Romuald Gutt - Życie i twórczość | Artysta

W dorobku urodzonego w 1888 roku twórcy, niczym w soczewce, koncentrują się wszystkie najważniejsze zjawiska, trendy i poglądy, jakie kształtowały polską architekturę po 1918 roku.

pon., 02/06/1888 - 12:00 - wt., 09/03/1974 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Romuald Gutt, fot. Władysław Miernicki, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Sygnatura: 20-43, domena publiczna

Text positon (deprecated)

Center

Początek kariery Gutta przypadł na czas, kiedy w całej Europie wybuchła modernistyczna nowoczesność, ale w budującej na nowo swoją tożsamość Polsce nie mniej ważne były wątki narodowe, lokalność i tradycja. Architekt doskonale rozumiał złożoność czasów, w których przyszło mu pracować i szukał sposobów, jak te pozornie sprzeczne koncepcje pogodzić. Rola i znaczenie Gutta dla rozwoju nowoczesnej architektury w Polsce jest ogromna: poza tym, że zaprojektował wiele ważnych gmachów, był także nauczycielem i autorytetem dla kilku pokoleń architektów. Nic więc dziwnego, że w roku setnej rocznicy odzyskania niepodległości Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki wystawą, publikacją książkową i cyklem wydarzeń złożył hołd temu właśnie architektowi.

Romuald Gutt urodził się w Warszawie w 1888 roku; zmarł w tym samym mieście w 1974 roku. Pierwszy duży projekt opracował w 1910 roku, w latach 20. miał już na koncie realizacje dla instytucji publicznych. Dzięki temu, że pozostał aktywny prawie do końca życia, funkcjonował zawodowo w dwóch rzeczywistościach: w organizowanej na nowo po ponad 100 latach zaborów II Rzeczpospolitej oraz dźwigającej się z wojennych ruin, a później zmagającej z narzuconym systemem politycznym PRL. Za fenomen można uznać, że niezależnie od warunków zewnętrznych Gutt zachowywał swoją pozycję autorytetu, twórcy cenionego i docenionego. W 1966 roku przyznano mu ustanowioną wtedy Honorową Nagrodę SARP, najważniejsze wyróżnienie, jakie za całokształt twórczości może dostać w Polsce architekt. Wybór Gutta na pierwszego laureata tej nagrody można uznać za symboliczne potwierdzenie jego roli w kształtowaniu się XX-wiecznej architektury. Jacek Nowicki, architekt i ekspert w dziedzinie budownictwa mieszkaniowego, pisał:

Wpływ jaki Profesor Gutt wywarł na współczesnych sobie architektów jest wyjątkowo duży. Większy i sądzę, że trwalszy, niż wpływ jakiegokolwiek innego architekta Jego pokolenia.

W stylu dworkowym

Romuald Gutt studiował w Szwajcarii – w pierwszych latach XX wieku uczył się w Szkole Sztuk Pięknych w Zurychu i w Szkole Technicznej w Winterthur; na tej drugiej uczelni w 1908 roku obronił dyplom. Rok później był już z powrotem w Warszawie, a w 1910 roku odniósł pierwszy zawodowy sukces. Otrzymał pierwszą nagrodę w konkursie na polski pawilon na mającą uhonorować 50. rocznicę zjednoczenia Włoch międzynarodową w Rzymie (wystawa ostatecznie nie odbyła się m.in. z powodu panującej we Włoszech epidemii cholery). W regulaminie konkursu zapisano – jak relacjonował w 1909 roku miesięcznik "Architekt" - że jego celem było:

uzyskanie przeglądu ujawnionych w ciągu ostatnich 3 lat w różnych krajach i u różnych narodów usiłowań wyrażenia pewnych idei artystycznych w budowie domów mieszkalnych i stworzenia pewnych typów o wyraźnie nowożytnym pokroju, które odpowiadałyby poszczególnym estetycznym aspiracyom oraz praktycznym wymaganiom nowoczesnego domu.

Romuald Gutt na konkurs stworzył projekt domu w kształcie dworku – to ważne i symboliczne, bo właśnie owa forma szlacheckiej budowli z kolumnowym gankiem i dwuspadowym dachem uważana była wtedy za najlepiej reprezentującą polski styl. W pierwszych latach XX wieku wielu architektów pochylało się nad problemem "stylu narodowego" w architekturze. Był on potrzebny dla odbudowującego swoje poczucie tożsamości kraju, a jednocześnie nie stał daleko od pomysłów, realizowanych w innych krajach Europy (np. w Anglii w owym czasie odrodziła się idea romantycznego "cottage"). Styl dworkowy inspirował na początku XX wieku wielu architektów, którzy staropolskie formy przekładali na nowe realizacje, widząc w nich sposób na tworzenie architektury "narodowej". Jak pisze badacz architektury dwudziestolecia międzywojennego, Andrzej. K. Olszewski, idea odrodzenia architektury polskiej

ogarnęła architektów wszystkich środowisk i poglądów począwszy od eklektyków, a skończywszy na najbardziej "nowoczesnych".

Wielkim przeglądem tych koncepcji była zorganizowana w 1912 roku w Krakowie Wystawa Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym; kolejny dworkowy projekt Romualda Gutta zdobył na niej jedną z nagród. Styl dworkowy nie pozostał tylko na papierze – w tej stylistyce projektowano np. domy dla urzędników, budowane w miasteczkach na Kresach (Gutt projektował takie domy dla miasta Kowel na Wołyniu), czy osiedle Żoliborz Oficerski, na którym na początku lat 20. Gutt zaprojektował domy – dworki przy Placu Słonecznym i ulicy Czarnieckiego.

Mistrz szarej cegły

Wydaje się jednak, że realizacje w stylu dworkowym były w przypadku Romualda Gutta raczej odpowiedzią na aktualną, "narodową" potrzebę, nie zaś wynikiem jego osobistych poglądów na architekturę. Bo sam był zwolennikiem architektury o formach prostych i ponadczasowych, co więcej, posiadała głębokie zrozumienie roli architektury i jej społecznego wpływu. Mówił:

Pamiętać winniśmy, że tworzymy wartości nieprzemijające, dzieła, które nas przeżyją – a to zobowiązuje. Pamiętać musimy również, że to my chatę tworzymy, ale że i ta chata nas tworzy. Tym samym bierzemy udział w kształtowaniu człowieka, tworząc mu to środowisko, te kulisy dla życia. (…) Muzyk może dzieła swe poprawiać. Malarz lub rzeźbiarz zniszczyć. Nasze stoi i stać będzie, kiedy już nas nie będzie. Architekt nie może improwizować. On właściwie powinien być nieomylny.

Już w 1919 roku Gutt zaprojektował siedzibę Szkoły Rzemiosł i Gospodarstwa Domowego (Szkoły Zawodowej Żeńskiej) przy ulicy Górnośląskiej. Surowe, kanciaste bryły gmachu architekt urozmaicił jedynie narożnymi pseudo-wieżami oraz dekoracyjnym wątkiem licującej elewacje szarej cegły cementowej. Tego samego materiału użył architekt do budowy w 1927 roku Warszawskiej Szkoły Pielęgniarek (dziś to przychodnia CePeLek) czy gmachu Związku Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych (ZUPU) z 1928 roku (dziś to szpital im. prof. W. Orłowskiego). Prof. Andrzej K. Olszewski bryłę Szkoły Pielęgniarek nazwał nowoczesnym puryzmem połączonym z klasycznym monumentalizmem. Tym świadomie antydekoracyjnym budynku najważniejszą rolę pełniła faktura szarej cegły cementowej – materiału, który stał się znakiem rozpoznawczym architekta.

Romuald Gutt – projekty [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Świadomość, z jaką Gutt sięgał po szarą cegłę i jej surową plastykę widać szczególnie dobrze w bryle domu własnego architekta, który Gutt zbudował w latach 1926-1928 przy ulicy Hoene – Wrońskiego. Willa stanęła na terenie Kolonii Profesorskiej Spółdzielni Mieszkaniowej Profesorów Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej i jest jednym awangardowym domem, powstałym w tym kompleksie. Czesław Przybylski, Oskar Sosnowski, Tadeusz Zieliński ojciec, Marian Lalewicz i wielu innych wybitnych twórców swoje domy w kolonii zaprojektowało w stylach historyzujących. Gutt zbudował prostą, nakrytą płaskim dachem, geometryczną bryłę, którą urozmaica uskokowy układ tarasów oraz chropowata, trójwymiarowa, ułożona w poziome pasy szara cegła.

Siła w prostocie

Romualdowi Gutowi udało się wypracować styl, w którym surowość, klarowna kompozycja geometryczna, porządek prostych brył, brak dekoracji i świadomie zastosowany materiał (szara cegła cementowa) tworzyły wrażenie powagi, a nawet monumentalności. Doskonale ta stylistyka sprawdzała się w przypadku budynków publicznych lub wznoszonych na zlecenie państwowych instytucji. Taki jest zbudowany w 1924 roku Hotel Oficerski przy Placu Inwalidów, Dom Oficerski Funduszu Kwaterunku Wojskowego przy ul. Koszykowej (1931-33) czy gmach Szkoły Nauk Politycznych (dziś Krajowa Szkoła Administracji Publicznej) przy ulicy Wawelskiej (1926-31).
Co ciekawe, podobne formy z powodzeniem Romuald Gutt w latach 20. i 30. stosował w budynkach mieszkalnych – sprawnie operując skalą, geometrią, subtelnościami w rodzaju zaokrągleń naroży czy ceglanego wątku tworzył przyjazne mieszkańcom i wpisujące się w miejską tkankę jedno- i wielorodzinne domy. Wśród tych najciekawszych warto wymienić wille przy ulicy Kieleckiej 33a, Łowickiej 39a, Dąbrowieckiej 23 i kamienice, np. przy Asnyka 2 czy zespół mieszkalnych domów podoficerskich przy Krajewskiego. Wydaje się, że architektura Romualda Gutta doskonale pasuje do opisu autorstwa innego architekta, Edgara Norwertha:

Nie bogactwo materiałów użytych, nie marmury, piaskowce, granity i andezyty stanowią o wartości architektonicznej budynku, lecz przede wszystkim wyłącznie – ołówek architekta.

Zieleń jest ważna

Analizując bryły i kształty domów z szarej cegły łatwo pominąć niezwykle dla Gutta ważny element uzupełniający te budowle: zieleń. Bezpośrednie otoczenie budynku architekt traktował bowiem z wielką uwagą, a rośliny uważał za idealne dopełnienie prostych, szarych brył. Przy większości projektów współpracował z wybitną architektką krajobrazu, Aliną Scholtz, z którą tworzyli założenia ogrodowe, łącząc mała architekturę z odpowiednio dobranymi roślinami. Najważniejszym poligonem doświadczalnym tej sztuki ogrodowej uczynił Gutt teren wokół własnego domu przy ul. Hoene-Wrońskiego, specjalnie projektowane ogrody powstały przy willach na Kieleckiej i Łowickiej; duet Scholtz – Gutt zwyciężył też w konkursie na otoczenie dworu Piłsudskich w Zułowie na Wileńszczyźnie.

Architektura rekreacji

Jednak przekonania Gutta na temat roli krajobrazu w architekturze najpełniejszą formę przybrały w Ciechocinku. Tu w latach 1930 – 31, we współpracy z konstruktorem Aleksandrem Szniolisem, Gutt zaprojektował pływalnię solankową. Długi na 100, szeroki na 40 metrów basen otoczony był sportowo – rekreacyjną infrastrukturą, od skoczni pływackich, przez pawilon frontowy z tarasem, kawiarnią, przebieralniami, po fontanny, boiska i tereny zielone. Towarzyszący basenowi budynek Butt zbudował z cegły, jednak nadał mu formę daleką od surowości warszawskich realizacji. Pawilon w Ciechocinku wznosi się wywijającym się ku górze dachem na smukłych słupach, ma formę lekką, przejrzystą, pełną ażurów i przeszkleń, lite ceglane ściany chronią tylko wnętrza przebieralni. Nawet stricte techniczny budynek filtrów zyskał fantazyjną formę, zwieńczony smukłą fontanną, przypominającą fragment kolumnady.

Badacz XX-wiecznej architektury, Michał Duda, na łamach portalu Sztuka-Architektury.pl tak opisywał wyjątkowe walory tej architektury:

Budynek skomponowany został po mistrzowsku z kilku prostopadłościennych brył w taki sposób, że z żadnej perspektywy nie można zarzucić mu monotonii, ani też żadna elewacja nie została zepchnięta na margines. Widać dokładnie, jak wielką rolę podczas projektowania w pracowni Gutta odgrywało tworzenie makiet niemal wszystkich projektowanych budynków i obserwacja obiektu z każdej możliwej strony, symulując wszelkie warianty oświetlenia.

Prosty, nowoczesny, a zarazem malowniczy gmach Gutt uzupełnił żelbetowymi konstrukcjami trampolin i skoczni, z których każdą można uznać za wolnostojącą rzeźbę, a zarazem pokaz nowoczesnej konstrukcji. Choć na otwarciu basenu pojawił się prezydent RP Ignacy Mościcki, a sam obiekt przez dekady cieszył się wielką popularnością wśród kuracjuszy i turystów, od 2002 roku jest wyłączony z użytkowania i popada w ruinę. Warto dodać, że zdewastowany dziś basen solankowy w Ciechocinku od 1993 roku znajduje się w rejestrze zabytków. W Ciechocinku Romuald Gutt zaprojektował także budynek poczty, kubistyczny, ceglany gmach, którego siłę wyrazu stanowi kompozycja kilku różnej wielkości brył, zestawionych ze sobą.

Nauczyciel i autorytet

Lata okupacji Romuald Gutt spędził, pracując w podziemnych pracowniach architektonicznych i urbanistycznych, tuż po wojnie uczestniczył w reaktywacji Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, został także pierwszym jego powojennym dziekanem. Lata panowania doktryny socrealizmu architekt "przeczekał", wykładając na Wydziale Wnętrz Akademii Sztuk Pięknych, później wrócił na Politechnikę Warszawską, na której wykładał jeszcze przez wiele lat, kształtując wrażliwość kilku pokoleń architektów. Gutt mówił:

Architektura nie jest celem samym w sobie, powinna przede wszystkim służyć społeczeństwu. Architekt, zużywając minimalną ilość środków, powinien ofiarować społeczeństwu wygodę i piękno – zawarte w zadziwiająco nieraz prostych rozwiązaniach

a wykształceni przez inni twórcy potwierdzają głęboki humanizm i szacunek do człowieka, płynące z nauk Gutta. Oskar Hansen wspominał architekta:

Gdybym dziś miał powiedzieć, co pozostało mi z Gutta, to powiedziałbym najkrócej: poetyckość architektury. Podkreślenie tego, co w niej humanistyczne, nie techniczne.

Powojenne realizacje Romualda Gutta pokazują, że mimo zmiany w otoczeniu, nowych realiów politycznych i ekonomicznych, jego pogląd na architekturą pozostał ten sam. W 1947 roku Gutt wygrał konkurs na gmach Głównego Urzędu Statystycznego w Warszawie (projekt zrealizowano w 1951 roku). Założony na planie trójskrzydłowego "wiatraka" potężny gmach uniesiony został na słupach, dzięki czemu zyskał na lekkości (dziś niektóre prześwity między słupami są zamurowane). Kamienne elewacje architekt przebił równym rytem okien i pasami gzymsów, zachowując stonowaną dla tej rangi instytucji formę. Prostota i elegancja budynku współgrają z jego zielonym otoczeniem. Podobne cechy posiada inna powojenna realizacja architekta, gmach Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego przy ul. Żwirki i Wigury (1954-61).

Wrażliwość na krajobraz po raz kolejny architekt udowodnił w projektowanych tuż po wojnie razem z Aliną Scholtz cmentarzach – kwaterze powstańców warszawskich na warszawskiej Woli, ofiar hitleryzmu m.in. w Wawrze, Płocku, Oświęcimiu, Majdanku. Do tematu miejsc pamięci Gutt i Scholtz wrócili jeszcze w 1965 roku, kiedy zaprojektowali Muzeum Więzienia Pawiak w Warszawie, zaś popis kunsztu łączenia architektury ze sztuką ogrodową zaprezentował, projektując (razem z Aliną Scholtz i Tadeuszem Zielińskim) kompozycja przestrzenno-ogrodowa Ambasady Chińskiej w Warszawie, w skład której weszły proste budynki mieszkalne oraz założenie ogrodowe, w którym tradycyjne dla azjatyckich ogrodów elementy architekt uprościł na modernistyczną modłę.

Polski Frank Lloyd Wright

Monografistka Romualda Gutta, Anna Dybczyńska-Bułyszko określa realizacje architekta jako "aestetyczne", reprezentujące "minimalistyczny realizm". Podobnie jak 20 lat starszy od Gutta Frank Lloyd Wright, polski architekt ponad skomplikowanie form czy dekoracje cenił klarowną kompozycję, naturalne materiały i subtelne efekty, budowane fakturą, kolorem oraz odpowiednio zaprojektowaną, współgrającą z architekturą roślinnością. O jakości i ponadczasowości tej architektury świadczyć może fakt, że gmachy projektu Gutta do dziś urzekają swoją powściągliwą elegancją i mimo upływu lat czy zmian, jakie zaszły w architekturze i urbanistyce Warszawy nadal harmonijnie wpisują się w miejską tkankę.

W listopadzie 2018 roku, przy okazji setnej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki zorganizował wystawę monograficzną, poświęconą architektowi, tak ważnemu dla kreowania się współczesnej architektury pierwszemu laureatowi Honorowej Nagrody SARP. Obok wystawy widzowie wziąć mogli udział w szeregu wydarzeń towarzyszących, spotkań, wycieczek i warsztatów, kierowanych do bardzo różnych odbiorców (od 4-latków po dorosłych).

Trwałą pamiątką po tej imprezie zostanie album z fotografiami Błażeja Pindora, który od wielu lat dokumentuje realizacje architektoniczne Romualda Gutta. Tom ukazał się z prowadzonej od 2008 roku przez Fundację Raster serii "Warszawa", w której jak dotąd ukazało się pięć różnych publikacji, poświęconych architektonicznej przestrzeni stolicy, np. zbiór przedwojennych zdjęć Andrzeja Olszewskiego, tom fotografii "Ruiny Warszawy" czy książka o Pałacu Kultury i Nauki.

architektura XX-lecia międzywojennego

uzdrowiska

architektura modernizmu

polskie dwory