Cmentarze prawosławne w Polsce
W Polsce jest ponad pół miliona prawosławnych chrześcijan. Mieszkają oni głównie we wschodniej części kraju, a województwo białostockie uważane jest za główny ośrodek prawosławia. To właśnie tutaj znajduje się wiele cerkwi, monastyrów i ortodoksyjnych nekropolii. Przedstawiamy dziesięć cmentarzy prawosławnych w Polsce, które każdy powinien zobaczyć.
Prawosławny cmentarz w Hajnówce
Prawosławny cmentarz w Hajnówce, fot. Wikipedia/CC
Ze względu na swoje położenie geograficzne, Hajnówka nazywana jest bramą do Puszczy Białowieskiej, ale to nie jedyny powód, dla którego warto tu przyjechać. Można tu zwiedzić park miniatur lub odwiedzić coroczny festiwal muzyki cerkiewnej, a także zobaczyć wyjątkowy sobór Świętej Trójcy z ceramicznym ikonostasem (świątynię współprojektował Jerzy Nowosielski). Siedmiu na dziesięciu mieszkańców miasta to wyznawcy prawosławia. W samej Hajnówce i sąsiednich wioskach można zobaczyć wiele cerkwi. Na przykład mały drewniany kościół Wszystkich Świętych, położony w pobliżu starego cmentarza prawosławnego, na którym od dziesięcioleci nikt nie został pochowany. Czas się tu zatrzymał.
Warszawski cmentarz na Woli
Prawosławny cmentarz w Warszawie, fot. Grażyna Myślińska/Forum
Cmentarz na Woli jest jedyną prawosławną nekropolią w Warszawie. Pochowanych na nim zostało kilka tysięcy osób, a samo miejsce przypomina muzeum. Setki pomników na prawosławnej nekropolii na Woli to prawdziwe dzieła sztuki. Na terenie cmentarza znajdują się również dwie cerkwie.
Prawosławny cmentarz w Radomiu
Prawosławny cmentarz w Radomiu, fot. Wikipedia/CC
Kolejny stary cmentarz prawosławny w województwie mazowieckim znajduje się w Radomiu, mieście położonym 100 kilometrów na południe od stolicy. Cmentarz został założony w 1839 roku, podzielony jest na dwie części: starą, gdzie chowano parafian, oraz nową, tzw. nekropolię wojskową, gdzie spoczywają prochy żołnierzy i oficerów poległych podczas I i II wojny światowej.
W starej części cmentarza znajduje się wiele nagrobków w formie pomników – ozdobionych ornamentami postumentów i rzeźbionych obelisków. Widnieją na nich napisy w języku rosyjskim. Pochowani są tu głównie urzędnicy gubernialni, policjanci, żandarmi, żołnierze i ich rodziny. Wśród nich znajduje się grób Szymona von Płotto, naczelnika żandarmerii, który zginął w zamachu w 1906 roku.
Cmentarz w Tarnogrodzie
Prawosławny Cmentarz w Tarnogrodzie, fot. Wikipedia/CC
Tarnogród położony jest we wschodniej Polsce, miasto zamieszkuje nieco ponad 6500 osób. Jego historia sięga XVI wieku. Tarnogród tradycyjnie uważany był za miasto trzech wyznań: rzymskokatolickiego, żydowskiego i prawosławnego, o czym dziś świadczą nie tylko świątynie, lecz także nekropolie. W mieście jest ich kilka. Na Starym Cmentarzu pochowani są zarówno katolicy, jak i prawosławni. Niektóre nagrobki mają ponad sto lat.
Prawosławny cmentarz na ulicy Ogrodowej w Łodzi
Prawosławny cmentarz w Łodzi, fot. Wikipedia/CC
Cmentarz prawosławny pw. Św. Aleksandra przy ulicy Ogrodowej to najstarszy cmentarz prawosławny na terenie Łodzi, będący najmniejszą częścią kompleksu Starego Cmentarza założonego w 1855 roku. Na początku chowano na nim jedynie carskich urzędników, wojskowych i policjantów. W kolejnych latach udostępniono go również na pochówki ludności cywilnej. Na szczególną uwagę zasługuje Mauzoleum Gojżewskich – pełniące rolę kaplicy przedpogrzebowej. Przypomina bizantyjską świątynię, która znajduje się na granicy prawosławnej i katolickiej części nekropolii. Co ciekawe, głowa rodu, komisarz policji Konstanty Gojżewski, pochowany jest w prawosławnej części cmentarza, natomiast jego żona Aleksandra, która była katoliczką, spoczywa w części rzymskokatolickiej.
Cmentarz na Świętej Górze Grabarce
Cmentarz prawosławny na Świętej Górze Grabarce, fot. Wiesław Zieliński/East News
Święta Góra Grabarka jest najważniejszym celem pielgrzymek prawosławnych mieszkańców Polski. Nazywana jest również Górą Krzyży, ponieważ wielu pielgrzymów przywozi ze sobą i ofiarowuje tu różnej wielkości krucyfiksy. Pierwsze wzmianki o Grabarce pochodzą z XVII wieku. Według legendy w tamtym czasie w okolicy szalała epidemia, a ludzie byli uzdrawiani poprzez picie wody ze źródła rzeki Grabar. To właśnie wtedy pojawiła się tradycja przychodzenia na Grabarkę z krzyżem – symbolem cierpienia i trudu – i pozostawiania go na górze. Wiele osób myśli, że to miejsce jest wielką nekropolią, ale tak nie jest: krzyże są raczej symboliczne. W centrum Grabarki znajduje się cerkiew Przemienienia Pańskiego, a obok niej stary cmentarz prawosławny.
Cmentarz na ulicy Lipowej w Lublinie
Cerkiew pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności na cmentarzu prawosławnym w Lublinie, fot. Wikipedia/CC
Stare nekropolie często nazywane są galeriami sztuki pod gołym niebem. Tak też można powiedzieć o cmentarzu przy ulicy Lipowej w Lublinie. Historia jego powstania sięga końca XVIII wieku. Wtedy to, ze względów sanitarnych, zamknięto wszystkie cmentarze przykościelne w obrębie miasta i przenoszono je na obrzeża. Decyzja o założeniu cmentarza przy Lipowej (wtedy teren ten nie był jeszcze częścią Lublina) zapadła w 1794 roku. Wpierw przeniesiono tu szczątki i pomniki z miejskich cmentarzy, a lokalni mieszkańcy sprzeciwiali się pomysłowi chowania swoich bliskich z dala od cerkwi parafialnej. Jako pierwsi odważyli się na to wolnomyśliciele. Świadczą o tym masońskie nagrobki stojące w samym centrum starej części cmentarza, pochodzące z 1811 roku. Cmentarz przy ulicy Lipowej składa się z części katolickiej, luterańskiej, prawosławnej i wojskowo-komunalnej. Na cmentarzu prawosławnym znajduje się cerkiew pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności oraz około 500 grobów, z których większość to miejsca pochówku żołnierzy armii Ukraińskiej Republiki Ludowej (UNR), sojuszników Polski w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku. W 1985 r. nekropolia została wpisana do rejestru zabytków Województwa Lubelskiego.
Cmentarz na Lwowskiej w Chełmie
Cmentarz prawosławny w Chełmie, fot. Wikipedia/CC
Cmentarz parafialny przy ulicy Lwowskiej w Chełmie jest szczególnym świadectwem bogatej historii miasta. Został wybudowany w 1802 r. na terenie szpitala unickiego znajdującego się wówczas na obrzeżach miasta. Pierwotnie podzielony był na część katolicką i unicką. Po likwidacji cerkwi greckokatolickiej w mieście, miejsce tej unickiej świątyni przy Lwowskiej zajął kościół prawosławny.
Na chełmskim cmentarzu parafialnym zachowała się wybudowana na początku XIX wieku kaplica rodziny Bielskich (nie od nazwiska, a od koloru tynku nazywana "białą"; wyremontowana w 2019 roku – przyp. red.), jeden z pierwszych tutejszych obiektów cmentarnych. Jej fundatorem był Ignacy Bielski, właściciel majątku w Uhrze pod Chełmem. Obecnie ten klasycystyczny budynek pełni funkcję mauzoleum żołnierzy i ofiar II wojny światowej. Kolejnym zabytkiem architektury jest kaplica grobowa Zajdlerów (1908; nazywana "czerwoną" – przyp. red.), zbudowana w stylu neogotyckim na zamówienie Władysława Zajdlera, znanego wówczas notariusza. W kaplicy spoczywają prochy jego syna, burmistrza i przewodniczącego Rady Miasta Chełm. Na cmentarzu parafialnym zachowały się również nagrobki, z których najstarszy pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku, oraz groby księży, przemysłowców, żołnierzy i miejscowej inteligencji oraz ziemian z całego Chełma.
Cmentarz prawosławny w Terespolu
Cmentarz prawosławny w Terespolu, fot. Łukasz Miechowicz/Reporter/East News
Prawosławna nekropolia znajdująca się w Terespolu, była nie tylko miejscem pochówku, lecz także egzekucji. W 1939 r. żandarmeria polowa Wehrmachtu rozstrzelała tu 60 polskich oficerów i żołnierzy. Wszyscy zostali pochowani we wspólnej mogile. Na cmentarzu zachowało się kilkadziesiąt nagrobków z XIX w., zwłaszcza księży prawosławnych, którzy służyli w Terespolu. W centrum nekropolii znajduje się błękitna drewniana kaplica Zmartwychwstania Pańskiego.
Cmentarz prawosławny w Białymstoku
Prawosławny cmentarz w Białymstoku, fot. Wikipedia/CC
W porównaniu z innymi nekropoliami, które opisujemy w tym artykule, cmentarz prawosławny w Białymstoku jest dość młody. Do połowy XIX wieku prawosławni mieszkańcy miasta chowani byli przy cerkwiach św. Mikołaja i św. Marii Magdaleny. Po zamknięciu nekropolii w centrum Białegostoku w 1887 r. cmentarz przeniesiono na obrzeża miasta. Dwa lata później położono tam kamień węgielny pod budowę nowego kościoła Wszystkich Świętych. Dziś zarówno kościół, jak i sam cmentarz znajdują się w polskim rejestrze zabytków.
Podczas I wojny Światowej chowano tu poległych żołnierzy. Na cmentarzu prawosławnym w Białymstoku znajduje się również pomnik upamiętniający ludobójstwo Ormian. Na monumencie widnieje napis w języku polskim i ormiańskim: "Na pamięć dla 1500000 Ormian zamordowanych 24 IV 1915 r. przez Turków". W jednej z części cmentarza pochowani są także staroobrzędowcy.
Tekst: Jewgienij Klimakin i Denis Sypigow
Tłumaczenie: Eugenia Dąbkowska
