Josima Feldszuh - Życie i twórczość | Artysta

Pianistka i kompozytorka, urodzona 26 czerwca 1929 roku, zmarła 21 kwietnia 1943 roku w Pustelniku pod Warszawą.

śr., 06/26/1929 - 12:00 - śr., 04/21/1943 - 12:00

Zdjęcie portretowe artysty

Podpis obrazka portretowego

Josima Feldszuh, fot. Wirtualny Sztetl / Kolekcja prywatna Sharon Ben-Shem

Naukę gry na fortepianie rozpoczęła w wieku pięciu lat, pierwszych lekcji udzielała jej matka – pianistka i muzykolożka Perła (Pnina) Feldszuh z domu Richter. Ojciec Josimy, Rubin (Ruben, Reuben, Reuwen) Feldszuh (posługujący się także pseudonimem Ben-Szem) był hebraistą, nauczycielem, dziennikarzem, redaktorem czasopism żydowskich ("Nowa Era" i "Nowy Czas"), tłumaczem i działaczem syjonistycznym. Rodzice Josimy pochodzili z ówczesnego województwa tarnopolskiego – matka urodziła się w Czortkowie, ojciec w Buczaczu; obydwoje urodzili się w 1900 roku. Młoda pianistka dorastała w Czortkowie, ale często wraz z rodzicami odwiedzała Warszawę.Jej rodzice aktywnie uczestniczyli w życiu społecznym i intelektualnym żydowskiej elity. Pisząc o rodzinie Josimy Feldszuh, nie można pominąć Racheli Auerbach (kuzynki jej ojca), dziennikarki i tłumaczki, w czasie wojny członkini grupy Oneg Szabat. W listopadzie 1940 roku rodzina Feldszuhów została deportowana do getta warszawskiego i zamieszkała razem z Auerbach w mieszkaniu przy ulicy Leszno 66.

Najwybitniejsza pianistka świata

Talentem Josimy Feldszuh mieli już przed wojną zachwycać się profesorowie polskich konserwatoriów: Jerzy Żurawlew, Bolesław Woytowicz i Artur Hermelin, jednak jej kariera w pełni rozkwitła w getcie. Rachela Auerbach wspomina, że Josima wykonywała utwory klasyków (w szczególności Chopina, ale i Bacha, Beethovena, Czajkowskiego, Mendelssohna) z wielką lekkością, a do tego z pamięci. "Słuch absolutny, niespotykana pamięć muzyczna, niezwykła zdolność uczenia się i ogromna sprawność techniczna. Do tego wszystkiego można było zauważyć u niej pierwsze oznaki świadczące o głębszym »wnętrzu«, o wrażliwości w przeżywaniu życia, bogatej emocjonalności" – pisała na łamach izraelskiego dziennika "Dawar". Auerbach i Feldszuh śpiewały razem polskie piosenki ludowe, przedwojenne szlagiery, "Niedokończoną" Schuberta po polsku i mazurek Chopina ze słowami "Gdybym ja była słoneczkiem na niebie...".

Talent młodej pianistki zafascynował przebywających w getcie muzyków, chociaż początkowo podchodzili do "cudownego dziecka" z lekceważeniem. W powojennej relacji Rubin Feldszuh wspomina wizytę Josimy w "Salonie" przy ulicy Ogrodowej, miejscu spotkań i występów warszawskich muzyków.

Moja córeczka posłuchała tam gry pewnego pianisty i wygłosiła swoją surową krytykę, ku zdumieniu słuchaczy. Pianista, który dowiedział się o jej krytycznych słowach, wykrzyknął ze śmiechem, arogancko: – Jak jesteś taka mądra, moja mała, to sama zagraj lepiej! Mała usiadła do fortepianu i jej los został przypieczętowany.

Dziennik Rubena Feldszuha (Reubena Ben-Shema) ze zbiorów Sharon Ben-Shem, tłum. z jęz. hebrajskiego Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

8 kwietnia 1941 roku w "Gazecie Żydowskiej" w dziale "Z życia kulturalnego Dzielnicy" opublikowany krótki artykuł poświęcony Feldszuh – "Cudowne dziecko w dzielnicy Żyd. (Wizyta w domu 12-letniej artystki Josimy Feldszuh)". Anonimowy dziennikarz wspomina, że koncerty 12-letniej pianistki z Żydowską Orkiestrą Symfoniczną były "pierwszorzędnym ewenementem kulturalnym dla melomanów i znawców muzyki". Rodzice niechętnie przystają na karierę koncertową córki, obawiając się, że zaszkodzi to jej rozwijającemu się warsztatowi. Według wiadomości podanych przez "Gazetę Żydowską" Feldszuh trzykrotnie grała IX koncert fortepianowy Mozarta, w kwietniu 1942 roku planowano jej występy z I Koncertem fortepianowym Beethovena w Kinie Femina. Josima Feldszuh odegrała przed reporterem sonaty, preludia, fugi, walce skomponowane przez Bacha, Mozarta, Beethovena, Schuberta, Chopina. "I nagle zanika rzeczywistość, nie widzimy więcej dziecka przed sobą – przed nami gra w i r t u o z k a". Dziennikarz komplementował także autorskie kompozycje Josimy Feldszuh, zauważając w nich "olśniewającą oryginalność tematyki i bogactwo motywów".

Zapytana przez nas, jaki kompozytor najbardziej jej odpowiada, podaje nam Josima, że ona lubi najbardziej Mozarta, gdyż "on jest taki czuły" i "tak tęskni" jak ona... Ale kiedy jej smutno na duszy, to woli Beethovena, "bo on taki burzliwy i mocny"... Równocześnie wyznaje nam Josima, że jej marzeniem jest zostać kompozytorką, by wykazać, że także kobieta jest zdolna do komponowania. (…) Opuściliśmy dom rodziców Josimy utwierdzeni w przekonaniu, że to cudowne dziecko, pozostające pod kierownictwem matki artystyki oraz p. Hanny Dickstein i asystenta prof. Wytowicza p. Tonkenbauma – wyrośnie na wielką, zdolną wirtuozkę i wybitną kompozytorkę.

Z kolei jej ojciec wspomina, że Josima pragnęła zostać najlepszą pianistką świata, "również największą wśród mężczyzn", a także tworzyć kompozycje tak udane, jak najwięksi giganci muzycznego panteonu.

Gettowi nauczyciele i Żydowska Orkiestra Symfoniczna

Jerzy Tonkenbaum urodził się ok. 1910 roku, przebywał w getcie warszawskim, nie znamy daty jego śmierci. Był uczniem, a później asystentem Bolesława Woytowicza w warszawskiej Wyższej Szkole Muzycznej im. Fryderyka Chopina. Udzielał również lekcji prywatnych. Krytyk "Kurjera Polskiego" referując występ studentów w czerwcu 1937 roku, pisał:

Bardzo ładnie natomiast grał p. J. Tonkenbaum (...) Możnaby wprawdzie wyrazić pewne zastrzeżenia co do stylu jego gry, któryby odpowiadał znacznie bardziej utworom np. Scarlattiego, niż Koncertowi c-moll Beethovena, ale wobec innych zalet gry młodego pianisty, można w tem widzieć jeszcze niejaki grzech młodości.

Stefan Chaskielewicz w książce "Ukrywałem się w Warszawie. Styczeń 1943 – styczeń 1945" wspominał, że Tonkenbaum zadebiutował w Filharmonii Narodowej w 1939 roku. "W getcie biedował, potem został złapany do pracy przymusowej, parę miesięcy przebywał w obozie pracy". Nie wiemy, kiedy zginął.

Hanna Dickstein (Diksztajn, Dikstejnówna) urodziła się w 1909 roku w Warszawie, była uczennicą Józefa Turczyńskiego i Zbigniewa Drzewieckiego w warszawskim Konserwatorium Muzycznym. Jako solistka występowała m.in. w Filharmonii Narodowej i w Rydze; jej występy dość często transmitowało Polskie Radio. Brała udział w II Konkursie Chopinowskim w 1932 roku. W czasie wojny występowała na gettowych koncertach. "Z »Melody Palace« zabrano instrumenty muzyczne o wartości 40 000 zł. Również Dicksteinównie" – pisał w styczniu 1941 roku Emanuel Ringelblum. Nie znamy jej dokładnych losów – prawdopodobnie została uratowana przed wywózką z Umschlagplatzu przez Ringelbluma w czasie trwania "Wielkiej Akcji" w 1942 roku. Historyk interweniował w sprawie pianistki u słynącego z brutalności żydowskiego policjanta Mieczysława Szmerlinga.

Szmerling wiedział tylko o jednym: o pieniądzach. Kto się u niego wykupił, tego zwalniał. Inteligencja żydowska nie miała pieniędzy i dlatego musiała pójść do Treblinki. Nie zapomnę, jak rzucił się na mnie z batogiem w ręku, ponieważ interweniowałem w sprawie pianistki Hanny Dickstein, malarki Reginy Mundlak i ekonomisty dr. I[zaaka] Lipowskiego. Zetknąłem się wtedy po raz pierwszy i ostatni ze Szmerlingiem. Szmerling powinien był już od dawna [gnić] na cmentarzu. Sprzyjało mu jednak szczęście. (…) Razem z żydowskimi pisarzami, malarzami, rzeźbiarzami i innymi [twórcami] zginęły ogromne skarby kultury, które przepadły na zawsze. Od razu po zabraniu kogoś sąsiedzi wdzierali się do jego mieszkania i wszystko pustoszyli.

Tonkenbaum i Dickenstein zafascynowani talentem dziewczyny udzielali jej lekcji za darmo.

Pierwszy publiczny koncert Josimy Feldszuh odbył się 15 marca 1941 roku w "Melody Palace" przy ulicy Rymarskiej. Razem z muzykami Żydowskiej Orkiestry Symfonicznej zagrała IX koncert fortepianowy Mozarta. "Znała ten koncert z taką precyzją i tak idealnie, że nie da się tego porównać z niczym. Każdy dźwięk był zapisany w jej krwi jakby grała go już podczas stworzenia świata" – wspominał jej ojciec. Na bis zabrzmiały dwie kompozycje Josimy.

Ucieczka z getta

Przed rozpoczęciem Wielkiej Akcji, wywózki Żydów do obozu zagłady w Treblince, Feldszuhom zaproponowano możliwość wyprowadzenia dziewczynki z getta. Rodzice obawiali się rozłąki z córką, nie skorzystali z oferty pomocy. Ukrywali się na terenie getta aż do stycznia 1943 roku. Josima Feldszuh na przełomie sierpnia i września 1942 roku zachorowała na poważne zapalenie płuc, które przerodziło się w gruźlicę. W ucieczce pomogła im Emilka "Marylka" Rozencwajg (Szoszanna Kossower), łączniczka AK i żydowskiego podziemia, przed wojną należącej do syjonistycznego Bejtaru.

Ja właściwie przez tę organizację zostałam wychowana. A w getcie warszawskim był nasz przywódca, Feldszu Ben Szem. I ja do niego poszłam, i u niego spotkałam Rachelę Auerbach, bo ona była jego kuzynką. U nas na prowincji było trochę lżej z jedzeniem, to im nosiłam. Jak już nie można było wchodzić do getta, to się wyskakiwało z tramwaju, który przechodził przez dzielnicę zamkniętą. Później nawiązałam kontakt z innymi z Bejtaru w getcie; ale dla mnie to nie miało znaczenia, kto gdzie należy, ja myślałam, że wszyscy są razem. A potem trzeba już było ratować tych, co chcieli wyjść. To zabrałam Ben Szema z żoną i córeczką, która miała wielki talent pianistyczny (Rachela Auerbach o niej pisze).

– mówiła Rozencwajg w wywiadzie przeprowadzonym przez Ankę Grupińską.

Rodzina ukrywała się we wsi Pustelnik, niedaleko podwarszawskich Marek. Rachela Auerbach mogła poruszać się po "aryjskiej" części miasta dzięki swojemu "korzystnemu" wyglądowi. Starała się o umieszczenie swojej młodszej kuzynki w sanatorium dla gruźlików. Lekarka Josimy rozwiała jej nadzieje: "Płuca Josimy są dziurawe jak sito. Jej dni są policzone. Może przeżyje jeszcze tydzień, a może i tyle nie" (cyt. za artykułem Auerbach opublikowanym w "Dawar w 1951 roku). Josima zmarła 21 kwietnia, trzeciego dnia powstania w getcie, drugiego dnia święta Pesach. "Dla mnie jej śmierć była śmiercią drogiej i podziwianej istoty, której życie zostało w pewnym sensie przerwane już tam, za murami tonącymi w krwawej mgle" – pisała Auerbach. Perła Feldszuh popełniła samobójstwo po śmierci swojej córki. Kobiety zostały pochowane w Pustelniku przez Emilkę Rozencwajg; najprawdopodobniej ich ciała zostały odnalezione? po wojnie i pochowane na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie.

Barbara Engelking prowadziła badania nad snami zapisanymi w okresie Zagłady. Podczas kwerendy w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie i jerozolimskim Jad Waszem zebrała 144 snów pochodzących od 66 autorów, wśród nich znalazły się sny Perły Feldszuh spisane przez jej męża.

Ciekawy był jej sen kilka miesięcy przed powstaniem getta, jak cała Warszawa została wepchnięta do jednej długiej kiszki zamkniętej z obu stron i coraz większy smród ogarniał ludzi w środku. Śniło jej się też przed deportacją, kiedy mówili, że zostało Żydom jeszcze 40 dni życia, że wszystkie domy Warszawy oderwały się, wisząc dosłownie na nitce, jakby za chwilę miały runąć, padając i miażdżąc przechodzących Żydów. I zawsze zwiastują jej sny coś złego. Zło nieuniknione, od którego nie ma ucieczki, nie ma możliwości odwrotu, nie można go nawet, choć trochę, umniejszyć.

(Archiwum Yad Vashem, O33/959, Reuwen Feldszuh, Dzie nnik, tłum. z j. he- brajskiego Ela Linde, cyt. za: B. Engelking, "Sny jako źródło do badań nad Zagładą", w: "Zagłada Żydów. Studia i Materiały", Nr 9 (2013).

Josimy życie po życiu

Josima Feldszuh komponowała mazurki, walce, ballady, melodie inspirowane pieśniami szabatowymi. Tytuły niektórych z jej utworów to: "Lament nad brzegiem rzeki", "Ptak opowiada", "Ptasia uczta", "Wiejscy klezmerzy", "Melodia kropli wody", "Szemranie strumyka". Część utworów przetrwała w notatniku, który przechowywany jest w Instytucie Jad Waszem w Jerozolimie. Brittany R. Weinstock w pracy "Song of Wartime" Music Composed by Women i Europe during the Second World War" analizuje utwór "Sabathiada N. II" (zapis tytułu zgodny z notatnikiem autorki), zauważa w nim mocne wpływy muzyki Chopina i żydowskiego folkloru.

Przez wiele lat Josima Feldszuh pozostawała postacią niemal zapomnianą, wspominaną tylko w kontekście działalności swojego ojca. W XXI wieku jej muzyka zaczęła wracać na światowe sale koncertowe. W 2016 roku Noreen i Phillip Silverowie podczas koncertu "Fractured Lives: Music of the Holocaust" zestawili kompozycje Feldszuh z twórczością Jamesa Simona, Paula Bena-Haima i Hansa Gála. Tego samego roku w Konserwatorium Muzycznym w czeskim Pilznie Vĕra Mullerová zaprezentowała program "Fate and Fairytales", poświęcony młodym kompozytorom tworzącym w czasie wojny. W 2017 roku utwory Feldszuh zostały zagrane na koncercie "Music on the Brink of Destruction" w londyńskim Wigmore Hall. W 2019 roku w Austrian Cultural Forum w Londynie Sigrid Hagn i Romana Rauscher przedstawiły program "Women Composers – A musical heritage of the Holocaust".

Szczególną rolę w popularyzowaniu muzyki i biografii Josimy Feldszuh odgrywa Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. W przeddzień obchodów 76. rocznicy powstania w getcie warszawskim pianistka Lauren Zhang z Orkiestrą Sinfonii Varsovii pod batutą Gabriela Chmury zagrała program debiutanckiego koncertu Josimy Feldszuh z Żydowską Orkiestrą Symfoniczną. W tym samym roku podczas Polin Music Festival izraelski pianista Ohad Ben-Ari przedstawił warszawskiej publiczności po ponad 70 latach "Suitę orinetalną op. 4", "Mazurek nr III i IV", fragment "Walca op. 12" i "Nocturno op. 16". W kwietniu 2021 roku Emilia Sitarz przygotowała program "Josimowe koraliki", koncert przystosowany do potrzeb dzieci w spektrum autyzmu. W 2023 roku z okazji Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu skrzypek Marcin Markowicz zaprezentował program "Діти", gdzie wraz z Lutosławski Quartet prawykonał swoją autorską kompozycję "Mazurek Josimy". Podczas obchodów 80. rocznicy powstania w getcie odbyła się premiera "Dla Josimy" – koncertu fortepianowego Hani Rani.

Zeszyt Josimy jest wyjątkowo ciekawy – wszystkie utwory są w nim bardzo skrupulatnie posegregowane, często w małe cykle. To chyba nietypowe dla dziecka? Takie myślenie o muzyce wydawało mi się fascynujące, więc staram się w jakiś sposób odwzorować tę formę. Jeden motyw szalenie mi się spodobał i mnie zainspirował. Postrzegam go jako bardzo odważny i to właśnie na nim się skupiam. Muzyka w tym wypadku to jedyny wspólny mianownik łączący mnie z gettem, z Josimą. Nie mam zbyt dużego wyobrażenia o tym, co mogła przeżywać – zrozumienie tego jest chyba niemożliwe.

– mówiła Hania Rani w wywiadzie udzielonym "Ruchowi Muzycznemu".

Marzenia o własnym państwie

O Josimie Feldszuh pamiętamy jako o uzdolnionej pianistce i kompozytorce. Wspominając ją, warto jednak pamiętać, że dorastała w środowisku buzującym politycznymi emocjami, marzeniami o stworzeniu żydowskiego państwa w Palestynie. Jej rodzice byli aktywnymi działaczami syjonistycznymi. Ojciec Josimy, Rubin Feldszuh, w czasie I wojny światowej wyemigrował z rodzicami do Wiednia, gdzie związał się z tamtejszym ruchem Ha-Szomer Ha-Cair (hebr. Młody strażnik, młodzieżowa organizacja syjonizmu socjalistycznego, wzorowana na ruchu skautowskim). W 1920 roku wyjechał na rok do Palestyny, gdzie pracował w kibucu Kirjat Anawim. Powodem reemigracji była wiadomość o zamordowaniu jego ojca.

Ben-Szemowi nie odpowiadało lewicowe zacięcie jego towarzyszy, w 1926 roku założył własną organizację Haszomer Hatahor, która nigdy nie osiągnęła zbyt dużej popularności. Rok później przeszedł do Ha-Szomer ha-Leumi (hebr. Straż narodowa), grupy tworzonej przez Aharona Kaplana, również byłego działacza lewicowego syjonistycznego skautingu. Trzonem działalności Feldszuha była pełna biblijnych odniesień publicystyka polityczna. Jego zdaniem największe zagrożenie dla kultury żydowskiej tkwiło w popularności lewicowych, internacjonalistycznych poglądów wśród samych Żydów.

W późniejszych latach Feldszuh związał się za radykalnym ruchem Betaru. Szczególnie poruszała go kwestia edukacji młodzieży żydowskiej. Lista lektur, które proponował wychowawcom Betaru, żeby poszerzali swoje horyzonty, może wydawać się dość zaskakująca. Poza pozycjami dot. żydowskiej kultury i Palestyny, zalecał również sięgnięcie po teksty Charlesa Darwina, Sigmunda Freuda i Richarda Kraffta-Ebbinga, a także współczesną mu literaturę pedagogiczną – dzieła Janusza Korczaka i Ellen Key. Działalność Ben-Szema w Betarze dokładnie opisuje Daniel Kupfert Heller w książce "Jabotinsky’s Children Polish Jews And The Rise Of Right Wing Zionism" (Princeton University Press, 2017).

Feldszuh był również członkiem Judenstaatspartei, reprezentującej syjonizm rewizjonistyczny; zasiadał nawet w centralnym komitecie partii (podczas spotkań ruchu najczęściej przemawiano w języku hebrajskim). W zbiorze "Palestyna w żydowskich drukach ulotnych wydanych w II Rzeczpospolitej" wydanym w 2009 roku przez Bibliotekę Narodową znajdziemy odezwę "Brider Juden cjonisten!", odezwę wyborczą Syjonistów-Reformistów i Niezależnych Reformistów z 1932 roku. Wzywają oni do głosowania na listę nr 4 w wyborach Syjonistycznego Zjazdu Krajowego, na przekór stanowisku Organizacji Syjonistów. Ich głównym postulatem było umożliwienie szerokiej emigracji i masowa kolonizacja Palestyny; głoszono też projekty reformy polskiej polityki krajowej (szczególnie ekonomicznej). Rubin Feldszuh (podpisany jako Ruben Ben-Szem) i Perła Feldszuh byli kandydatami z owej listy.

W tajnym "Sprawozdaniu z życia mniejszości narodowościowych za czwarty kwartał 1931 roku", okólniku wydanym przez Wydział Narodowościowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, urzędnicy notują, że Feldszuh nawiązuje do ideologii Mussoliniego i stara się nawiązać kontakty z Ligą Mocarstwową Rozwoju Polski. "Na nieszczęście, niema (sic!) on nic do zaoferowania" – podsumowują autorzy raportu. Kilka lat później zaoferował jednak coś państwu polskiemu – przewodził zbiórce środków na zakup samolotu dla polskiej armii zorganizowanej wśród młodzieży żydowskiej. W 1938 roku odbyło się uroczyste przekazanie "pierwszego samolotu im. Młodzieży Żydowskiej Armii Polskiej". Uroczystość odbywającą się na terenie Aeroklubu Warszawskiego w Babicach poprzedziło nabożeństwo w Wielkiej Synagodze przy Tłomackiem. Relację z ceremonii, a także dokumentację fotograficzną znaleźć można na łamach "Głosu Gminy Żydowskiej" (5/1938). "Byłoby naszym życzeniem, by kiedyś, gdy ogień wojny różne obejmie kraje i dotrze do granic Rzplitej, padł na tym samolocie pilot-Żyd i krwią swą przelaną na samolocie, znojem Żydów zbudowanym, bronił całości granic Rzplitej, Jej Potęgi i Mocarstwa" – mówił Rubin Feldszuh, przekazując samolot generałowi Leonowi Berbeckiemu.

Feldszuh prowadził swoją działalność polityczną także poprzez sztukę. Powieść "Czerwone dusze" wydana w 1932 roku w Warszawie opowiadała o młodym komuniście Benjaminie, dobrze sytuowanym i empatycznym intelektualiście, nie mającym zbyt wiele wspólnego z ruchem robotniczym. Podróżując po świecie, trafia do Palestyny, gdzie poznaje bogatą wiedeńską Żydówkę zaangażowaną w ruch kibucowy. Miłość rzuca Benjamina w objęcia syjonizmu. Przy wydaniu i sprzedaży książki pomagała Pnina Feldszuh. W 1928 roku napisał powieść "Noce palestyńskie", inspirowaną swoim pobytem w Palestynie na początku lat 20.

W 1939 roku Rubin Feldszuh wydał "Jidiszer Gezelszaftlicher Leksikon" ("Żydowski Leksykon Społeczny") – próbę opisania całokształtu życia społecznego Żydów. Dzieło liczące niemal 1000 stron; planowane było wydanie kolejnych tomów, autor jednak nie kontynuował swojej pracy. Stefan Pomer (1905?-1941?), tłumacz literatury jidysz na polski i publicysta wydawanej we Lwowie "Chwili", podkreślał, że było to dzieło pionierskie na światowym rynku wydawniczym.

Słusznie zaznacza autor leksykonu w przedmowie, że tego rodzaju pomnikowe wydawnictwo jest tymbardziej (sic!) potrzebne w obecnej przełomowej chwili dziejowej, gdy świat cały jakby zamarł w oczekiwaniu wybuchu wulkanu, gdy znajduje się być może w przeddzień groźnych wstrząsów i nie dających się przewidzieć zmian. Tymbardziej (sic!) potrzebny jest tego rodzaju encyklopedystyczny obraz żydowskiej działalności społecznej w obecnej chwili w Polsce, gdy z różnych stron wytacza się przeciw nam ziejące ogniem nienawiści i wrogości armaty, gdy się pragnie zniweczyć nasz dorobek, usunąć nas z placówek, pozbawić egzystencji, pogardzić zasługą, ofiarnością i talentami. Wszyscy żywimy tę niezłomną wiarę, że miną czasy nienawiści i pierzchną ich trujące wyziewy. A wówczas takie właśnie pomniki, jak ten leksykon świadczyć będą dowodnie, jak przetrwało złe czasy żydostwo polskie, jak wbrew wszystkiemu niestrudzenie i nie zachwianie budowało, tworzyło i mnożyło bezcenny skarbiec kultury.

– pisał w marcu 1939 roku Pomer.

W leksykonie znalazły się syntetyczne szkice historyczne i biografie poszczególnych działaczy. Wśród autorów tekstów znaleźli się m.in. Jakub Leszczyński i Majer Bałaban. Biografie opublikowane w pierwszym tomie dzieła obejmowały tylko litery od "alef" do "zajin" (siódmej litery hebrajskiego alfabetu) i opisywały tylko Żydów warszawskich.

Perła Feldszuh nie przeżyła wojny. Według relacji Racheli Auerbach popełniła samobójstwo po śmierci Josimy. Rubin Feldszuh w lipcu 1944 roku dotarł do Lublina. Był członkiem Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej i Centralnego Komitetu Żydów Polskich, reprezentował skrzydło syjonizmu rewizjonistycznego. W 1945 roku wyjechał do Rumunii, skąd na okręcie "Transylwania" przedostał się do Palestyny. Po wojnie związał się z warszawską piosenkarką Ruth Halbersztadt, z którą poznali się w Lublinie; mieli dwoje dzieci. W Izraelu związał się ze środowiskiem centrowej partii Tzionim Klalim (Ogólnych Syjonistów). Pracował jako dziennikarz, wykładowca, napisał w języku hebrajskim kilka książek opisujących czasy wojny. Założył gimnazjum w Jaffie, którego był dyrektorem. W latach 1956–1959 był attaché kulturalnym w Buenos Aires.