Diabeł jak malowany

hans_memling_sad_ostateczny.jpg, default, Hans Memling, "Sąd Ostateczny", ok. 1467-1471, tempera i olej na desce, wymiary tryptyku: część centralna 242 x 180,8 cm, skrzydła 242 x 90 cm każde,

#sztuki wizualne

Rogi, kopyta, ogon – to atrybuty, po których poznajemy diabła. Ale czy zawsze? Przez wieki artyści wykorzystywali tę mityczną figurę nie tylko nadając jej najróżniejsze formy, ale ukrywając pod jej postacią ważne treści i symbole.

Diabeł, demon, szatan, bies, czart – to tylko niektóre z nazw, pod którymi zarówno w wierzeniach religijnych, jak i podaniach ludowych występuje ucieleśnione zło. Postać diabła ma budzić lęk i stanowić ostrzeżenie przed tym, co czeka człowieka, jeśli złamie reguły, zachowa się źle, a w kategoriach religijnych – zgrzeszy. Diabeł może ukarać czyniącego zło człowieka jeszcze za życia, z pewnością też będzie na niego czekał po śmierci, szykując system wymyślnych kar i cierpień. Demon nie jest też bezczynny: może kusić, namawiać człowieka do złych uczynków, sprowadzać na złą drogę, by potem móc przejąć jego duszę.

Upostaciowione zło szczególnie często pojawiało się na przestrzeni wieków w sztuce religijnej, w której szatan przedstawiany jest zarządca piekła, ale i jako ten, który kusi i którego należy pokonać. Jednak demony pod najróżniejszymi postaciami pojawiały się także w sztuce świeckiej, w końcu zło bywa dla artystów fascynujące znacznie bardziej niż dobro. Zobaczmy kilka przykładów na to, jak diabeł stawał się tematem dzieł sztuki lub bohaterem inspirującym artystów.

Strażnik piekła

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ołtarz Wita Stwosza w Krakowie, fragment, kwatera z prawego skrzydła "Chrystus w otchłani"/"Zstąpienie do piekieł", 1477–1489, fot. Hans A. Rosbach/Wikimedia.org

Obrazek

st._marys_church_krakow_2014-08-12-049.jpg

W sztuce chrześcijańskiej diabeł obecny był od samego początku jako kluczowa przeciwwaga dla pozytywnych bohaterów biblijnych opowieści.

Hans Memling, "Sąd Ostateczny", ok. 1467-1471, tempera i olej na desce, prawe skrzydło tryptyku, wym. 242 x 90 cm, wł. Muzeum Narodowe w Gdańsku, fot. Muzeum Narodowe w Gdańsku — Hans Memling, "Sąd Ostateczny", ok. 1467-1471, tempera i olej na desce, fragment prawego skrzydła tryptyku, wł. Muzeum Narodowe w Gdańsku, fot. Muzeum Narodowe w Gdańsku

Jednym z najbardziej popularnych motywów ikonograficznych średniowiecznego malarstwa i rzeźby był sąd ostateczny, podczas którego każdy człowiek zostanie rozliczony ze swoich uczynków i za nie nagrodzony przejściem do nieba lub skazany na wieczne potępienie w piekle. Właśnie u bram tego drugiego najłatwiej spotkać diabły. W polskich muzeach zobaczyć można dziesiątki dzieł sztuki przedstawiających moment, w którym potępione dusze zabierane są do piekła. Szczególnie wart uwagi jest monumentalny "Sąd Ostateczny" Hansa Memlinga namalowany w połowie XV wieku, a dziś prezentowany w Muzeum Narodowym w Gdańsku. Prawe skrzydło tryptyku, uważanego za jeden z najlepszych zachowanych przykładów malarstwa gotyckiego, pokazuje diabły widłami zapędzające potępieńców wprost w piekielny ogień. Bohaterowie tej dramatycznej i ekspresyjnej sceny – to wychudzone, czarne postacie z ogonami i rogami; niektóre diabły mają prasie dzioby czy smocze skrzydła, wszystkie – długie szpony.
Diabły spotyka też Jezus Chrystus, który po śmierci, a przed zmartwychwstaniem zstępuje do piekła. Ten moment utrwalił m.in. Wit Stwosz w jednej z kwater ołtarza stworzonego dla krakowskiego kościoła Mariackiego. I te biesy mają czarne, chude ciała, ogony i rogi, szpony zamiast stóp, długie kły i uszy; jeden z nich ma drugą twarz w miejscu genitaliów.

Wąż

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Lucas Cranach, "Adam i Ewa", ok. 1510, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

adam_i_ewa_mnw.jpg

Adam i Ewa byli według Starego Testamentu zarazem pierwszymi ofiarami kuszenia przez szatana. Ten, pod postacią węża, pojawił się w raju i namówił pierwszych ludzi do zjedzenia jabłka z zakazanego drzewa – a więc złamania reguł, zgrzeszenia. Scena, w której Adam i Ewa ulegają namowom węża jest kolejnym motywem w sztuce, w którym pojawia się diabeł. Tym razem ma on postać gada, który owijając się wokół pnia drzewa skutecznie "wodzi na pokuszenie".

Zło, które należy pokonać

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Święty Jakub Starszy i Michał Archanioł" – skrzydło tryptyku, Mistrz 1416 roku (fl. 1400-1430), fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

Obrazek

swiety_jakub_starszy_i_michal_archaniol.jpg

W Biblii, ale i powstałych później opowieściach i przekazach często pojawiają się święci. Tych diabeł starał się zwieść na złą drogę szczególnie często, oni też bywali najbardziej skuteczni w pokonywaniu zakusów demona. W zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie znajduje się część namalowanego zapewne we Florencji w latach 20. XV wieku tryptyku, przedstawiająca świętych Jakuba Starszego i Michała Archanioła depczących kuszącego ich diabła. W tym wypadku zło ukazało się pod postacią smoka o wielkich szponach i długim ogonie.

Niszczycielski kusiciel

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Ignacy Witkiewicz, "Witkacy", "Szatan", 1920, rysunek, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

witkacy_szatan1.jpg

Demon bywa kreatywny w przybieraniu form mających mu pomóc w kuszeniu świętych. Szczególnie dobrze to widać w obrazach ukazujących kuszenie św. Antoniego. Ten głoszący bożą mądrość asceta był celem diabła, ale i tematem dzieł malarskich w każdej prawie epoce. Według Hieronima Boscha św. Antoniego kusiły ohydne, wynaturzone stwory, zaś Salvador Dali w obrazie na ten sam temat ukazał demony jako fantastyczne zwierzęta na surrealistycznie długich nogach, dźwigające zaskakujące atrybuty. Kilka razy motyw kuszenia św. Antoniego malował też Witkacy, ten jednak najstraszliwszego kusiciela widział w ciele kobiety. Dał temu wyraz także w znajdującym się z kolekcji warszawskiego Muzeum Narodowego obrazie pod niepozostawiającym wątpliwości tytułem "Szatan".

Thumbnail — Wojciech Weiss, "Demon", 1904, olej na płótnie, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

Ale kusiciel nie oszczędza nikogo i przybiera formy stosowne do swoich potrzeb. Wojciech Weiss w 1904 roku namalował obraz "Demon", na którym na pogrążoną w rozpaczy kobietę przy kawiarnianym stoliku spogląda z podstępnym rozbawieniem mężczyzna ze szpiczastą bródką (a to przecież jeden z ze znaków rozpoznawczych diabła). Demon na obrazie ma rysy Stanisława Przybyszewskiego, dekadenta i ważnej postaci dla krakowskiej bohemy przełomu XIX i XX wieku.

Podstępny zdobywca dusz

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wojciech Gerson, Ignacy Gierdziejewski, "Verbum nobile debet esse stabile" - Mistrz Twardowski paktujący z diabłem, 1854, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

verbum_nobile_debet_esse_stabile_-_mistrz_twardowski_paktujacy_z_diablem.jpg

Celem diabelskich działań jest zdobycie ludzkich dusz, sprowadzenie człowieka na złą drogę po to, by zaludnił po śmierci piekielne czeluści. By swój cel osiągnąć demon posuwa się do rozmaitych podstępów, na przykład w zamian za podpisanie cyrografu obiecując liczne skarby. Przekonał się o tym Pan Twardowski w poemacie Adama Mickiewicza. Szlachcic podpisał pakt z diabłem, a ten w karczmie o nazwie Rzym zgłosił się po "odbiór" zapisanej w umowie duszy.

Diablik to był w wódce na dnie,
Istny Niemiec, sztuczka kusa;
Skłonił się gościom układnie,
Zdjął kapelusz i dał susa.

Z kielicha aż na podłogę
Pada, rośnie na dwa łokcie,
Nos jak haczyk, kurzą nogę
I krogulcze ma paznokcie.

Losy Pana Twardowskiego wielokrotnie były tematem dzieł graficznych i malarskich. W zbiorach stołecznego Muzeum Narodowego znajduje się rysunek tuszem i akwarelą Wojciecha Gersona i Ignacego Gierdziejewskiego pt. "Verbum nobile debet esse stabile" – Mistrz Twardowski paktujący z diabłem", na którym diabeł ma wygląd znacznie bardziej "cywilizowany" i ludzki niż opisał to Mickiewicz.

Towarzysz śmierci

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Władysław Podkowiński, "Marsz żałobny Chopina", 1894, olej na płótnie, 83,5 x 119,5 cm, wł. Muzeum Narodowe w Krakowie, fot. dzięki uprzejmości MNK

Obrazek

wladyslaw_podkowinski_marsz_zlobny.jpg

Demony i mroczne duchy często pojawiają się w sztuce w scenach związanych ze śmiercią. Niezwykle poetycko pokazał to Władysław Podkowiński w powstałym w 1897 roku obrazie "Marsz żałobny". Choć diabłów na nim nie widać, wykreowana przez malarza atmosfera dzieła nie pozostawia wątpliwości, że kryją się one w mgle i dymie spowijającym mroczny krajobraz.

Diabły jako postacie związane ze śmiercią zobaczyć można także w "tańcu śmierci", motywie ikonograficznym szczególnie popularnym w sztuce XVII wieku. Rozpowszechnił się on wraz z kontrreformacją i miał na celu uświadomienie ludziom nieuchronności śmierci ("memento mori"), a także tego, że spotka ona wszystkich niezależnie od statusu materialnego czy pozycji społecznej. Wśród typowych dla "tańca śmierci" scen szkieletów tańczących z przedstawicielami różnych grup społecznych pojawiają się diabły, jako przedstawiciele piekła. W wielu obrazach czy kompozycjach rzeźbiarskich rogate i ogoniaste postacie znajdują się przyczajone w kącie, czekając na to, aż symbolizujące śmierć kościotrupy przyprowadzą grzeszników, skazańców na wieczne potępienie.

Dekadenckie fantazje

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Feliks Jabłczyński, "Mefisto", 1893, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

Obrazek

mefisto_mnk.jpg

Diabeł jest zły, ale zło, jak wiadomo, fascynuje. Artystom to uczucie udzielało się szczególnie silnie w dekadenckich czasach przełomu XIX i XX wieku. To wtedy w dusznej i pełnej niewiadomych atmosferze przełomu wieków, rozpędzonej rewolucji przemysłowej, wielkich zmian ekonomicznych, społecznych, a nawet urbanistycznych Mefistofeles czy Lucyfer, czyli literackie wcielenia demona, okazywali się sprzymierzeńcami panujących wówczas emocji. Wystarczy obejrzeć portret znajdujący się w kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie. "Mefisto", namalowany przez Feliksa Jabłczyńskiego w 1893 roku, to tajemniczy, zadumany mężczyzna, którego mroczny wygląd wzbudza lęk pomieszany z fascynacją. Jabłczyński, podobnie jak wielu działających wówczas w Krakowie artystów, pozostawał pod wpływem myśli Stanisława Przybyszewskiego, który interesował się postacią szatana w sztuce i kulturze, czynił z niego bohatera swoich badań i postać bardzo inspirującą.

Motyw dekoracyjny

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Matejko, "Diabeł z głową ptaka", 1890, rysunek, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

Obrazek

jan_matejko_diabel_z_glowa_ptaka.jpg

"Nie taki diabeł straszny, jak go malują", mówi ludowe porzekadło. Do tego samego wniosku doszedł zapewne Jan Matejko, projektując pod koniec lat 80. XIX wieku polichromie dla kościoła Mariackiego w Krakowie. Choć głównymi bohaterami swoich prac artysta uczynił anioły, wśród motywów ozdobnych pnączy malarz umieścił także wizerunki diabłów (wg chrześcijaństwa – upadłe, zbuntowane anioły). Matejkowskie biesy nie straszą, są raczej śmieszne, karykaturalne, a przede wszystkim… dekoracyjne: jeden ma ptasi dziób, inny wielkie uszy i szeroko otwarte usta, jeszcze inny kłębiącą się brodę i długie włosy spod których wystają rogi. Wykrzywione, brzydkie twarze diabłów są tu jasnym przeciwstawieniem pełnym gracji i subtelności, pięknym postaciom aniołów.

Wątki "diabelskie" bywały pojemnym tematem dla twórców, którzy sięgając po nie, mogli przekazać pouczającą treść, a zarazem wykreować ciekawą formalnie kompozycję. Jak odnaleziony w latach 20. XX wieku, zapewne pochodzący z XVIII wieku drzeworyt, przedstawiający spotkanie świętego Wincentego Ferreriusza z diabłem. Żyjący w połowie XIV wieku w Hiszpanii dominikanin miał wg podań wypędzić diabły z nawiedzonego przez nie miasta. Grafika z polskich zbiorów przedstawia w dekoracyjnym ujęciu i opętane miasto, i świętego, który za włosy wyciąga z niego diabła.

Język Polish

diabeł

sztuka religijna

sztuka sakralna

Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy)

jan matejko

władysław podkowiński

wit stwosz

stanisław przybyszewski

młoda polska

piekło i niebo