiery filmu „Wierność” w Gdańsku, 2000, fot. Piotr Mazur / Agencja Wyborcza

Obrazek

andrzej-zulawski-podczas-premiery-filmu-wiernosc-w-gdansku-2000-fot-piotr-mazur-AG-041126MP-s.jpg

Wieloletnie „milczenie” Wajdy zakończyło ich przyjaźń. Wzajemne przytyki stawały się coraz bardziej brutalne i celne. W głośnej powieści Nocnik, z powodów prawnych wycofanej ze sprzedaży, Żuławski wprowadzał postać Mistrza, pisząc, że jest on jak czarna dziura, która wysysa z innych całą energię, ale w środku jest zupełnie pusta. W ten sposób odnosił się do słynnej metody twórczej Wajdy, który ochoczo czerpał z pomysłów innych, a dzięki swej intuicji budował z nich niezapomniane dzieła.

Także Wajda miał w sobie coraz mniej nadziei na to, że znajomość z Żuławskim uda się uratować. Wyraźnie dostrzegał jego toksyczną, narcystyczną osobowość, a konfliktowy charakter autora Diabła sprawiał, że szanse na spotkanie były niewielkie. W Notesach Wajda pisał, że „Żuławski całkiem uniemożliwił Sophie Marceau dalszą karierę, wtrącając się do jej filmów, a sam się rozpił i całkiem zagubił w swojej roli Stawrogina”, a przyglądając się przyczynom niepowodzeń kolegi na filmowym rynku wprost wskazywał na „zły charakter”, przez który młodszy kolega roztrwonił swoje gigantyczne możliwości.

Wkrótce Żuławski miał się stać enfant terrible polskiego kina. Gdy w 1996 roku został przewodniczącym jury IV Międzynarodowego Festiwalu Autorów Zdjęć Filmowych Camerimage, polscy reżyserzy zbojkotowali festiwal i żaden nie pojawił się na toruńskiej imprezie. Kiedy więc kilka miesięcy później Żuławski otrzymał zaproszenie do udziału w Kongresie Kina Polskiego, odmówił jego przyjęcia. Wajda był tym poruszony, a w swoich notatnikach przywoływał słowa dawnego przyjaciela:

Środowisko filmowców stara się tym sposobem pozyskać prestiż. Tymczasem jest to środowisko, które mnie odepchnęło […]. Nie chcę tego i będę to środowisko denuncjował wszędzie, gdzie to możliwe…

Wybrali oddalenie – Wajda wciąż czekał na film, po którym będzie mógł pogratulować Żuławskiemu, ten zaś coraz wyraźniej zamykał się w sobie, mając wobec Wajdy poczucie żalu i artystycznej wyższości. Zbudowana na wzajemnej fascynacji przyjaźń obumierała w toksycznych oparach niespełnionych ambicji i zawiedzionej miłości, a po owocnej współpracy dwóch wrażliwości i znakomitych umysłów pozostały jedynie Popioły i Samson. Tylko i aż tyle.

Język Polish