Mikołaj Sobczak o wyobraźni przeciwko faszyzmowi [WYWIAD]

mikolaj_sobczak_fot_maciej_landsberg_img_4425.jpg, default, Mikołaj Sobczak, fot. Maciej Landsberg

„Wyobraźnia jest częścią zbiorowej nieświadomości, poprzez którą możemy realnie zmieniać świat” – mówi Mikołaj Sobczak, którego wystawę Misteria można oglądać w Polana Institute do 31 stycznia 2026 roku.

Aleksander Kmak: Twoje wystawy zawsze były też scenografiami. Przypominam sobie na przykład Niebieskie zboże w BWA Bielsko-Biała, w którym za pomocą nastawy ołtarzowej czy ikonostasu opowiadałeś o relacjach polsko-ukraińskich. O czym opowiada scenografia Misteriów?

Mikołaj Sobczak: Ta teatralność ma zawsze kilka celów. Interesuje mnie system władzy. To, jak władza tworzy mity, aby uzasadnić hierarchię i celowość istnienia elit, a także jak te mity utrzymuje. Zawsze wykorzystuje do tego zinstytucjonalizowaną religię. Stąd właśnie wzięła się tamta obecność ikonostasu na wystawie w Bielsku. To była historia o tym, jak rząd II Rzeczypospolitej starał się wytworzyć nową, spójną tożsamość narodową po zlepieniu Polski z trzech różnych imperiów: odbywało się to poprzez eliminację wszystkiego, co rosyjskie. Wystawa przypominała, że rugowanie tych ikonostasów i prawosławia było jednym z elementów demonstracji władzy.

Teatralność uwidacznia też to, do jakiego stopnia my sami jesteśmy aktorami do absolutnej dyspozycji władzy. Jeśli władza powoła nas do wojska, musimy stać się żołnierzami. W przeciwnym razie trafimy do więzienia albo będziemy dezerterować. Więc ta teatralność ma być obnażeniem teatru władzy, teatru polityki.

Wystawa Misteria była zainspirowana rycinami przedstawiającymi rytuał inicjacyjny do loży masońskiej, które odkryłem w bibliotece Ritmana w Amsterdamie – chyba największej okultystycznej bibliotece na świecie. Portalem inicjacyjnym, miejscem, przez które zwykły człowiek stawał się już członkiem loży masońskiej, był dywan. Trzeba było położyć się na nim i odgrywano „śmierć” w myśl zasady: umiera stary ja, a rodzi się nowy. Klasyczny: „umarł Gustaw, narodził się Konrad”.

Przez to, że galeria Polana Institute mieści się w mieszkaniu, tym bardziej chciałem odtworzyć ten obraz saloniku z rycin. Pojawia się więc inicjacyjny dywan, który tak naprawdę stanowi oś czasu. Przechodząc przez różne etapy historii, stopniową instytucjonalizację i hierarchizację zachodniego ezoteryzmu, odkrywamy, jak ta historia miała wpływ na nasze społeczeństwo i jak ideały teozoficzne czy potem antropozoficzne wpływały realnie na politykę.

„Misteria” – Mikołaj Sobczak [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Inspiracje ezoteryką widać także w samych tytułach obrazów. Wszystkie noszą nazwy planet układu słonecznego z przedrostkiem „anty”.

To wzięło się bezpośrednio z Anty-Edypa. Kapitalizmu i schizofrenii Deleuze’a i Guattariego – książki, w której obaj filozofowie próbują analizować korzenie faszyzmu w naszym społeczeństwie. W obrazach łączy się to z astrologią, w której każda planeta ma swoją sprzyjającą i niesprzyjającą stronę. Unikam określeń „dobre” i „złe”, ponieważ dobro i zło, podobnie jak wszystkie twarde binarności, to czyste: „dziel i rządź”, co stoi w sprzeczności z koncepcjami okultyzmu. Zgodnie z nimi wszystko jest dobre i złe jednocześnie. Ma obie te cechy naraz.

Fascynowała mnie możliwość odwrócenia archetypów charakterologicznych, jakie przypisuje się planetom z astrologii. Na przykład sprawdzenie drugiej strony Marsa, z którym wiąże się pierwiastek męski, agresja, energia działania. Chodziło mi przede wszystkim o możliwość stworzenia nowych, własnych mitologii, czyli odseparowania się od archetypów, którymi manipuluje propaganda władzy. Dlatego na mojej pracy Mars to wcale nie bóg wojny, lecz leżący nagi chłopak, którego ciało ma kolor raczej rozkładających się zwłok niż pełnego wigoru bóstwa. Cały ten potencjał tradycyjnej męskości ulega zatraceniu – mit, archetypiczny obraz ukazuje swój podatny na manipulację, skonstruowany charakter.

Już od ponad stu lat sztuka sięga po teozofię, antropozofię czy inne synkretyczne systemy religijno-filozoficzne. Czy według ciebie jest coś swoistego w dzisiejszej relacji sztuki i okultyzmu?

Sztuka jest zdecydowanie barometrem tego, co się wydarza, i tego, co może się wydarzyć. Jest zapisem bieżącego Zeitgeistu. Dlatego też nie można w żaden sposób odseparować sztuki od reszty rzeczywistości. Stąd też te wszystkie obrazy chwytają codzienne, intymne sceny po to, żeby pokazać, że każda wielka narracja próbująca uporządkować rzeczywistość – czy będzie to wiara w porządek wszechświata, czy wielka narracja historyczna – przenika do naszego życia, akumuluje się w nas, czy tego chcemy, czy nie. Choć czasami widzimy ich tylko drobne refleksy.

Wydaje mi się, że dzisiejsza popularność ezoteryki ma takie same korzenie jak 150 lat temu. Widzimy, że świat się chwieje, dochodzi do wielkich zmian. Madame Bławatska napisała Izis odsłoniętą ponad dekadę po wojnie secesyjnej w USA. Potem zapoczątkowana przez nią teozofia wezbrała na sile przed I wojną światową i w okresie międzywojennym. To właśnie wtedy powstało Polskie Towarzystwo Teozoficzne. Po drodze mieliśmy rewolucję robotniczą w Imperium Rosyjskim, rewolucję październikową, powstanie ZSRR. Dziś można z bardzo dużą precyzją zmapować, że ruchy ezoteryczne dochodzą do głosu w momentach ogromnego przewartościowania systemu – kiedy świat, który znaliśmy, zaczyna się rozpadać, i trochę nie wiadomo, co z tego powstanie.

Obecnie cały czas żyjemy wobec narracji o nadchodzącej wojnie, o postępujących zbrojeniach. Dlatego całkowicie rozumiem, że wiele osób zaczyna szukać jakiejkolwiek stabilności w próbie rozgryzienia niepodważalnych praw wszechświata, na przykład w astrologii.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Praca z wystawy „Misteria” Mikołaja Sobczaka, Polana Institute, Warszawa, 2025, fot. Olga Tuz

Obrazek

mikolaj_sobczak_mysteries_exhibition_view_polana_institute_warsaw_poland_photo._olga_tuz_9.jpg

U ciebie takim stałym prawem, przewijającym się w całej twojej twórczości, jest rozpoznawanie cyklu życia i śmierci imperiów. Oczywiście konkretne imperialne siły upadają, mogą zmieniać nazwy, swoich przywódców – ale logika imperialna wydaje się cały czas odradzać, nawet jeśli pod innymi postaciami.

Tak, to jest w ogóle jeden z moich najważniejszych celów jako artysty pokazującego swoje prace publicznie – pokazanie historii jako laboratorium przyszłości. Pomysł, że uczymy się historii po to, aby nie popełniać błędów z przeszłości, jest absolutną mrzonką. Coraz wyraźniej widzę, że władza patrzy na historię i na to, co nazywamy w niej błędami, po to, żeby właśnie je powtórzyć. Po to, żeby skorzystać ze sprawdzonych już metod, aby utrzymać status elit i nie stracić wpływu.

Kiedy społeczeństwo przestaje ciężko pracować na rzecz utrzymania domyślnego porządku, kiedy mierzymy się z niezastępowalnością pokoleń, najlepszą i najtańszą metodą okazuje się prowadzenie wojny, aby utrzymać imperializm. A wojna pociąga za sobą cały zestaw opresyjnych obrazów i tożsamości – nie tylko żołnierza, ale i na przykład matki, odbudowującej naród przez rodzenie dzieci, do której to roli próbuje się sprowadzić kobiety.

O relacjach militaryzmu, tożsamości płciowej i rodziny mówiłeś w wielu swoich poprzednich pracach. Nawiązywałeś też do konserwatywnej propagandy, dla której propagowanie najbardziej tradycyjnego z możliwych obrazu rodziny było elementem legitymizacji własnej władzy.

To są krzyki konającego, bo Polska ma dziś jeden z najniższych przyrostów naturalnych w Europie, mimo całej tej propagandy o rodzinie. Deklaracje nie zastąpią faktów – a one są takie, że ciąża w Polsce jest raczej ryzykiem degradacji statusu, bo oznacza strach o pracę, pieniądze, mieszkanie i zdrowie. Dlatego marzę o końcu imperiów. Zamiast inwestować trzy czy cztery procenty PKB w armię, moglibyśmy zbudować na przykład mieszkania dla młodych rodzin.

Dotychczas znany byłeś raczej jako artysta bawiący się odniesieniami, kostiumem historycznym, żeby opowiedzieć o współczesności. To chyba pierwszy raz, kiedy do tego stopnia widzimy twoje życie osobiste – przyjaciół, otoczenie…

Po prostu głęboko wierzę, że jedynym rozwiązaniem przeciwko faszyzmowi jest tworzenie bardzo małych, wręcz familijnych struktur społecznych między osobami, które szczerze się kochają. Nie muszą być kochankami, ale mogą być przyjaciółmi, na których mogę liczyć, i wiem, że oni mogą liczyć na mnie.

Alternatywą wobec faszyzmu nie może być ani indywidualizm, ani masowy ruch, bo to w gruncie rzeczy są jego przyległości. Indywidualizm jest korzeniem faszyzmu, a masowy ruch jego narzędziem. Jedyną opcją pomiędzy jest mikrospołeczność przyjaciół. To koncepcja zainspirowana twierdzeniami Hanny Arendt, która pisała o osamotnieniu jako źródle radykalizacji. I właściwie o tym chciałem opowiedzieć tą wystawą – drobne towarzystwo przeciwstawić opresyjnemu systemowi, który nas dosłownie zabija, wysyłając na wojnę albo niedofinansowując służbę zdrowia.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Praca z wystawy „Misteria” Mikołaja Sobczaka, Polana Institute, Warszawa, 2025, fot. Olga Tuz

Obrazek

mikolaj_sobczak_mysteries_exhibition_view_polana_institute_warsaw_poland_photo._olga_tuz_4.jpg

Czy o wystawach też myślisz jako o poszerzaniu kręgu mikrospołeczności, w której jesteś?

Jako artysta tworzę obrazy, do których zapraszam swoich widzów. Dlatego też lubię pracować ze scenograficznością, o której rozmawialiśmy, albo z dużymi formatami. Żeby widz miał wrażenie, że może wejść do tego świata, do którego go zapraszam.

Z tego też powodu prace na Misteriach starałem się uprościć, bo zauważyłem, że kiedy dany projekt jest utkany z całych indeksów odniesień, jak to bywało wcześniej, powstaje bariera, która sprawia, że widzowie mają wątpliwości: „Ojej, tysiąc odniesień na metr kwadratowy! To mnie przerasta. Zostawiam to”. Teraz postanowiłem, że te odniesienia nadal będą, ale bardziej do odczytu podświadomego niż jako moja deklaracja: „Zapraszam państwa na lekcję geopolityki”.

Stąd stwierdziłem, że na wystawie nie będę na przykład pokazywał, jak CIA wykorzystywało egipskie misteria do torturowania więźniów w Abu Ghraib, tylko opowiem o ruchach ezoterycznych, jak Zakon Egipskiego Rytu Starożytnych Misteriów. A czy widzowie dostrzegą echa tych procesów w dzisiejszym społeczeństwie – to już zależy od nich.

Czy sekretne towarzystwa – ezoteryczne lub inne – rozumieć tutaj należy jako jakąś metaforę?

Poprzez nawiązanie do sekretnych stowarzyszeń oddziałujących na wielką politykę chciałem podkreślić wagę tworzenia wspólnot wyobraźni. Grupy fanatyków – rozumiem to słowo w sensie szerokim, nie tylko pejoratywnym – którzy wyobrażają sobie inny świat i dzięki temu wiedzą, w jakim kierunku działać i co robić, żeby to wyobrażenie się zmaterializowało. I dlatego wydaje mi się, że ta metafora ruchów ezoterycznych, które uważały, że wyobraźnia i myśli nie są indywidualne, a pochodzą z warstwy astralnej, czy z Akaszy, wiąże się z ogromną mocą. Bo znaczy to tyle, że nasze myśli są tak naprawdę tym, do czego przekonali nas inni. Wypadkową wielopokoleniowych systemów wartości i przekonań, w których dorastamy.

A skoro już to zrozumieliśmy dzięki Freudowi – czy wcześniej okultyzmowi – to tym samym wiemy, że nasze słowa i twórczość stają się myślami innych ludzi i – co ważne – z myśli innych ludzi się też biorą. A więc wypowiedzianą myślą realnie wpływamy na rzeczywistość. To zupełnie jak w tradycyjnej koncepcji magii.

Dlatego też zaprosiłem Karolinę Marię Kotkowską, specjalistkę od ruchu teozoficznego, do napisania tekstu do wystawy – aby przybliżyła, jak ruch ten realnie wpływał na politykę. Jak zajmował się badaniem tego, co dzisiaj jest magią, a jutro odkryciem naukowym. Karolina dała widzom wskazówkę, że nie jest to opowieść o tym, w co ja wierzę, lecz że jest to metafora tego, jak działa władza.

Bo to nie jest tak, że teraz wpadnie mi tysiąc złotych do portfela, bo spaliłem świeczkę w tej intencji. Chodzi raczej o przekonanie, że wyobraźnia jest jednak częścią zbiorowej nieświadomości. Wspólnie wyobrażamy sobie inny świat. Nie chodzi tu o spekulacje, ale o kreatywność. Dzięki temu możemy realnie stawiać opór dominującym imaginariom podsuwanym nam przez władzę. W tych codziennych scenach z moimi przyjaciółmi, bliskimi osobami pokazuję, jak my wyobrażamy sobie ten inny świat – antyświat.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok z wystawy „Misteria” Mikołaja Sobczaka, Polana Institute, Warszawa, 2025, fot. Olga Tuz

Obrazek

mikolaj_sobczak_mysteries_exhibition_view_polana_institute_warsaw_poland_photo._olga_tuz_0.jpg

Tę możliwość wyobrażenia sobie alternatywy – wobec historycznych narracji, wizji przyszłości, dominujących klisz – widzę jako jedną z największych sił odmieńczego życia i sztuki.

W swojej sztuce zastanawiam się nad tym, jak działać przeciwko czemuś, co zdecydowanie już zaczęło przypominać faszyzm. Sam antyfeminizm czy queerfobia nie wystarczą do tego, żeby nazwać dany system faszystowskim. Ale dzisiaj antyfeminizm czy queerfobia, ksenofobia itd. zaczynają być podlewane bardzo gęstym sosem militaryzmu – można więc już mówić o rodzinnym pokrewieństwie z historycznym faszyzmem.

Dlatego – tak jak wspominałem na samym początku – w oczach władzy historia nie jest po to, żeby nie popełniać tych samych błędów, lecz po to, żeby korzystać z gotowych rozwiązań, które kiedyś już zadziałały. One oczywiście mają inny wymiar i będą przebiegać w inny, bardziej cybernetyczny czy biotechnologiczny sposób. Nie sądzę, że współcześni faszyści będą budować obozy zagłady, bo nie dość, że mamy odmienny kontekst historyczny, to zmienił się też krajobraz technologiczny.

Weźmy na przykład gwałtowny, ale i bardzo tajemniczy rozwój AI. Jestem w stanie sobie wyobrazić, że będzie ona narzędziem do głębokiej, totalitarnej inwigilacji. Już dziś widać, że rządy i miliarderzy inwestują w nią niesamowite fundusze, mimo że analizy dochodów z AI pokazują, że przynosi ona ogromne straty. Myślę, że to inwestycja w narzędzie, które może być potencjalnie wykorzystywane w totalitarnym systemie z niedalekiej przyszłości. Dlatego sztuka wydaje mi się tak istotnym sposobem na ostrzeżenie czy zaproponowanie alternatywy. Aktywuje wyobraźnię, wyostrza ją, pozwala wyobrazić sobie odmienne możliwości w najdrobniejszym detalu, a przede wszystkim być kreatywnym. A to, że jesteśmy w stanie w ogóle wyobrazić sobie alternatywę wobec systemu, jest kluczowe, żeby jakkolwiek stanąć wobec niego w opozycji.

Mikołaj Sobczak
Misteria
Polana Institute, Warszawa
21.11.2025–31.01.2026

Język Polish

sztuka współczesna

polska sztuka współczesna