Witold Pruszkowski, „Zaduszki”

Choć pierwotnie stanowił tylko jedną z kwater tryptyku przedstawiającego wizję zaduszkowej nocy, podczas której dusze zmarłych przybywają z powrotem do świata żywych, obraz „Zaduszki” sam w sobie pozostaje jednym z kluczowych dzieł w dorobku Witolda Pruszkowskiego. Krzyżują się w nim wpływy monachijskiego „stimmungu”, luminizmu i impresjonizmu zderzone z neoromantyczną wrażliwością malarza, składając się na dzieło będące łącznikiem między tradycją romantyczną a nową sztuką Młodej Polski.

W malowanych w roku 1888 „Zaduszkach” Witolda Pruszkowskiego dochodzi do charakterystycznego dla prac tego malarza spotkania świata realnego z metafizycznym. Na płótnie o wydłużonym pionowym formacie widzimy fragment skromnego wiejskiego cmentarza. Resztki dziennego światła oświetlają kilka skromnych mogił z prostymi krzyżami, melancholijny nastrój buduje już sam pejzaż, zatapiający się w wieczornych mgłach, z samotną wierzbą rozciągającą gałęzie nad skromną metropolią. Szare niebo przechodzi w granat – to godzina zmierzchu w noc z 1 na 2 listopada, czas, kiedy wedle ludowych wierzeń zmarli na moment odwiedzają świat żywych. Na jednej z mogił, przy której tli się niewielki znicz, pojawia się jak gdyby wyłaniająca się z mgły postać ducha młodej dziewczyny. Twarz i tors umieszczonej w centrum kompozycji postaci oddane są szczegółowo, dolna część serpentynowo wykręconej sylwetki odzianej w giezło, długą białą koszulę zakładaną zmarłym do trumny, rozmywa się jak dym. Duch dziewczyny patrzy wprost na widza, cofa ramię i zdaje się umykać w głąb obrazu, jakby przestraszony nieoczekiwanym spotkaniem.

Pierwotnie obraz stanowił część tryptyku „Z tamtego świata”, który współtworzyły płótna zatytułowane „W chacie” i „Z powrotem”. Pozostałe obrazy zaginęły, jednak graficzne, czarnobiałe reprodukcje prasowe z epoki i opisy, choć nie mówią wiele o ich czysto malarskich walorach, pozwalają jednak na zrekonstruowanie pełnej narracji zamierzonej przez Pruszkowskiego. W środkowym obrazie duch dziewczyny, zgodnie z ludowymi wierzeniami, nawiedza w noc zaduszkową swój dom. Samotna matka zmarłej siedzi w oświetlonej księżycowym światłem i małą lampką izbie, zdaje się pogrążona we śnie bądź modlitwie. Nie dostrzega widmowej postaci, choć wydaje się wyczekiwać wizyty – wiara w odwiedziny zmarłych sprawiała, że w XIX wieku na polskiej wsi specjalnie przygotowywano się do owych wizyt, w dniu zaduszek powstrzymując się od wykonywania prac, podczas których przypadkiem można by skrzywdzić błąkające się po domostwie dusze. W ostatniej kwaterze odwiedziny dobiegają końca – duch dziewczyny, zgodnie z opisem Wiktora Gomulickiego: „powraca do opuszczonej chwilowo mogiły, kąpie się w szarawem świetle poranka”. Widmowa postać ulatuje z z powrotem w zaświaty, unosi się już nie w przerażeniu, a nieco bezwładnie, bez widocznych na twarzy emocji, z rozłożonymi na boki ramionami. Pruszkowski przetwarza tu na swoje potrzeby ikonograficzny motyw Assunty, czyli wniebowstępującej Marii.

Zaduszkowy tryptyk pochodzi z późnego okresu twórczości artysty, w którym artysta przeniósł się do podkrakowskiego Mnikowa, odbija się w nim jednak zarówno fascynacja ludową kulturą, jak i wcześniejsze doświadczenia paryskie i monachijskie. Podobnie jak wielu innych artystów polskich tego czasu, Pruszkowski swoją edukację odbywał w Krakowie, Monachium i Paryżu, przechodząc jednak ścieżkę odwrotną do wielu z nich – zaczynał więc w stolicy Francji, a kończył pod okiem niewiele od siebie starszego Matejki w Szkole Sztuk Pięknych jako już ukształtowany artysta. Mimo szacunku dla mistrza nie ulegał więc mocnym wpływom, a o epigonach twórcy „Grunwaldu” wypowiadał się krytycznie. Pewne matejkowskie wpływy widoczne są co prawda w „Portrecie synka z psem na smyczy” (1880), jednak w jedynym znanym historycznym obrazie Pruszkowskiego, „Ofiarowaniu korony Piastowi” (1872) wizyjność i przenikanie się świata realnego z pozaziemskim daleko odbiega od matejkowskiej formuły malarstwa historycznego.

Wielowątkowa twórczość Pruszkowskiego, w której tematy i formuły malarskie przeplatały się ze sobą, nie daje się przy tym łatwo podzielić na następujące po sobie okresy. Artysta malował m.in. sceny rodzajowe i portrety utrzymane w konwencji realistycznej równolegle z symbolicznymi pejzażami oraz fantastycznymi wizjami i scenami ilustrującymi utwory Juliusza Słowackiego. Dzieła o charakterze fantastycznym i realistycznym powstawały w latach 70. i 80. XIX wieku praktycznie równolegle. Jednak to neoromantyczna, fantastyczna część dorobku malarza zaskarbiła mu przychylność krytyki. W latach 80. XIX wieku Pruszkowskiego postrzegano jako nowatora, który odszedł od konwencji nastrojowego realizmu polskich monachijczyków i naturalizmu z kręgu Stanisława Witkiewicza.

Motywy baśniowe i mityczne pojawiły się w twórczości Pruszkowskiego podczas studiów w Monachium, pod wpływem prac Mortiza von Schwinda i Arnolda Böcklina, a także literatury polskiego romantyzmu, którą zainteresował się za sprawą innych polskich artystów, współtworzących polską kolonię artystyczną w Monachium. Podczas monachijskich studiów zaprzyjaźnił się z Adamem Chmielowskim (późniejszym bratem Albertem) i Aleksandrem Gierymskim, po powrocie do kraju utrzymywał też bliskie relacje z Jackiem Malczewskim. Był więc malarzem na wskroś romantycznym w tematach, ale bynajmniej nie zapóźnionym w warstwie formalnej. Irena i Łukasz Kossowscy pisali: „można powiedzieć, że luminizmu malarskiego uczył się w Paryżu i Monachium, ale równie ważną inspirację dla jego sztuki stanowiły malarskie wartości poezji Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego”. Jego twórczość, przede wszystkim obrazy takie jak „Zaduszki” czy seria prac przedstawiających sceny z „Anhellego” Słowackiego, zapisała się więc w historii polskiej sztuki jako ogniwo łączące romantyzm z symbolizmem przełomu wieków.

Włodzimierz Tetmajer w pośmiertnym wspomnieniu o artyście pisał:

Text

„Gdybyśmy […] wierzyli w metempsychozę […], toby trzeba było przypuszczać, że jeśli dusza tego Słowackiego, który napisał Anhellego, zamieszkała w Jacku Malczewskim, to dusza Słowackiego, twórcy «Balladyny» i «Króla-Ducha», Pruszkowskiego sobie za czasowe obrała schronienie”.

Jedną nogą pozostawał więc Pruszkowski zanurzony w romantycznej przeszłości, drugą zaś wykraczał naprzód jako formalny innowator adaptujący na swój sposób zdobycze nowoczesnego malarstwa francuskiego. Romantyczna wrażliwość oraz nowoczesne rozwiązania formalne wywiedzione z luminizmu barbizończyków oraz techniki impresjonistów łączą się w dorobku Pruszkowskiego w zaskakująco harmonijną całość. Jak pisał Wiesław Juszczak, w Polsce luminizm miał wręcz „tyle impresjonistyczny, co romantyczny rodowód. Mógł czerpać wzory zarówno z obcego malarstwa, jak z rodzimej tradycji poetyckiej”, czego najpełniejszym przykładem są właśnie obrazy pokroju „Zaduszek”.

Jednak sposób, w jaki Pruszkowski przerobił doświadczenia impresjonizmu daleki jest od ortodoksji i mniej oczywisty od impresjonistycznych obrazów Józefa Pankiewicza i Władysława Podkowińskiego. Twórca „Zaduszek” należał przy tym do artystów, którzy najwcześniej zaadaptowali na swój sposób zdobycze nowoczesnych malarzy francuskich, zwłaszcza preimpresjonistyczne obrazy Édouarda Maneta. Jerzy Malinowski pisał: „Swobodny, nieco pośpieszny sposób budowania obrazów stosunkowo szerokimi, płaskimi plamami, wskazuje, że Pruszkowski jako pierwszy polski malarz znalazł się w orbicie nowej sztuki francuskiej”.

Szkicowość przedstawień, zatarcie konturów i budowanie swobodnymi, krótkimi pociągnięciami pędzla subtelnych zestawień kolorystycznych służyło jednak artyście nie do studiowania efektów świetlnych i atmosferycznych, a do budowania atmosfery scen wizyjnych, zakorzenionych w romantycznej literaturze i ludowych wierzeniach. Stawką było znalezienie nie tylko osobistego, ale i w pewnym stopniu narodowego języka malarskiego. Jak pisała Milena Chilińska:

Text

„Łączenie, przenikanie i nakładanie się na siebie tendencji artystycznych: impresjonizmu, wpływów szkoły monachijskiej, tradycji romantycznej, zarówno polskiej, jak i pośrednio niemieckiej, sprawiają, iż twórczość Pruszkowskiego jest świadectwem osobistych poszukiwań w niejednorodnej i wieloznacznej sztuce przełomu epok. Pruszkowski, który tworzy w momencie kształtowania się “wielkich” prądów – impresjonizmu, symbolizmu, secesji – poszukuje języka dla polskiego malarstwa, wchodzącego stopniowo w obieg sztuki europejskiej”.

Doświadczenie impresjonizmu w pełni wybrzmiewa w późnych pracach artysty około roku 1890, wraz z zamianą techniki olejnej na pastelową. W technice tej powtórzył zresztą artysta kilka wcześniejszych kompozycji olejnych, również „Zaduszki”.

Jednym z przełomowych momentów w karierze Pruszkowskiego stał się pobyt w podkrakowskiej Mogile, gdzie artysta wraz z Leonem Piccardem wykonał malowidła w kaplicy klasztoru Cystersów. Czas spędzony w Mogile zaowocował wzrostem zainteresowania tematyką ludową, a także zawiązaniem bliższych relacji ze środowiskiem miejscowych chłopów. Ostatecznie w 1882 roku Pruszkowski przeniósł się na z Krakowa wieś, do Mnikowa, gdzie powstawały wiejskie obrazy rodzajowe, portrety i obrazy ilustrujące ludowe wierzenia. Po wyprowadzce z Krakowa zaczął się nosić „z kozacka”, zaprzyjaźnił się z okolicznymi mieszkańcami, a okoliczne pola i lasy przemierzał za dnia i podczas nocnych wypraw konnych.

Fascynacja kulturą ludową, co unaocznia między innymi zaduszkowy tryptyk, wychodziła w przypadku Pruszkowskiego poza powierzchowne zamiłowanie do folkloru – „czuciem i wiarą” starał się artysta zbliżyć do ludowego postrzegania świata fizycznego i metafizycznego. Motyw zaduszek zyskuje więc pod pędzlem Pruszkowskiego unikatową postać na tle sztuki epoki. W malarstwie XIX wieku temat zaduszek nie należał do szczególnie popularnych, a gdy już bywał podejmowany, to raczej w konwencji sceny rodzajowej, pod postacią wyobrażenia żałobników podczas odwiedzin na cmentarzu, jak w obrazie czeskiego malarza Jakuba Schikanedera z tego samego roku, co „Zaduszki” Pruszkowskiego, przedstawiającym modlącą się przy cmentarnym murze żebraczkę. W Polsce dodatkowo sceny w cmentarnej scenerii zyskiwały rys patriotyczny, przedstawiając na przykład opłakiwanie powstańca nad jego mogiłą, jak w obrazie Ludomira Benedyktowicza. Do zupełnie innych, wizyjnych, symbolicznych ujęć tematu należy akwarela Witolda Wojtkiewicza „Zaduszki”, nawiązująca do motywu danse macabre.

Pruszkowski z kolei umieszcza w obrazie jedynie samą zjawę – rezygnuje z postaci żałobników, nie przedstawia zaduszkowej nocy na wsi chłodnym okiem etnografa, a wciąga widza w sam środek akcji. W nastroju bliższy jest więc obraz Pruszkowskiego młodopolskim „stiummungowym” obrazom takim jak „Pejzaż ze zjawą” Chmielowskiego (również z 1888 roku), przedstawiający postać bladej kobiecej zjawy wyłaniającej się ze skąpanego w wieczornych mgłach pejzażu o zmierzchu, choć w tym przypadku bez kontekstu konkretnych wierzeń i legend, niż innym przedstawienim zaduszkowych obrzędów. Tryptyk Pruszkowskiego operuje przy tym nie tylko atmosferą melancholii i grozy, ale i opowiada pełnoprawną historię rozgrywającą się na przestrzeni całej zaduszkowej nocy, od zmierzchu do świtu. Choć pozostałe dwa obrazy zaginęły, w literackiej formie opowieść ta przetrwała na swój sposób w inspirowanym tryptykiem wierszu Marii Konopnickiej „Z tamtego świata”. Wyrosła w dużej mierze na literackim podglebiu malarska wizja Pruszkowskiego sama znalazła w nim godne literackie rozwinięcie:

Text

„Jaki świat widny! Jaka noc cicha!
Jak krzyże skrzypią, skrzypią, a jęczą...
Jak macierzanka po grobach dycha...
Jak mgła się winie przędzą pajęczą...

[…]

Giezłeczko mi się lniane powija,
Surowa ziemia ciąży mi na niem...
Wynikłam z grobu, niby lilija,
Wyblechowana tem długiem spaniem!”.

witold pruszkowski

młoda polska

symbolizm

malarstwo polskie xix wieku