Diagnosta naszych strachów. Tajemnica kina Jana Komasy

b_c00037.jpg, default, „Dobry chłopiec”, reż. Jan Komasa, 2025, fot. Kino Świat

Tabloidowe tematy zmienia w subtelne opowieści o ludziach wykluczanych, a w kolejnych filmach łączy odległe od siebie estetyki i gatunkowe schematy. Sprawia, że podążamy za bohaterami, których nigdy nie powinniśmy polubić i stawia pytania, na które nie ma jednoznacznych odpowiedzi. W czym tkwi sekret filmowych światów Jana Komasy?

Tylko w 2025 roku na kinowe ekrany trafiły dwa anglojęzyczne filmy Jana Komasy: dystopijna Rocznica oraz psychologiczny thriller Dobry chłopiec. W pierwszym reżyser kreślił ponurą opowieść o Ameryce zmieniającej się w prawicową dyktaturę i świat podziałów nie do zasypania. W drugim natomiast przedstawiał nieoczywisty dramat o porywaczu i jego ofierze, który z psychologicznego thrillera przeobrażał się w opowieść o granicach i naturze zła.

Te dwa skrajnie różne filmy to zaledwie początek międzynarodowej drogi Jana Komasy, reżysera, który wchodzi do Hollywood na swoich zasadach. W przeciwieństwie do kilkorga innych polskich twórców próbujących swoich sił na międzynarodowym rynku, autor Bożego Ciała nie zgina karku, nie kłania się chwilowym modom i nie chwyta się przypadkowych scenariuszy. Trzyma się swojego planu, wraca do ulubionych motywów, prywatnych obsesji i artystycznej wizji prowadzącej do miejsca, w którym właśnie się znalazł. Wypływa na międzynarodowe wody jako twórca uformowany, dojrzały, świadomy.

Czym w takim razie polski reżyser i scenarzysta przekonuje do siebie producentów i widzów zza Oceanu? Przyjrzyjmy się temu, co definiuje artystyczną odrębność autora Hejtera.

Ze skazą

Video embed

DOBRY CHŁOPIEC | Oficjalny zwiastun | Kino Świat

Outsiderzy – to oni stoją w centrum większości jego opowieści. Przegrani albo znajdujący się na drodze do życiowej przegranej, marginalizowani przez środowisko, umniejszani. Na pozór nie da się ich polubić, a jednak z łatwością podążamy za nimi. Ba, kibicujemy im nawet wtedy, gdy wyrządzają zło.

Już nastoletni bohater Sali samobójców miał w sobie ten gen osobności. Po nim dziedziczyli go kolejni protagoniści filmów reżysera. Choćby dwudziestoparoletni młodzieniec z Hejtera hodujący w sobie nienawiść wobec intelektualno-finansowych elit. Wywodzący się z niższej klasy społecznej dla warszawskiej rodzinki z klasy wyższej był jak piesek, któremu podaje się resztki ze stołu, by poczuć się moralnie lepszym. Tak rodziła się chęć zemsty, prywatnej i klasowej wendety. Pytany o inspiracje dla tej postaci Komasa mówił w rozmowie z Piotrem Zarembą dla Tygodnika Polsatu:

Inspiracją dla mnie był „Taksówkarz” Martina Scorsese – też mroczna opowieść o bohaterze zagubionym w metropolii, też odepchniętym, choć w inny sposób, przez uprzywilejowanych.

Odrzuconym był także najsłynniejszy z jego bohaterów – Daniel z Bożego Ciała, młodociany przestępca, który w poprawczaku przechodził duchową przemianę, aż pewnego dnia zaczynał podszywać się pod księdza. Szukając uznania i społecznej akceptacji, Daniel ukrywał się za koloratką. Społeczna funkcja przydawała mu wartości. Tylko tak mógł być słyszalny – gdy z ambony wygłaszał kazania, jego słowa miały ciężar. Bo Boże Ciało to nie tylko opowieść o duchowości, ale przede wszystkim rozprawa o klasowych podziałach, o stereotypach i społecznych barierach, które okazują się nie do przejścia.

W jednej z najlepszych scen tego filmu Daniel pije wódkę z dawnym znajomym. Ten szantażuje go wyjawieniem prawdy o mrocznej przeszłości. Grany przez Tomasza Ziętka chłopak w pewnym momencie mówi łamiącym się głosem o zazdrości, jaką odczuwa wobec kolegi, który „coś ma”. Ma talent do mówienia kazań, ma autorytet, podczas gdy on sam tylko przerzuca deski w tartaku.

Dom murem podzielony

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Boże Ciało", fot. Andrzej Wencel/Aurum Film

Obrazek

boze_cialo_2_kadr_.jpg

Bohaterowie Komasy próbują przekraczać klasowe podziały. Ale awans ma swoją cenę. Raz jest nią zatracenie się w nienawiści, innym razem – społeczny ostracyzm. Bywa także, że jest nią własna moralność. Tu docieramy do jednego z dwóch najnowszych filmów reżysera, czyli Rocznicy, w której Komasa zarysował obraz Ameryki pogrążonej w ideologicznej wojnie. Polityczno-ideologiczne radykalizmy walczą ze sobą, a rosnąca temperatura sporu w pewnym momencie uniemożliwia jakąkolwiek rozmowę. W wywiadzie udzielonym Mateuszowi Demskiemu z Onetu reżyser mówił:

Choć może zabrzmi to niewiarygodnie, to w początkowych założeniach „Rocznica” miała być kontynuacją mojego poprzedniego filmu, czyli „Sali samobójców. Hejter”. Wiedziałem, że praca nad tą produkcją to będzie ogromne wyzwanie. Dla mnie i dla całej ekipy (…). Polaryzacja, jako temat, pojawiła się już parę lat temu. Kiedyś mówiło się o „Polsce A” i „Polsce B”. W Stanach są tak zwane red states i blue states. Europa dzieli się na kraje pierwszej i drugiej prędkości. Wszędzie panuje bipolarność. Zawsze są te co najmniej dwie strony.

Podejmując się realizacji pierwszego anglojęzycznego filmu, Komasa pozostał wierny zarówno własnym intelektualnym obsesjom, jak i artystycznym wyborom, a właściwie – „wierny własnej zmienności”. Sięgał po polityczną dystopię, czyli gatunek, którego wcześniej nie uprawiał, a zgodnie ze swoją receptą na kino mieszał go z innymi fabularnymi i stylistycznymi schematami. Tego typu połączenia na przestrzeni lat stały się jego znakiem rozpoznawczym. W Sali samobójców społeczny dramat łączył z opowieścią o świecie gier komputerowych, w Mieście 44 historię powstania warszawskiego opowiadał tak, by jak najlepiej dotarła ona do młodego widza oswojonego z „teledyskową” estetyką, a w Hejterze żenił społeczne diagnozy z niepokojącym portretem człowieka pogrążającego się w szaleństwie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadry z filmu "Sala samobójców. Hejter" w reżyserii Jana Komasy, 2020. Na zdjęciu: Vanessa Aleksander i Maciej Musiałowski, fot. Jarosław Sosiński/Kino Świat

Obrazek

sala_samobojcow._hejter_-_fot._jaroslaw_sosinski_1.jpg

W rozmowie z Agnieszką Sielańczyk dla magazynu K Mag mówił o swoim sposobie myślenia o kinie:

Napędza mnie możliwość wykreowania świata tylko dla widza. Podania mu smaku, poczucia, którego wcześniej nie znał. To jest moja prywatna motywacja i dotyczy wszystkich rzeczy, które robiłem. Lubię, kiedy widz czuje się w kinie, jakby wjechał do kraju, którego nie ma na mapie, przez dwie godziny znalazł się w miejscu, które stworzyłem tylko dla niego.

Żeby powołać ten kraj, powołuję bohaterów, których do tej pory nie było, całość jest niepowtarzalna. Nazywam to na własny użytek „Figurą Żywą”. To jest jakiś rodzaj algorytmu stworzonego tylko dla danej wizji. Jak przepis na potrawę, który zmienia się co film, co kreację. Widz je potrawę, którą wydawało się, że zna – jest tam jednak nowy, zaskakujący smak. Takie na przykład pierogi z Haribo.

Horror codzienny

Video embed

Anniversary (2025) Official Trailer - Diane Lane, Kyle Chandler, Phoebe Dynevor, Dylan O'Brien

Takim właśnie nowym/starym daniem była także Rocznica, która rozszerzała stylistyczny wachlarz Komasy, ale nie zmieniała sposobu jego myślenia o kinie. Pomysłem na tę historię reżyser podzielił się ze znakomitym producentem Nickiem Wechslerem (Requiem dla snu, Pod skórą), a napisanie scenariusza wspólnie powierzyli Lori Rosene-Gambino. Razem stworzyli opowieść o kilku latach z życia rodziny, której świat zostaje wywrócony do góry nogami. W centrum tej historii stawiali dwie kobiety: Ellen, liberalną wykładowczynię prestiżowego uniwersytetu graną przez Diane Lane, oraz byłą studentkę Elisabeth (w tej roli Phoebi Dynevor), wyrzuconą ze studiów za radykalne poglądy. Gdy ta ostatnia zostawała narzeczoną, a następnie żoną syna Ellen, między obiema kobietami rozpoczynała się nieoczywista walka.

Opowiadając o niej, Komasa tworzył opowieść o podzielonym świecie i radykalizacji, która dotyka obu stron politycznych sporów. W rozmowie z Onetem przekonywał:

Polaryzacja w obrębie jednej rodziny była czymś, co wydawało mi się ciekawe do opowiedzenia, bo ten niewidzialny mur przebiega blisko. Jeśli mur jest gdzieś na zewnątrz, to zupełnie co innego. Ale co w momencie, gdy przechodzi przy twoim uchu, twoim ramieniu? Gdy nagle twoja bliska osoba, z którą macie podobne DNA, staje się obca? Jak to jest być obcym pod jednym dachem? Albo jedząc z obcym przy jednym stole?

Tak narodził się pomysł na film, który – choć niepozbawiony jest wad – po seansie długo gości w głowie widza. Komasa stworzył bowiem obraz niepokojąco aktualny, dotykając jednej z największych bolączek otaczającego nas świata. Odnajdziemy w nim ślady współczesnej, trumpowskiej Ameryki, z historią Charliego Kirka i szturmem na Kapitol, ale usłyszymy też echa polskich sporów o aborcję, praworządność i rolę Kościoła.

Panika moralna?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Sala samobójców" reżyserii Jana Komasy Na zdjęciu: Jakub Gierszał (Dominik), fot. ITI Cinema

Obrazek

Kadr z filmu "Sala samobójców" reżyserii Jana Komasy Na zdjęciu: Jakub Gierszał (Dominik), fot. ITI Cinema

Kinem Komasy rządzą bowiem mocne tematy i wyraziste hasła. Na mapie polskiej kinematografii nie ma dziś chyba drugiego filmowca, który tak umiejętnie łączyłby niemalże tabloidową wyrazistość z artystycznym niuansem. W ostatnich latach opowiadał o internetowym hejcie, uzależnieniu od gier i szukaniu ucieczki w nierealnym świecie, wreszcie – o politycznej nienawiści zwieńczonej zamachem, a jednak trudno zarzucić mu publicystyczne uproszczenia.

Komasa umiejętnie balansuje na granicy oddzielającej żywotny temat od paniki moralnej. Gdy Danny Boyle obejrzał jego Hejtera, napisał reżyserowi, że kojarzy mu się z Rozmową, tyle że u Coppoli okazją do wypowiedzi była afera Watergate, a u Komasy – media społecznościowe i kultura fejkniusów. Kiedy czytamy recenzje Rocznicy i Dobrego chłopca, znajdujemy w nich inne odniesienia: do serialowego Black Mirror przepracowującego społeczne bolączki na dystopijne opowieści, do sześcioodcinkowego Rok za rokiem opowiadającego ponurą wizję nieodległej przyszłości z kryzysem bankowym i społecznymi radykalizmami… Bo Komasa doskonale wie, z czego wynika popularność tamtych tytułów i dlaczego to właśnie one rozgrzewają medialne dyskusje.

W rozmowie z K Magiem reżyser mówił:

Stawiam kamerę i filmuję te nasze strachy. Może po to, żeby lepiej przygotować się na moment, kiedy to przyjdzie? Zmiana jednak najczęściej przychodzi z kierunku, którego najmniej się spodziewasz. Trudno to przewidzieć i trudno się z tym pogodzić.

Od lat bezbłędnie wyczuwa, gdzie znajduje się źródło społecznego niepokoju. Trąca drażliwe struny, stara się przestraszyć. O Rocznicy sam mówił, że to horror, w którym monstrum jest takie samo jak my. Salą samobójców poruszał widownię do tego stopnia, że uruchomił publiczną debatę o młodzieży, świecie wirtualnym i samotności nowego pokolenia.

Filmy Komasy budowane są na efektownych obietnicach. Opisane w kilku prostych zdaniach od razu robią wrażenie. I choć reżyserowi nie zawsze udaje się wydobyć pełnię potencjału ze swoich konceptów (przykładem choćby rozczarowujący finał Dobrego chłopca), pozostaje wierny koncepcji kina jako medium, w którym prowokacja staje się zaproszeniem do poważnej rozmowy i namysłu.

Niepokoje wychowanka

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Monika Frajczyk i Stephen Graham w filmie „Dobry chłopiec”, reż. Jan Komasa, 2025, fot. Kino Świat

Obrazek

a_c03693.jpg

Jego kino jest wreszcie przestrzenią niepokoju. Programowo wybija widza z poczucia pewności. Każe kwestionować to, co na pozór oczywiste. „Lubię robić filmy niekomfortowe – dla widza, ale też dla siebie” – mówił w Onecie. W Mieście 44 kreślił więc portrety bohaterskich młodych ludzi, pokazując piękno, odwagę i głód życia, ale jednocześnie prowokował pytania o sens ich ofiary. W Bożym Ciele opowiadał o wierze, która przekracza granice Kościoła, o indywidualnym doświadczeniu i instytucjonalnym zawłaszczeniu duchowej przestrzeni. W Rocznicy rysował przerażający świat prawicowej dyktatury, ale pokazywał też, że jej radykalizmu by nie było, gdyby nie wyższościowa retoryka i elitarność drugiej strony politycznego sporu.

Niepokój budzi także w Dobrym chłopcu, drugim anglojęzycznym filmie w swoim dorobku. Opowiada w nim historię nastoletniego ćpuna i przemocowca (Anson Boon), który pewnego dnia zostaje uprowadzony i uwięziony w piwnicy „porządnego obywatela” (znakomity Stephen Graham). Przykuty łańcuchem do sufitu zostaje poddany dziwacznej resocjalizacji poprzez kulturę, a próby znalezienia drogi ucieczki prowadzą go do zawiązania nieoczywistej relacji ze swoim katem.

Przedstawiając ich historię, Komasa opowiada o paradoksach wolności. Oburza, prowokuje. Jego historia jednocześnie fascynuje i budzi sprzeciw. Zwłaszcza finałowa sekwencja i zawarta w niej „pochwała zniewolenia” skłania do wewnętrznego protestu.

„Dobry chłopiec”, reż. Jan Komasa [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

W cytowanym wywiadzie dla K Mag Komasa przywoływał historię spotkania z młodymi muzykami z Chin, którzy na pytanie o to, dlaczego nie zostaną na Zachodzie, wprost przyznawali, że życie w wygodnej niewoli, którą im funduje chiński reżim, jest dużo lepsze niż niepewność artystów w społeczeństwie zachodnim. Przy okazji premiery Dobrego chłopca mówił:

To mną wstrząsnęło na lata. Pochodzę z kreatywnego, intelektualnego środowiska, gdzie liberalizm i wolność to największe wartości – nagle wszystko zostało podważone w sposób, na który nie umiałem odpowiedzieć. I czytając ten scenariusz, te rozmowy sobie przypomniałem i złożyło się to w ciekawą, osobliwą całość. (…) Czuję, że zawsze jesteśmy na jakimś rodzaju łańcucha. Ciągle ten łańcuch wydłużamy, ciągle się rozwijamy w jakimś kierunku, a potem się okazuje, że to może być rozczarowujące, bo za tobą dalej ciągnie się łańcuch.

W nieoczywistej relacji kata i jego ofiary Komasa połączył Kła Yorgosa Lanthimosa i Cloverfield Lane 10 Dana Trachtenberga, tworząc historię, która – choć pierwotnie rozgrywała się w Warszawie – była czytelna dla każdego widza. Bo Jan Komasa ma jeszcze jeden niezwykły talent – potrafi sprawić, że to, co polskie, lokalne, niemalże prywatne, staje się uniwersalne, zrozumiałe pod wieloma szerokościami geograficznymi.

Rozpoczynając dziś kolejny etap swojej filmowej kariery, Komasa nie próbuje więc wymyślać siebie na nowo. Zamiast tego wyciąga wnioski ze swoich poprzednich sukcesów i tworzy z nich kino żywotne, pulsujące niepokojem, często niedoskonałe, ale ufundowane na znakomitym reżyserskim rzemiośle, artystycznej prawdzie i intelektualnej szczerości.

Język Polish