Mikołaj Sobczak - Życie i twórczość | Artysta

Artysta wizualny, który w swojej twórczości weryfikuje mitotwórcze narracje. Sięga do przeszłości, by w pracach malarskich, wideo oraz performansach opowiadać o pomijanej części historii, a także o aktualnych tematach związanych z polityką i społeczeństwem – w tym przede wszystkim z zagadnieniem tego, co nienormatywne, wykluczone i potępione, na płaszczyźnie tożsamościowej i innych.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Mikołaj Sobczak, fot. Maciej Landsberg

Text positon (deprecated)

Center

Mikołaj Sobczak urodził się 21 listopada 1989 roku w Poznaniu. W 2016 roku obronił dyplom magisterski na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w Pracowni Działań Przestrzennych Mirosława Bałki. Jego film dyplomowy Burza i gorące pragnienia bazował na pierwszej wersji Fausta Johanna Wolfganga Goethego – Urfauście. Sobczak był stypendystą Universität der Künste w Berlinie (2014–2015), następnie kontynuował studia w Pracowni Filmu Aernouta Mika na Kunstakademie Münster w Niemczech (dyplom w 2019 roku). W latach 2021–2023 był rezydentem Rijksakademie van beeldende kunsten w Amsterdamie i wziął udział w półrocznym programie rezydencyjnym Art Explora – Cité internationale des arts w Paryżu (2023).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mikołaj Sobczak, “The Smiths”, 2019, akryl na płótnie, 124,5 × 165 cm, fot. Fundacja Sztuki Polskiej ING

Obrazek

sobczak_thesmiths_www.jpg

Jego artystycznymi środkami wyrazu są przede wszystkim malarstwo, wideo oraz performans. Korzysta również z innych technik, takich jak ceramika czy instalacje. W swoich pracach inspiruje się polityką historyczną kształtującą świadomość społeczeństwa, często mitologizującą przeszłość i manipulującą procesami opowiadania historii. Przygląda się temu, jaki ma wpływ na losy zmarginalizowanych grup społecznych, stąd też bohaterami prac Sobczaka są postaci z różnych epok, zapomniane lub celowo pomijane w dyskursie historycznym. Artysta w swoich dziełach ukazuje mniejszości kulturowe, społeczne, religijne i seksualne, aby znieść binarność widzenia procesów historycznych, przedstawiając je raczej w sposób nielinearny i ukazując, w jaki sposób przeszłość wpływa na teraźniejszość – choćby przez geny przodków w naszym DNA. Jest zaangażowany w poszerzanie wielkich narracji historycznych, sięga jednak także do fikcyjnych źródeł: bajek i mitów.

W swojej twórczości malarskiej Sobczak nawiązuje do tradycji malarstwa historycznego, zdawałoby się zapomnianej już w sztuce współczesnej. Bawi się tą konwencją – jego obrazy są narracyjne, pełne symboliki i metafor, często czerpią z estetyki kampu. Pracuje także w takich technikach jak akwarela i gwasz, chętnie korzysta z kolażu. Te środki wyrazu pozwalają mu zwrócić uwagę odbiorców na odmienne sposoby opowiadania, skupić ją na narracji. Niejednokrotnie sięga również po nieszablonowe formalne rozwiązania, czego przykładem mogą być m.in. prace z cyklu Metamorfozy (2021), które namalował na sklejce wyciętej w różne kształty – ta forma stała się charakterystyczna dla jego dalszej twórczości. Umożliwia ona tworzenie dwustronnych dzieł i ustawianie ich pośrodku przestrzeni wystawy niczym rzeźb.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mikołaj Sobczak, "STAR", 2017-8, kadr z wideo, fot. dzięki uprzejmości artysty

Obrazek

mikolaj_sobczak-star_volume_1-2017-still_1.jpg

Jednym z ważniejszych cykli malarskich w twórczości Sobczaka jest STAR z 2017 roku, ukazujący historię ruchu Street Transvestite Action Revolutionaries, założonego w 1970 roku przez transpłciowe aktywistki Sylvię Riverę i Marshę P. Johnson w Nowym Jorku. Prace wykonane techniką akwareli i gwaszu przedstawiają ważne momenty działalności ruchu STAR oraz portrety jego działaczek. W charakterystycznym dla siebie stylu Sobczak zaciera jednak granice historii i geografii, wplatając w jedną narrację elementy innych. I tak wśród prac z cyklu można odnaleźć na przykład portret Ewy Hołuszko, transpłciowej działaczki „Solidarności” – w ten sposób Sobczak zmusza odbiorcę do spojrzenia na historię szerzej, wskazując na napięcie między uniwersalnością a lokalnością pewnych modeli ucisku, oporu czy rewolucyjnego gestu. Obrazy z serii STAR posłużyły Sobczakowi jako storyboardy do filmu o tym samym tytule. W twórczości artysty powraca też od tego czasu motyw drag queens, które są dla niego przykładem mniejszości w mniejszości, marginalizowanej podwójnie: zarówno przez ogół społeczeństwa, jak i przez mniejszość queerową, obawiającą się, że bardzo wyraźna odmienność drag queens utrudnia walkę o tolerancję.

Pierwszą indywidualną wystawą Sobczaka poza granicami Polski była wystawa Leibeigene (niem. poddani) w Kunsthalle Münster w 2022 roku. Jej tematem przewodnim było malarstwo historyczne w wydaniu przewrotnym, buntowniczym, nieoczywistym i skłaniającym do krytycznego przyjrzenia się znanemu biegowi wydarzeń z przeszłości. Centralnym punktem wystawy było dzieło The Vision, długie na niemal 10 metrów. Przedstawia scenę, która na pierwszy rzut oka wygląda na batalistyczną – po dokładniejszym przyjrzeniu jawi się jednak jako postapokaliptyczny bunt. Na pierwszym planie widzimy króla Prus Fryderyka Wielkiego, wyciągającego desperacko rękę w stronę chłopa – co jest odwrotnością sceny z obrazu Roberta Warthmüllera Der König überall (1886), gdzie to chłop wyciąga rękę w stronę króla. W wizji Sobczaka widzimy także między innymi samozwańczego cesarza Haiti Jeana-Jacques’a Dessalinesa, Joannę d’Arc czy nagiego mężczyznę z plecakiem jednej z firm dowożących jedzenie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mikołaj Sobczak, "The Vision", 2022, widok wystawy: "Leibeigene", fot. Voelker Renner, dzięki uprzejmości Kunsthalle Muenster i artysty

Obrazek

unbenanntes_panorama-1_volker_renner.jpg

Prócz malarstwa ważnym środkiem twórczej ekspresji jest dla Sobczaka performans. Tu pierwsze szlify zdobywał we współpracy z Justiną Los w założonym w 2015 roku (i już rozwiązanym) duecie performerskim Polen Performance. W swoich projektach twórcy, ubrani w charakterystyczne białe robocze kombinezony, poruszali przede wszystkim kwestie tożsamości polsko-niemieckiej oraz roli artysty. Działali nie tylko w miejscach publicznych, lecz także w przestrzeni wirtualnej. W 2016 roku zapoczątkowali performanse na Snapchacie – Snapformance, wykorzystując efemeryczny charakter aplikacji, na której treści pozostają jedynie przez 24 godziny.

Do ich najważniejszej akcji należy Deutschlandtransport (2016), która miała miejsce w 35. rocznicę działania Polentransport Josepha Beuysa. W 1981 roku niemiecki artysta odbył podróż z Düsseldorfu do Muzeum Sztuki w Łodzi, by podarować muzeum skrzynię zawierającą ponad tysiąc prac. W przewrotnej odpowiedzi na tę akcję Sobczak i Los zamknęli w skrzyni siebie wraz z archiwum swoich prac i wyruszyli w drogę odwrotną, do Museum Kunstpalast w Düsseldorfie.

Polen Performance "Deutschlandtransport" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

W ostatniej dekadzie częstą performatywną praktyką Sobczaka były projekty realizowane wspólnie z Nicholasem Grafią – niemieckim artystą filipińskiego pochodzenia. Ich performanse cechowały się świadomą teatralnością, zarówno pod względem scenariusza, jak i warstwy wizualnej czy kostiumu. Nawiązując do teatru Tadeusza Kantora oraz do drag shows, ukazywały uniwersalne mechanizmy tożsamościowe, niezależne od różnic kulturowych czy politycznych.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Nicholas Grafia I Mikołaj Sobczak, "It’s 10PM. Do you know where your children are?", 2019, performance, fot. Roland Baege, dzięki uprzejmości artystów oraz Dortmunder Kunstverein

Obrazek

nicholas_grafia_and_mikolaj_sobczak-its_10pm._do_you_know_where_your_children_are-performance-2019-commissioned_by_dortmunder_kunstverein-credits_roland_baege-courtesy_of_the_artists.jpg

Artysta nie stroni przy tym również od performansów solowych, jak ten wystawiony po raz pierwszy na festiwalu sztuki współczesnej Steirischer Herbst w Grazu w 2023 roku. Lutzi Puppe Wutzi – bo o nim mowa – odpowiada na pytanie, jakie rady przeszłość może udzielać teraźniejszości. Artysta ożywił historię za pomocą naturalnej wielkości lalki arcyksięcia Ludwika Wiktora Habsburga – znanego jako Lutzi-Wutzi. Tajemnicą poliszynela było, że wdawał się w homoseksualne relacje, uwikłany też był w wiele intryg i skandali. Podczas spektaklu Sobczak rozmawiał z marionetką o walce klasowej i prawach społeczności queerowej dawniej i teraz – w czasach, gdy represyjny klimat minionych dni powraca.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mikołaj Sobczak, "Lutzi Puppe Wutzi", 2023, performance, fot. Wolf Silveri, dzięki uprzejmości artysty i steirischer herbst

Obrazek

sh23_10-14_herbstbaratt_sobczak3_by_wolf_silveri.jpg

Wiosną 2023 roku w galerii Max Mayer w Düsseldorfie miała miejsce wystawa Sobczaka Heretics Forever. Nazwa wystawy – zaczerpnięta z greckiego słowa „hairetikos” – „zdolny do wyboru” – odnosi się do ludzi o poglądach sprzecznych z ogólnie przyjętymi, wierzącymi w herezje: idee zaprzeczające ustalonym dogmatom i autorytetom. Podobnie jak w przypadku innych prac i wystaw Sobczaka, tak i tu temat czerpie z historii zmarginalizowanych, pominiętych w głównym nurcie. Heretyk dla Sobczaka jest symbolem osoby portretowanej jako wróg i zagrożenie ze względu na nienormatywne poglądy, zaś dawna kościelna inkwizycja przyniosła mu na myśl współczesne piętnowanie osób queerowych. Jedną z inspiracji do pracy nad wystawą była książka Oni. Homoseksualiści w czasie II wojny światowej oraz rozmowa z jej autorką, Joanną Ostrowską. Artysta obrazuje opowieści o osobach homoseksualnych w Oświęcimiu, istniejące do tej pory prawie wyłącznie w formie ustnej i pisemnej, i przeplata je z teraźniejszością. Jego prace mają nieregularne kształty, są wielowarstwowe, łączące czasy, postaci, techniki, zacierają granice. Przypominają pomniki, wśród których widz może się przechadzać. Sobczak korzystał między innymi z monochromatycznej techniki grisaille, która w przeszłości służyła do tworzenia iluzorycznego efektu głębi i ruchu. Rewersy prac wzorowane są na średniowiecznych drzeworytach, których motywy pochodzą z księgi Malleus maleficarum – katolickiego traktatu o czarownicach.

Intrygującą „scenografię” Sobczak stworzył także do wystawy Misteria, pokazywanej na przełomie roku 2025 i 2026 w Polana Institute w Warszawie. Tworzące galerię mieszkanie zostało przekształcone w swoistą lożę masońską – bo do kodów zaczerpniętych z wolnomularskich rytuałów inicjacyjnych artysta odwoływał się w niej bezpośrednio. Historyczny kostium został tu z(a)rzucony na rzecz nawiązań do astrologii, ezoteryki i teozofii, ale Mikołaj Sobczak nie zrezygnował ze swojej ambicji „pokazywania historii jako laboratorium przyszłości”.

Pomysł, że uczymy się historii po to, aby nie popełniać błędów z przeszłości, jest absolutną mrzonką. Coraz wyraźniej widzę, że władza patrzy na historię i na to, co nazywamy w niej błędami, po to, żeby właśnie je powtórzyć. Po to, żeby skorzystać ze sprawdzonych już metod, aby utrzymać status elit i nie stracić wpływu

– przestrzegał Sobczak w rozmowie z Aleksandrem Kmakiem dla Culture.pl. Innej drogi ucieczki przed imperializmami upatrywał w tworzeniu społecznych mikrokosmosów złożonych z gęsto utkanych, bliskich relacji – i do jednego z nich, własnego, zapraszał widza Misteriów. Seria obrazów uwidaczniała „familijną strukturę społeczną” artysty, jego przyjaciół i otoczenie.

Głęboko wierzę, że jedynym rozwiązaniem przeciwko faszyzmowi jest tworzenie bardzo małych, wręcz familijnych struktur społecznych między osobami, które szczerze się kochają. (…) I właściwie o tym chciałem opowiedzieć tą wystawą – drobne towarzystwo przeciwstawić opresyjnemu systemowi, który nas dosłownie zabija, wysyłając na wojnę albo niedofinansowując służbę zdrowia

– mówił artysta.

„Misteria” – Mikołaj Sobczak [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Jednocześnie, historia jawi się Sobczakowi również jako repozytorium potencjalności, z którego korzystać może nie tylko władza w swoich autorytarnych zapędach, lecz także jednostka – w celach emancypacyjnych. Przeszłość jako zbiór alternatywnych scenariuszy ukazywała chociażby seria prac malarskich Sobczaka prezentowanych w Brukseli podczas wystawy Familiar Strangers, zorganizowanej w 2025 roku w ramach programu kulturalnego Polskiej Prezydencji w Radzie UE. Artysta sięgał tu po znane motywy – jak choćby nawiązania do prześladowań osób queerowych czy zniszczenie domu malarki Poliny Rajko w trakcie trwającej za naszą wschodnią granicą wojny – ale zderzając je ze sobą, wydobywał na powierzchnię ich dysruptywny charakter.

Najnowsze prace, powstałe specjalnie z tej okazji, Mikołaj Sobczak prezentuje na prestiżowym biennale sztuki Manifesta 16, odbywającym się latem 2026 roku w Zagłębiu Ruhry. Artysta znów współpracuje z Joanną Ostrowską, wspólnie z którą odtwarza losy przesiedleńców i ich potomków pomiędzy terenami dzisiejszych Niemiec i Polski, wychodząc od listu pozostawionego w 1937 roku przez Kunona von Portatiusa – właściciela pałacu w dolnośląskim Dobrocinie. Innym istotnym kontekstem tej wystawy jest Paragraf 175 niemieckiego prawa karnego, który kryminalizował stosunki seksualne między mężczyznami i został oficjalnie usunięty z kodeksu karnego zjednoczonych już Niemiec dopiero w 1994 roku.

"Familiar Strangers" w brukselskim Bozar [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Mikołaj Sobczak jest laureatem X edycji konkursu Spojrzenia (2021), laureatem Paszportu Polityki w kategorii Sztuki wizualne (2021, ex aequo z Janą Shostak) oraz laureatem Nagrody Fundacji Sztuki Polskiej ING przyznawanej podczas Warsaw Gallery Weekend (2019). Jego prace, prócz wystaw czasowych, znajdują się także w kolekcjach stałych – między innymi Moderna Museet w Sztokholmie i w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.

Wybrane prace wideo:
Upiór, 2022
Up in the Attic, 2022
Nowe Królestwo, 2019
Wyklęte, 2018
STAR, 2017
Burza i gorące pragnienia, 2016

Wybrane wystawy indywidualne:
2025 – Moon, Sun, Mercury, Salzburger Kunstverein, Salzburg, Austria; Misteria, Polana Institute, Warszawa

2024 – Le Boudoir de l'Amour, Captain Petzel, Berlin, Niemcy

2023 – Heretics Forever, Galerie Max Mayer, Düseldorf, Niemcy
2022 – Leibeigene, Kunsthalle Münster, Münster, Niemcy; Guttsherren, Miejski Ośrodek Sztuki, Gorzów; Niebieskie zboże, Galeria Bielska BWA, Bielsko-Biała
2021 – Metamorfozy, Polana Institute, Warszawa
2019 – Nowe Królestwo, Polana Institute, Warszawa
2018 – Czym jest Oświecenie?, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa;
Drag Niezłomne, Polana Institute, Warszawa; Love, Memory Curiosity, Polana Institute, Muzeum Geologiczne PIG-PIB, Warszawa
2016 – Dom na głowie, Zona Sztuki Aktualnej, Szczecin.

Mikołaj Sobczak – prace [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)