Dom: zrób go sam

dom_jednorodzinny_budowa_forum.jpg, default, Polska wieś, 1989. Na zdjęciu: rodzina przed budową domu jednorodzinnego, fot. Chris Niedenthal/Forum

#architektura

Tysiące i setki lat temu ludzie budowali wygodne, bezpieczne, funkcjonalne domy własnymi rękami, w zgodzie z regułami natury i warunkami otoczenia. Przez lata całkiem zapomnieliśmy o tych metodach, niszcząc przy okazji planetę i pogarszając sobie warunki życia. Czy nadszedł czas na renesans budowlanego rękodzieła?

Na przełomie 1964 i 1965 roku w Museum of Modern Art w Nowym Jorku prezentowano wystawę pt. "Architecture Without Architects" ("Architektura bez architektów"). Jej kuratorem był wybitny badacz, krytyk i historyk architektury, Bernard Rudofsky.

Thumbnail — "Architecture Without Architects: A Short Introduction to Non-Pedigreed Architecture", fot. University of New Mexico Press

Zgromadził na ekspozycji pochodzące z 60 krajów świata przykłady budowli powstałych bez udziału profesjonalnych, wykształconych projektantów – architektury wernakularnej, archaicznej, pierwotnej czy po prostu powstałej rękami jej przyszłych użytkowników. Ekspozycja wzbudziła wiele kontrowersji, bo Rudofsky budynki wzniesione bez udziału architektów postawił wyżej niż te, które współcześnie uważamy za wybitne czy wyjątkowe, projektowane przez cenionych twórców. "Budynki, które uważamy za archaiczne, to często przykłady prawdziwego funkcjonalizmu i ponadczasowej nowoczesności, w odróżnieniu od mód architektonicznych" – pisał w publikacji towarzyszącej wystawie, podkreślając, że tego typu budownictwo jest dalekie od przypadkowości i najpełniej świadczy o tym, do czego służy architektura: stanowienia schronienia i funkcjonalnej oprawy dla ludzkiego życia. "Niewykształceni budowniczowie nie podporządkowują dobra ogólnego pogoni za zyskiem", podkreślał Rudofsky, w apoteozie "architektury bez architektów" zawierając jednocześnie krytykę współczesnego mu sposobu budowania, w którym zapomniano o fundamentalnym celu i sensie wznoszenia budynków, podporządkowując ich architekturę regułom biznesowym albo estetycznym popisom. "Postęp, który nie uwzględnia ludzkich potrzeb, jest klęską", grzmiał kurator wystawy, starając się uzmysłowić publiczności, że to właśnie dlatego prawdziwy rozwój mogła zapewnić tylko architektura pierwotna, budowana z realnych potrzeb, krojona na miarę, a nie tworzona dla zysku, gry interesów czy podbudowania ego twórcy.

Architektura bez architektów

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Osada w Biskupinie z lotu ptaka, fot. Wojciech Wojcik / Forum

Obrazek

biskupin_z_lotu_32_forum_.jpg

Choć od wystawy w MoMA minęło ponad pół wieku, tezy stawiane przez Bernarda Rudofsky’ego są i dziś niezwykle aktualne. Obowiązujący w większości krajów rozwiniętych neoliberalny model ekonomiczny uczynił budownictwo, w tym to najważniejsze – mieszkaniowe, częścią wolnorynkowej gry, czyniąc je nie tylko dla wielu niedostępnym, ale i oderwanym od realnych potrzeb, możliwości, przysłowiowego "zdrowego rozsądku". Ten problem okazuje się szczególnie poważny w obliczu zmian klimatycznych i coraz pilniejszej potrzeby przewartościowania efektów i sposobów ludzkiej działalności. Dziś jest już oczywiste, że nie powinno się budować tak, jak robiło się to do tej pory, że konieczna jest zmiana sposobu życia, przyzwyczajeń, a przede wszystkim biznesowego modelu powstawania architektury. Bo budownictwo w swojej obecnej postaci odpowiada za blisko 40 procent emisji dwutlenku węgla, produkcja materiałów budowlanych, rozbiórki istniejących domów (żeby zastąpić je nowymi, większymi), transport luksusowych czy egzotycznych elementów wykończeniowych stanowią potężne obciążenie dla środowiska. Dlatego też od lat mówi się o konieczności "powrotu do korzeni", do budowania tak, jak robili to nasi przodkowie, dla których budynek miał być schronieniem, a nie lokatą kapitału.

Lekarstwo na globalizację

Próbą opowiedzenia o pierwotnych ideach architektury i o tym, jak i dlaczego budowano, gdy dom miał przede wszystkim służyć jego użytkownikom, jak korzystano z czasem niewielkich dostępnych zasobów i własnymi rękami radzono sobie z niesprzyjającymi warunkami, klimatem, dostępnością terenu, jest wydana w 2021 roku przez Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie książka architekta, Jakuba Szczęsnego pt. "Witajcie w świecie bez architektów". We wstępie do książki Szczęsny pisze:

Od tysiącleci zwracamy uwagę na specyfikę miejsc, w których mają stanąć nasze siedziby. O kształcie budynku decydują przypisane mu funkcje, klimat i krajobraz. Tam, gdzie często padało, trzeba było budować spadziste dachy i okapy, by odprowadzały wodę. Tam, gdzie prażyło słońce, ściany musiały być jak najgrubsze, a okna i drzwi umieszczano w miejscach wymuszających ruch powietrza, żeby dodatkowo ochłodzić wnętrza. Tam, gdzie był dostępny zaledwie jeden rodzaj budulca, ludzie nauczyli się wznosić domy wyłącznie z niego. Z czasem dochodzili w tym do mistrzostwa i pozwalali sobie na dekoracje.

Współczesna architektura nie respektuje już tych zasad, w tropikach można zbudować szklany wieżowiec, a płaski dach zastosować w miejscu, gdzie pada śnieg. Dziś buduje się jednakowe obiekty niezależnie od panujących warunków, podobne domy czy biurowce mogą stać na północy globu i w równikowej dżungli, w Nowym Jorku, Jakucku, Kinszasie czy w La Paz. Dopasowanie budynku do zastanych warunków nie jest dziś koniecznością, bo mamy wynalazki ułatwiające adaptację do otoczenia: w XXI wieku trudno wyobrazić sobie budowle nie naszpikowaną elektroniką i urządzeniami tworzącymi wewnątrz komfortowe warunki, które kiedyś oferowała sama architektura, swoim kształtem czy zastosowanymi materiałami. Co ciekawe, często owe budynki wznosili sami ich użytkownicy, bez pomocy inżynierów i architektów...

Świadomość tego, jak dalece w świecie współczesnym zostały wypaczone idee architektury służącej

człowiekowi, rośnie. Apele o powrót do "prawdziwego funkcjonalizmu i ponadczasowej nowoczesności", o których 57 lat temu pisał Rudofsky są wreszcie coraz bardziej słyszalne. Jakub Szczęsny w "Witajcie w świecie bez architektów" tłumaczy, dlaczego w niektórych regionach Chin budowano domy pod ziemią (bo dawały ciepło w chłodnym klimacie i miejscu, w którym niewiele było innych budulców), w Algierze mieszkało się w gęsto ustawionych glinianych kubikach (zapewniały chłód, ale i bezpieczeństwo), lecz także jakimi regułami rządzi się zabudowa kibucu i co się dzieje, gdy setki ludzi wprowadzą się do niedokończonego biurowca. Jak sam przyznaje, książkę napisał z myślą o swoim nastoletnim synu i jego rówieśnikach. To im chce pokazać, po co się buduje, jak architektura może i powinna służyć ludziom, jak tworzyć ją w dialogu z otoczeniem, potrzebami i możliwościami. Bo w ostatnim czasie zupełnie o tym zapomnieliśmy, budując gmachy z betonu bez logiki i poszanowania zastanych warunków, zużywając nieprzebrane ilości wody i piasku (którego zasoby się kończą), transportując budowlane komponenty na gigantyczne odległości, nie wykorzystując wreszcie w pełni tego, co oferuje sama natura (np. światła dziennego czy wiatru).

Nie masz pieniędzy – buduj

Na tę rosnącą świadomość szkód, jakie współczesna architektura czyni środowisku, nakłada się nie mniej poważny problem z dostępnością domów czy mieszkań. Bardzo szybko przybywa na świecie miejsc, w których mieszkańców po prostu nie stać na godziwe miejsce do życia. Wszystko to przyczynia się do wzrostu zainteresowania samodzielnym budowaniem domów. Jedni uważają to za alternatywę względem oferty ze sztucznie napompowanego rynku nieruchomości, inni widzą w tym szansę na życie w zdrowszych warunkach, w poszanowaniu środowiska, bliżej natury i bez szkodzenia jej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zofia i Oskar Hansen, dom architektów w Szuminie, bud. od 1969, fot. Andrzej Przywara / dzięki uprzejmości Fundacji Galerii Foksal

Obrazek

Oskar Hansen, dom architekta w Szuminie, fot. Andrzej Przywara / dzięki uprzejmości Fundacji Galerii Foksa

Na początku lat 80., kiedy Polska pogrążała się w kryzysie ekonomicznym, który szybko dotknął także budownictwo mieszkaniowe, bardzo popularne stały się poradniki, jak budować dom systemem gospodarczym – czyli własnymi rękami, z pozyskiwanych z różnych źródeł materiałów. Autorzy wydanego w 1983 roku tomu "Buduję własny dom" tłumaczyli:

Wyraźnie wzrosło ostatnio zainteresowanie projektami domków jednorodzinnych oraz wszelkimi informacjami związanymi z ich budową. Jednym z głównych powodów jest to, że uzyskanie własnego mieszkania inną drogą niż osobiste podjęcie trudu budowlanego jest dla bardzo wielu osób mało realne w nieodległej przyszłości.

Słowa te doskonale dają się zastosować i do dzisiejszych czasów, podobnie jak próby "ominięcia" kosztownego procesu zatrudniania profesjonalnej ekipy budowlanej. Czy dorobek naszych przodków, którzy tak dobrze wiedzieli, jak budować wygodnie, tanio i w zgodzie z otoczeniem, może być dziś przydatny?

Ze słomy i śmieci

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wygodny i ekologiczny dom, projekt architektoniczny: Jacek Gałąska/Earth-Heart, wykonanie: Earth-Heart budownictwo naturalne, fot. materiały prasowe Earth-Heart/http://www.earth-heart.pl

Obrazek

dom_z_gliny_earth_heart.jpg

Z tego dorobku korzystają z pewnością zwolennicy stawiania domów ze słomy. Ten materiał od wieków był w Polsce wykorzystywany do budowy domostw. Współcześnie zyskuje na popularności technologia "strawbale", która polega na wznoszeniu budynków w oparciu o drewniany szkielet wypełniony kostkami z prasowanej słomy tynkowanej gliną; słomiane kostki stanowią tu ściany, a zarazem warstwę ocieplenia, glina zapewnia zaś właściwą regulację wilgoci. Ta "starodawna" metoda doskonale pasuje do dzisiejszych czasów, jest nie tylko ekologiczna, ale i ekonomiczna (dom wzniesiony tą techniką ma parametry obiektu energooszczędnego) oraz zdrowa – naturalne materiały same regulują temperaturę i wilgoć zależnie od warunków pogodowych, zapewniając optymalne warunki do życia. W ciągu ostatnich kilku lat przybyło w Polsce nie tylko firm, które na zamówienie budują domy ze słomy, ale i miejsc, w których można się tej techniki nauczyć, aby swoje siedlisko zbudować samodzielnie (z pomocą rodziny czy znajomych). Budowanie ze słomy jest tanie, trwa krótko, a wszystkie użyte do budowy materiały można wykorzystać ponownie (a nawet jeśli staną się odpadem – w naturalny sposób ulegają rozkładowi, w żaden sposób nie obciążając środowiska). Odpady to jeden z największych środowiskowych problemów na naszej planecie. Produkujemy ich tak dużo, że nie wiemy zupełnie, co z nimi robić. Niektórzy wykorzystują je do budowania.

House of Wastes in Mierzeszyn near Pruszcz Gdański, project by: Barbara Wojtkowska-Guichert, photo: Ekocentrycy Holistic Architecture&Design, press materials — Dom z odpadów w Mierzeszynie koło Pruszcza Gdańskiego, proj. Barbara Wojtkowska-Guichert, fot. materiały prasowe Ekocentrycy Holistic Architecture&Design

"Earthship" – to całkowicie samowystarczalny i bezkosztowy dom, który powstaje tak, by zużywać jak najmniej zasobów. Wzniesiony z odpadów, śmieci, niepotrzebnych, porzuconych elementów, jest zwykle wyposażony w zbiorniki na deszczówkę, w źródła energii odnawialnej, czasem we własne, naturalne oczyszczalnie ścieków. Jego istnienie nie kosztuje, a i budowa wymaga raczej gotowości do pracy niż dużego budżetu. Pierwszy taki dom w Polsce stanął w 2016 roku niedaleko Pruszcza Gdańskiego (powstał z pomocą architektki Barbary Wojtkowskiej-Guichert); po nim powstały kolejne. Można też wziąć udział w warsztatach z budowy "współczesnych ziemianek" (tak nazywają je sami ich twórcy; organizuje je m.in. stowarzyszenie Earthshiplife), aby móc samodzielnie zbudować sobie wygodny dom z odpadów budowlanych, opon, puszek, butelek, uzupełnianych gliną, słomą, ubitą ziemią.

Kosmiczna technologia i żywot ślimaka

Jedni szukając sposobu na samodzielną budowę domu sięgają po dorobek przodków, inni wolą jednak nowsze technologie. Drukowanie domów za pomocą drukarek 3D ma w świecie architektury wielu zwolenników (mówi się o tym, że właśnie drukarki pozwolą nam skolonizować kosmos – zamiast wysyłać na inne planety cegły, beton, dźwigi i betoniarki wystarczy do statku kosmicznego zapakować drukarkę). Choć na razie powstało takich domów niewiele, wciąż poszukiwane są optymalne projekty, parametry, budowane coraz lepsze urządzenia, pozwalające na drukowanie budynków nadających się do zamieszkania. Kilkudziesięciometrowe domy z drukarek 3D znajdują się już w USA, Chinach, Rosji, Holandii, Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Największy jak dotąd wydrukowany, nadający się do zamieszkania dom ma 176m2 powierzchni i znajduje się w Calverton, w stanie Nowy Jork. W Polsce zaawansowane prace nad udoskonaleniem technologii trójwymiarowego druku prowadzi firma REbuild. Ich wydrukowany z betonu prototypowy domek liczy siedem metrów kwadratowych, ale z ich drukarek bez kłopotu już powstają ławki, śmietniki, donice. Na razie technologia drukowania domów, jako wciąż eksperymentalna, jest bardzo kosztowna, jednak docelowo ma dawać możliwość niedrogiego, szybkiego i samodzielnego tworzenia budynków mieszkalnych. Ma także w znaczący sposób przysłużyć się rozwiązaniu problemów mieszkaniowych wśród ubogich społeczności.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Drukarka 3D, fot. peri.com.pl

Obrazek

peri-otrzymalo-nagrode-top-innovator-2021-w-ogolnoniemieckim-konkursie-innowacji-top-100-w-uznaniu-dzialan-i-efektow-uzyskiwanych-w-zakresie-innowacyjnosci.jpg

Podczas gdy jedni fantazjują o budowaniu na Księżycu, inni wolą od technologii trzymać się z daleka. Wśród zwolenników "slow life" bardzo popularny stał się mały domek, który można w każdej chwili łatwo przetransportować w dowolne miejsce. Liczące zwykle od kilkunastu do nieco ponad 30 m2 domki wykonuje się zwykle z gotowych, drewnianych elementów, dzięki czemu są łatwe do złożenia, lekkie, ekologiczne. Wyposażone w kółka lub możliwe do przewożenia na platformach, nadają się do ustawienia w każdym krajobrazie: na górze, nad rzeką, w lesie, w mieście (np. na dachu innego domu). Choć początkowo mikrodomy powstawały przede wszystkim na potrzeby letniego wypoczynku, dziś coraz większym zainteresowaniem cieszą się te domki, w których da się mieszkać cały rok. Mieszkańcy samodzielnie udoskonalają ich konstrukcję, wyposażają, aby stały się trwałym i wygodnym schronieniem od miejskiego zgiełku. Proste, minimalistyczne mikrodomy pozwalają wieść życie na wzór ślimaka – zmieniać miejsce przebywania, mając zawsze swój dom ze sobą.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dom Baby Jagi, fot. Pole Architekci

Obrazek

dom_baby_jagi_fot-pole_dbj_zew3_a_1920x0_1.jpg

Wiele wskazuje na to, że zmiany klimatyczne zatrzymają odwieczny ludzki pęd ku kolejnym odkryciom, innowacjom, prześciganiu się w wymyślaniu coraz to bardziej nowoczesnych technologii. Będzie to wymagało zmiany sposobu życia i wielu wyrzeczeń, lecz akurat w przypadku architektury powrót do sposobów budowania naszych przodków, do budowlanego rękodzieła, do sięgania po proste formy i dostępne dla każdego metody budowania chyba wszystkim może wyjść na dobre.

Język Polish

architektura drewniana