Czarownice i jasnowidzki, czyli Kossakówny w transie

willa_artysty_malarza_wojciecha_kossaka.jpg, default, Willa artysty malarza Wojciecha Kossaka "Kossakówka" w Krakowie, 1936, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC/https://audiovis.nac.gov.pl

#literatura

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska organizowała seanse, Magdalena Samozwaniec poddawała się hipnozie, Zofia Kossak-Szczucka ufała jasnowidzącej z Wisły. Przyjrzyjmy się spirytystycznym zainteresowaniom literatek międzywojnia.

Zjawiskowe pocałunki

Instrukcja obsługi wieczoru spirytystycznego brzmiała następująco:

Spirytysta winien postarać się o to, aby w pokoju, gdzie odbywa się seans spirytystyczny, panowała zupełna ciemność. W tym celu należy zasłonić okna grubą kotarą, kocem lub kilku arkuszami grubego, czarnego papieru. Stół, przy którym zasiadają uczestnicy, stoi blisko ściany. Spirytysta siada na krześle, ustawionem pomiędzy ścianą a stołem. Niedaleko spirytysty znajduje się drugi, mniejszy stolik, na którym stoi płonąca świeca, kilka jakichkolwiek przedmiotów [...] oraz arkusik czystego papieru i ołówek.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wojciech Kossak, artysta malarz z córką Magdaleną Samozwaniec i z mężem drugiej córki Marii Stefanem Jerzym Jasnorzewskim, w salonie swojej willi, 1936, fot. Ewa Podgórska/Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC/https://audiovis.nac.gov.pl

Obrazek

kossak_nac_dom.jpg

Zapewne tak wyglądały przygotowania do seansów spirytystycznych w Kossakówce. W salonie słynnego krakowskiego domu rodziny artystów przy mahoniowym stoliku, a także w pracowni malarskiej Wojciecha Kossaka, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska i Magdalena Samozwaniec urządzały spotkania z duchami. Jednym z częstych gości był Józef Albin Herbaczewski, litewski poeta związany z kabaretem Zielony Balonik, a prywatnie zapalony tarocista. Również kuzynka sióstr, Zofia Kossak-Szczucka, uległa międzywojennej modzie na mediumizm. Słuchaczom jej audycji radiowych przybliżyła postać jasnowidzki z Wisły – Agnieszki Pilchowej. To właśnie Agni P. sporządziła w 1930 roku trzystronicową notatkę wprowadzającą w – a zarazem demaskującą – "Tajemnice spirytyzmu: sztukę wywoływania duchów", cytowaną w niniejszym artykule.

Posiedzenie spirytystyczne przebiegało według ściśle określonego planu:

Teraz wszyscy zasiadają na swych miejscach, kładą dłonie na stole i łączą swoje palce w ten sposób: każdy uczestnik łączy swoje wielkie palce a małemi palcami dotyka małych palców sąsiadów. Pozatem wszyscy uczestnicy (i spirytysta) stykają się stopami.

Nie zjawy, a dotyk – czasem obcych sobie osób – był dla Magdaleny Samozwaniec największą wartością tych seansów. Przekonywała, że splecione dłonie i stykające się kolana wyzwalały wśród kobiet dreszcz podniecenia. Zdaje się potwierdzać to jej starsza siostra w jednym z wierszy, gdy "Z białej ręki w dłoń męską przeniknęło drżenie / i przyszła miłość zamiast duchów" ("Nieudany seans"). Duchy jednak czasem przechodziły. Pierwsza dama polskiej satyry zapewniała także, całkiem na poważnie, że w Kossakówce przez wiele lat pojawiał się oficer w mundurze w towarzystwie psa rasy mastiff, a zjawa mężczyzny była tak rzeczywista, że goście witali się z przybyszem z zaświatów, zaś niezbyt przyjaźnie wyglądającego czworonoga omijali szerokim łukiem.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Agnieszka Pilchowa, fotografia z "Pamiętników jasnowidzącej" Wisła 1930, p.iv., fot. http://Wikimedia.org

Obrazek

agnieszka_pilchowa_1888-1945.jpg

Jak wywoływano duchy? Gdy wszyscy zasiedli na swoich miejscach, spirytysta wypowiadał zaklęcie, na przykład takie, jakie podaje Agni P.: "Przyjdźcie, duchy, z tamtego świata, objawcie się pośród nas. Dajcie nam znać o swej obecności w jakikolwiek sposób, ukażcie się nam w widocznej postaci. Oczekujemy was, wzywamy was – przybywajcie!". Następnie prowadzący seans przekonywał uczestników, że odczuwa chłód i mrowienie (co w atmosferze ogólnej ekscytacji udzielało się pozostałym), po czym gasił świecę (która, przypomnijmy, znajdowała się na stoliku obok, więc spirytysta musiał na chwilę uwolnić dłoń, by zgasić płomień, potem znów dołączał do kręgu). Wówczas:

Powtarza jeszcze raz zaklęcie, potem głos jego cichnie… Spirytysta zapada w niespokojny sen, t. zw. trans medjumiczny: porusza się niespokojnie, ciężko oddycha, jęczy nawet, ale palce jego i nogi znajdują się wciąż pod ścisłą kontrolą uczestników. Nagle – gdzieś na ścianie rozlega się drapanie i stuki, które przenoszą się potem na sufit, stół i krzesła uczestników. Jakieś niewidzialne ręce dotykają uczestników, całują ich zimne, wilgotne usta… [...] Wreszcie z ciemności wyłania się para oczu, świecących upiornym blaskiem, trupia głowa…

Zanim za Agni P. wyjaśnimy, skąd ten blask i mokre pocałunki, spróbujmy ustalić, dlaczego Kossakówny w ogóle zainteresowały się mediumizmem.

Czarownice z Kossakówki

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC/https://audiovis.nac.gov.pl

Obrazek

maria_pawlikowska-jasnorzewska_nac_x_2.jpg

Lilka miała zaledwie kilka lat, gdy straszyła swoją młodszą siostrę Madzię czarownicą kryjącą się w maminej szafie z sukienkami. Skąd u młodej damy taka wybujała wyobraźnia? Wszystko przez książki. Dom Kossaków wypełniony był lekturami z dziedziny spirytyzmu i poradnikami dotyczącymi białej i czarnej magii. Matka była przeciwna pasji córek, ale ojciec chętnie sprowadzał z Francji zakazane woluminy. Księgozbiór Marii był na tyle pokaźny, że spokojnie mogła wymieniać pozycje z Julianem Tuwimem czy Feliksem Konopką. W dwudziestoleciu międzywojennym każdy szanujący się literat powinien co nieco wiedzieć na temat zjawisk paranormalnych, nawet jeżeli nie myślał o nich całkiem poważnie. Niektórzy badacze zresztą uważają (chociażby Elżbieta Hurnikowa), że Pawlikowska-Jasnorzewska, która interesowała się tarotem, kabałą, hatha jogą, nosiła talizman przeciw złym urokom (rączkę z dwoma palcami) i ponoć znała wszystkie imiona szatana, a o wstawiennictwo w niektórych sprawach prosiła Bafometa z rogami i koźlimi nóżkami, traktowała to wszystko raczej z przymrużeniem oka.

Magiczne eksperymenty bez wątpienia stanowiły dla poetki źródło inspiracji zauważalne szczególnie w drugim okresie jej twórczości (Jerzy Kwiatkowski wyróżnił trzy fazy: pierwsza przepełniona tematyką miłosną, kolejna – naturą, ostatnia – śmiercią). Wówczas powstają utwory z tomów "Paryż" i "Profil białej damy", w których dominują postaci ze świata nadprzyrodzonego. W "Czarownikach Paryża" – wierszu powstałym po spotkaniach autorki z paryskimi wróżkami – Duval "wróży z fusów od kawy", czarnoksięska Girard oddaje klientów w opiekę "dżinów potężnej mafii", medium Sarah "patrzy w kulę z kryształu i widzi twoje dzieje", a uboga wieszczka stawia kabałę. Samą Pawlikowską-Jasnorzewską nazywano czarownicą.

Jadwiga Jęcz, przyjrzawszy się duchom i demonom w dziełach poetki, zauważyła, że "dychotomia między często liryczno-nostalgiczną treścią utworów a tytułami [np. "Pogrzeb infantki", "Umarła lalka", "Śmierć kariatydy" – przyp. red.] ilustruje stan wewnętrznego rozdarcia Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, która z podobnym uporem malowała subtelne akwarele przedstawiające uwięzionego motyla o kobiecej twarzy i brała udział w seansach spirytystycznych". Doświadczenia duchowych posiedzeń ubierała później w metaforę, jak w "Seansie szyb", gdzie noc, mróz i śpiący księżyc wywołują zjawy uobecniające się w roślinnych ornamentach na szybach – ich jedynym pragnieniem jest życie. Według Juliana Przybosia seanse spirytystyczne miały być wręcz pretekstem do stworzenia dowcipnych wierszy poświęconych białej damie. To jeden z nich:

"Biała pani przeszła znów przez salon!"
– Szepcze służba w kredensie ze zgrozą –
"Znak, że nowe nieszczęścia się zwalą!
W całym domu czuć już tuberozą".

Biała pani szła później przez schody,
a na schodach, gdzie nie było widno,
biegł ktoś piękny, niebaczny i młody –
chwycił wpół i uściskał widmo.

Wiele szczegółów spirytystycznego hobby Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej znamy z relacji Magdaleny Samozwaniec, która dotrzymywała starszej siostrze kroku podczas seansów. Jednak po latach dystansowała się od tych eksperymentów. Ze wstydu? Przedwojenne zainteresowania tłumaczyła ówczesna modą i masową sugestią. Mówiła już nie o wierze w zaświaty, lecz tylko o pragnieniu istnienia tej sfery. Popularne wieczory hipnotyczne porównywała do spektakli teatralnych. Z drwiną wspominała doktora Radwana, który z występami jeździł po kraju, przy wypełnionej po brzegi sali usypiał swoją ofiarę, po czym nakłuwał ją igłami i przedziurawiał nożem. "Niektóre ciała kobiece dla pieniędzy wszystko zniosą, więc i medium nawet nie drgnęło, co widownię wprawiało w szał entuzjazmu" – komentowała.

Cała prawda o duchach

Zofia Kossak-Szczucka, fot. Wikimedia Commons

W przeciwieństwie do Kossakówien ich siostra stryjeczna, Zofia, była gorliwą katoliczką, a spirytyzm traktowała raczej jako sposobność wejrzenia w ludzką naturę. W 1932 roku w artykule zatytułowanym "Spojrzenie w przyszłość" nieco z ironią przekonywała, że w sercu Berlina czy Paryża wróżbiarze wciąż cieszą się takim samym uznaniem jak dawniej, a "wśród nowoczesnych zdobyczy technicznych, między telefonem a głośnikiem radja, ludzie patrzą w wytłuszczone karty przez nieznanego, często podejrzanego osobnika, rozkładane z taką samą gorączkową łatwowiernością, co przed wiekami". Wywoływanie duchów uznawała jedynie za zaspokojenie ciekawości na temat pozagrobowej egzystencji. Jednocześnie zapewniała, że "jasnowidztwo w zakresie spraw ziemskich istnieje".

Z "jasnowidzeniem prawdziwym", bo nie brakło w tej profesji szarlatanów, zetknęła się dwukrotnie. Za pierwszym razem nie uwierzyła staruszce z kresowego miasteczka, która w czasach bolszewickich przepowiedziała Kossak-Szczuckiej przyszłość tak, jakby ta działa się w tym momencie. Dopiero po jakimś czasie pisarka przekonała się o prawdziwości usłyszanych faktów. Ponownie uległa "powszechnej psychozie zasięgania porady wróżbiarstwa" 15 lat później. Zgłosiła się do Agnieszki P., jasnowidzki i bioenergoterapeutki, gościni prezydenta Ignacego Mościckiego i Józefa Piłsudskiego. Tym razem kobieta wzbudziła jej zaufanie swoją naturalnością. Przyjęła ją we własnym domu pozbawionym wyposażenia mającego wywołać nastrój magiczny (czyli bez kart, szklanej kuli i czarnego kota), podczas przygotowywania rodzinnego posiłku. Gdy Kossak-Szczucka pytała ją o bliskich, podając jedynie nazwiska, gospodyni po chwili bezbłędnie charakteryzowała ich osobowość i odgadywała losy. Co prawda autorka artykułu nie zdradziła, co dokładnie opowiedziała jej jasnowidzka z Wisły, ale sądząc po tonie wypowiedzi, znalazło to potwierdzenie w rzeczywistości. Choć przekonywała, że Agnieszka P. nie szukała rozgłosu, uczyniła ją bohaterką swoich audycji radiowych i korzystała z jej rzekomego daru uzdrawiania.

Zarówno Kossak-Szczucka, jak i sama Pilchowa, sceptycznie podchodziły do seansów spirytystycznych do tego stopnia, że we wspomnianej już "Sztuce wywoływania duchów" jasnowidzka postanowiła obnażyć tajniki popularnych posiedzeń. Przypomnijmy: poruszające się przedmioty, drapanie i stuki, wilgotne pocałunki, świecące w ciemności oczy…

Te wszystkie nadzwyczajne i wprost z cudownością graniczące objawy wykonuje sam spirytysta – w bardzo prosty, ale niemożliwy do wykrycia sposób

– zapewniała Agni P. Sprawdźmy. Spadające przedmioty, stukanie, pisanie na kartce papieru? Gdy spirytysta gasi świecę i wraca do stolika, nie łączy już palców obu rąk z palcami sąsiada, lecz wykorzystuje tylko lewą dłoń, a wolną prawą wykonuje niewidoczne w ciemności działania. Pocałunek? Zwilża śliną środkowy oraz wskazujący palec i dotyka nimi policzków sąsiadów. Płonące ślepia? To tylko fosforyzujący preparat chemiczny. Z pomalowanej na czarno tektury wycina się prostokącik z rączką (kształtem przypominający maskę karnawałową), klejem maluje się na nim oczy albo czaszkę i obsypuje cienką warstwą proszku. W dzień tekturę wystawia się na naturalne światło, dodatkowo kładzie się pod lampę na kilka minut i świecące niebieskawym blaskiem oczy lub inne wzory mogą już straszyć w ciemności. Mrowienie, dreszcze? Przy odpowiedniej atmosferze łatwo je wmówić uczestnikom seansów – w końcu biorą w nich udział osoby wierzące w duchy.

Aby zakończyć seans, spirytysta uderza się dłonią po plecach, zrywa się z miejsca, niby obudzony w ten sposób przez duchy, wyrywa ręce sąsiadom i każe zapalić światło. Seans skończony.

Źródła: Jadwiga Jęcz, "Biała pani przeszła znów przez salon!...". Duchy, czarownice i demony w twórczości poetyckiej Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej", [w:] "Pamiętnik Literacki" 1, 2018; Zofia Kossak-Szczucka, "Spojrzenie w przyszłość", [w:] "Kurier Literacko-Naukowy", 6 VI 1932, nr 23; Agnieszka Pilchowa, "Tajemnice spirytyzmu: sztuka wywoływania duchów", Warszawa 1931; Paulina Sołowianiuk, "Jasnowidz w salonie, czyli spirytyzm i paranormalność w Polsce międzywojennej", Warszawa 2014

Język Polish