Karol Schayer - Życie i twórczość | Artysta

Jednego z najzdolniejszych polskich architektów – modernistów burzliwe wydarzenia pierwszej połowy XX wieku przeciągnęły po całym świecie. Wojennej zawieruchy nie przetrwało też najważniejsze dzieło projektanta.

wt., 12/25/1900 - 12:00 - pon., 03/15/1971 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Karol Schayer w swojej pracowni w Bejrucie, 1960, fot. materiały prasowe wystawy 'Warszawa w Budowie'

Text positon (deprecated)

Center

Karol Schayer urodził się we Lwowie. Na tamtejszej Politechnice skończył studia architektoniczne, w 1926 roku zdobywając dyplom inżyniera architekta. Już jako bardzo młody człowiek angażował się w liczne działania na rzecz niepodległości Polski, kilka razy przerywał studia, by uczestniczyć w ważnych wydarzeniach związanych z ustanawianiem granic kształtującego się po latach zaborów państwa. Jeszcze jako uczeń gimnazjum brał udział w walkach o Lwów, później jako ochotnik zaciągnął się do wojska na wojnę polsko – bolszewicką. Mimo że Polska oficjalnie odzyskała niepodległość w 1918 roku, jeszcze kilka lat później opracowywano przebieg granic – Schayer brał udział w akcjach plebiscytowych na Orawie i Spiszu, później uczestniczył w powstaniach śląskich, był też czynnie zaangażowany w organizację plebiscytu na Górnym Śląsku, który miał zdecydować o przynależności tego obszaru do odrodzonej Polski.

Jednocześnie Karol Schayer praktykował jako architekt – odbywał staże w biurach projektowych, w końcu też obronił dyplom. Jednak to podobno właśnie działalność społeczna i zaangażowanie w powstania śląskie i plebiscyt zapewniły mu pracę: młody architekt w 1927 roku został zatrudniony w nowo powstałym Wydziale Komunikacyjno – Budowlanym Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. Schayera zatrudnił wojewoda śląski, Michał Grażyński, niewiele od architekta starszy działacz na rzecz polskości Śląska, który w budowanym od podstaw urzędzie starał się zatrudniać osoby o podobnej do jego postawie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Państwowe Gimnazjum im. Adama Mickiewicza, Lubliniec, proj. Karol Schayer, 1929, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Obrazek

lubliniec_panstwowe_gimnazjum_nac.jpg

Po rozstrzygnięciach plebiscytu i podziale Górnego Śląska na strefę polską i niemiecką obie części tego regionu zaczęły ze sobą w specyficzny sposób rywalizować, starając się udowodnić przeciwnej stronie nie tylko swoje prawo do tej ziemi, ale i jej nowoczesność, postępowość, rozwój. W Polsce jednym z narzędzi propagandowych uczyniono architekturę. Katowice, jako stolicę polskiego Śląska, zaczęto szczególnie intensywnie rozbudowywać, sięgając po uznawaną za wówczas najbardziej postępową stylistykę modernistyczną. Karol Schayer doskonale się odnajdywał w tym promowaniu nowoczesności. Sam był wyznawcą awangardowej odmiany modernizmu – funkcjonalizmu, stylu, w którym obiekt pozbawiano jakichkolwiek ozdobników, bo kształt bryły miał wynikać z jego funkcji i być jej podporządkowany. Tym, co stanowiło o sile wyrazu owych budowli była kompozycja prostych brył geometrycznych, ich wzajemny układ, proporcje, efekty przestrzenne i światłocieniowe. Z sześcianów, prostopadłościanów, przeszklonych walców Schayer tworzył wysmakowane kompozycje, które jednocześnie były nowoczesnymi i funkcjonalnymi budynkami.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Lotnisko Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej w Aleksandrowicach, proj. Karol Schayer, 1936, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Obrazek

lotnisko_ligi_obrony_powietrznej_nac.jpg

Karol Schayer projektował na Śląsku gmachy użyteczności publicznej, potrzebne rozwijającej się polskiej administracji i mające poprawić jakość życia mieszkańców – szkoły, budynki biurowe, siedziby urzędów. Spod ręki pochodzącego ze Lwowa architekta wyszły m.in. gmachy liceum w Piekarach Śląskich, gimnazjum w Mikołowie, szkoły podstawowej w Radzionkowie, a także przebudowa ratusza w Chorzowie czy niezwykle harmonijnie skomponowany z kilku prostych pawilonów budynek na lotnisku w Aleksandrowicach koło Bielska-Białej. W centrum Katowic, które w latach 20. i 30. było intensywnie rozbudowywane w stylu modernistycznym Schayer zaprojektował nie tylko siedzibę banku przy ulicy Mielęckiego czy Dom Sportu przy ul. Kilińskiego, ale i kilka bardzo na owe czasy nowoczesnych kamienic – śródmiejskich domów mieszkalnych przy ul. PCK, Dąbrowskiego, Al. Korfantego.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Piekary Wielkie. Gimnazjum Państwowe im. Króla Jana III Sobieskiego, proj. Karol Schayer, 1932, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Obrazek

piekary_wielkie_nac.jpg

Karol Schayer zaprojektował także luksusowy "apartment house" w Warszawie – willa Chmielewskich stanęła w 1938 roku przy ulicy Frascati. Realizujący pięć zasad nowoczesnej architektury Le Corbusiera niewielki budynek był jedną z najciekawszych realizacji funkcjonalizmu w stolicy Polski. Leopold Tyrmand willę projektu Schayera widywał w 1938 roku często. Wspominał ją później w swoim "Dzienniku 1954":

Na rogu Frascati i Pułkownika Nullo właśnie wykańczano dom o kubaturze wskazującej, że budują ludzie bogaci, jako rezydencję lub ograniczony wynajm czynszowy. Stylistycznie wywodził się, jak tu wszystko, z Bauhausu i od Perreta, ale był już dalej o dwie dekady niepohamowanego rozwoju funkcjonalnych form, współczesnych tworzyw, metali, ceramik, mas plastycznych. Byłem młody, z niezamożnej kamienicy na Trębackiej, chciwy spełnień materialnych, które zdawały mi się rdzeniem powodzeń, i dom ten kojarzył mi się z urodą egzystencji z przedwojennych komedii filmowych, hollywoodzkich i rodzimych: fascynujący, motyli byt milionerów i gwiazd ekranu, pośród błyskotliwych akcesoriów w geometryczną sztancę, opływowych mebli, Myrna Loy lub Maria Malicka na modernistycznie giętych sofach. [...] Syciłem oczy jego konstruktywistycznym zwieńczeniem w zielonkawym okafelkowaniu, tarasem wkomponowanym w bryłę. Roiłem, że kiedyś będę miał pieniądze, wrócę tu i postaram się o ten dom.

Niestety uszkodzony w czasie II wojny światowej luksusowy budynek odbudowano ze zmianami, które zatarły jego pierwotną bryłę.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Od lewej: Międzynarodowy Bank Handlowy w Katowicach, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC); Warszawa, willa przy ul. Frascati, 1938, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC), oba: proj. Karol Schayer

Obrazek

bank_handlowy_i_aleja_frascati_schayer.jpg

W 1934 roku wojewoda śląski Michał Grażyński zlecił Schayerowi zaprojektowanie wyjątkowego gmachu – siedziby Muzeum Śląskiego. Obiekt miał być ukoronowaniem procesu podkreślania polskości Śląska – placówka miała pokazywać historię regionu od czasów prehistorycznych, kładąc zarazem nacisk na tworzoną tu sztukę i kulturę. Ogłoszony w 1930 roku konkurs architektoniczny na projekt budowli zakończył się fiaskiem – oczekiwania względem bryły były tak duże, że żadna z nadesłanych koncepcji ich nie spełniła. Schayer ze swoim nowoczesnym i surowym, ale jednocześnie efektownym stylem miał zadaniu podołać. Zaprojektował jeden z najnowocześniejszych obiektów muzealnych w ówczesnej Europie, wyjątkowy zarówno pod względem formy architektonicznej, jak aranżacji przestrzeni wewnątrz czy wyposażenia (w Muzeum Sląskim były przesuwane ściany, windy i schody ruchome, a dzięki stalowej konstrukcji szkieletowej ogromnych sal ekspozycyjnych nie dzieliły żadne podpory). Założony na planie litery „H” budynek składał się z siedmiopiętrowego, długiego na 80 metrów korpusu i dwóch czterokondygnacyjnych skrzydeł bocznych.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Muzeum Śląskie w Katowicach, projekt frontu gmachu, proj. Karol Schayer, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Obrazek

muzeum_slaskie_projekt_nac.jpg

Badacz śląskiej architektury, Waldemar Odorowski, pisał o gmachu Muzeum Śląskiego:

Najbardziej uderzającą cechą projektu Schayera jest całkowite zerwanie z dotychczas uświęconą tradycją budownictwa muzealnego. Gmach Muzeum Śląskiego został rozwiązany w myśl założeń funkcjonalizmu.

Karol Schayer nadał budowli surowy i w tej prostocie monumentalny wygląd. Muzeum uderzało skalą, ale i porządkiem pozbawionych detalu elewacji, powagą i klarownością kompozycji brył, uzupełnionych na fasadzie zgeometryzowanymi płaskorzeźbami autorstwa Stanisława Szukalskiego (przedstawiały górnika i trzy Ślązaczki). Przed wejściem do gmachu miał stanąć nie mniej monumentalny pomnik Bolesława Chrobrego, także dłuta Szukalskiego. Budowa tego wyjątkowego obiektu rozpoczęła się w 1936 roku. Uroczyste otwarcie placówki, która miała przyćmić większość muzealnych siedzib na kontynencie planowano na wiosnę 1940 roku. W chwili wybuchu II wojny światowej budynek Muzeum Śląskiego był właściwie skończony, trwało przywożenie do niego eksponatów. Ze względu na swoje symboliczne znaczenie gmach był od początku wojny skazany na zagładę: Niemcy rozpoczęli jego rozbiórkę w 1941 roku. Muzeum nie zostało po wojnie odbudowane; do dziś zachowała się zaledwie część jednego z jego bocznych skrzydeł, to obecnie budynek mieszkalny.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Budynek Muzeum Śląskiego w trakcie budowy, Katowice, 1939, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Obrazek

budynek_muzeum_slaskiego_nac.jpg

Karol Schayer już jesienią 1939 roku wyjechał z rodziną z Polski. Przez Rumunię dotarł do Stambułu, rok później wylądował w Palestynie. Aż do końca II wojny światowej mieszkał kolejno w Tel Awiwe, w Asmarze w Erytrei i w Jaffie. Pracował w wojskowym biurze projektowym, wykonywał inżynieryjne plany strategiczne dla wojsk walczących na północy Afryki, prowadził wykłady dla niezdolnych do służby żołnierzy, prowadził rozmaite prace techniczne. Po kilku latach tułaczki po Bliskim Wschodzie Karol Schayer w 1946 roku ostatecznie zamieszkał w Bejrucie. Stolica Libanu była wówczas miastem nie tylko dynamicznie się rozwijającym (kraj niedawno odzyskał niepodległość), ale i otwartym i nowoczesnym. Znów – jak w latach 20. w Katowicach – funkcjonalistyczny styl polskiego architekta pasował do potrzeb rozbudowującej się metropolii.

Schayer założył w Bejrucie własną pracownię, która szybko stała się jedną z bardziej znaczących (jego wspólnikami byli: Fritz Gotthelf, Bahij Makdisi i Wassek Adib). Budowali hotele, gmachy użyteczności publicznej, szpitale, banki, siedziby władz, ale i budynki mieszkalne czy luksusowe wille. Schayer prowadził także wykłady dla libańskiego Instytutu Architektury i Malarstwa w Bejrucie. Pracownia polskiego architekta w Bejrucie, ale także w Trypolisie czy Saidzie zaprojektowała grupo ponad 100 budowli. Część z nich nie przetrwała do dzisiejszych czasów (wiele uległo zniszczeniu w czasie wojny libańskiej w latach 1982-1985), inne zostały przebudowane, pierwotnie jednak wszystkie nosiły znamiona stylu Schayera: proste, geometryczne bryły projektant łączył z dużymi przeszkleniami, unosił je nadających lekkości słupach, wyposażał z zaokrąglenia. Oszczędny, pełen elegancji i prostoty sposób kształtowania bryły sprawdzał się tak samo dobrze w przypadku kameralnych obiektów, jak wieżowców.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Hotel Carlton w Beirucie (Liban), zbudowany w 1955-1957 roku wg projektu Karola Schayera, Wasseka Adib i Bahij Makdisi. Źródło: Arab Center for Architecture

Obrazek

hotel_carlton_arab-center-for-architecture-1024x750.jpg

W 1970 roku Karol Schayer wyjechał do USA, do mieszkającej w Rockford w stanie Illinois córki. Zmarł 15 marca 1971 roku i zgodnie ze swoją wolę został pochowany na Polskim Cmentarzu Wojennym w Bejrucie. Nieznane przez wiele lat w Polsce powojenne losy śląskiego architekta przywrócił pamięci prof. George Arbid, badacz architektury z uniwersytetu w Bejrucie, który mozolnemu odkrywaniu losów i dorobku Karola Schayera poświęcił wiele lat naukowej pracy. W 2012 roku prof. George Arbid wydał monografię "Karol Schayer, Architect (1900 - 1971): A Pole in Beirut", w której po raz pierwszy opisany został niezwykle ciekawy życiorys jednego z najzdolniejszych polskich architektów – modernistów.

muzeum śląskie

katowice

architektura modernistyczna

funkcjonalizm

bliski wschód