Stanisław Dygat, „Jezioro Bodeńskie”

Czego dowiadujemy się o dorosłych ludziach z różnych krajów, których umieszczono z powrotem w szkole? W Jeziorze Bodeńskim wyniki takiego eksperymentu relacjonuje pisarz o dużym talencie do obserwacji, skierowanej jednak przede wszystkim na samego siebie.

Stanisław Dygat przekonywał po latach, że Jezioro Bodeńskie (1946) to spóźniony debiut przedwojenny. Urodzony w 1914 roku w Warszawie, niespecjalnie pracowity, długi czas nie wiedział, czym się zająć i pierwsze utwory opublikował dopiero w końcówce lat 30. pod wpływem przesiadywania w Zodiaku przy stoliku Witolda Gombrowicza. Ferdydurke stało się następnie inspiracją dla pierwszej powieści Dygata (por. Wiesław Paweł Szymański, Rozmowa ze Stanisławem Dygatem, „Tygodnik Powszechny” 1965, nr 28), która ujrzała światło dzienne już po 1945 roku. Wypadki wojenne stworzyły zaś dla niej dość specyficzną scenerię.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka pierwszego wydania „Jeziora Bodeńskiego”, 1946, reprodukcje: Jan Czempiński

Obrazek

image00002.jpeg

Mieszane przyjęcie

W 1940 roku niedoszły absolwent architektury i filozofii padł ofiarą łapanki na Nowym Świecie. Dzięki francuskiemu paszportowi mógł liczyć na specjalne traktowanie: wywieziono go do Konstancji, miasta leżącego na południowo-zachodnim krańcu Rzeszy u stóp Jeziora Bodeńskiego, gdzie razem z innymi Polakami posiadającymi zagraniczne obywatelstwo, a także Francuzami i Anglikami, spędził kilka miesięcy w budynku szkoły zamienionym na obóz internowania. Pod koniec roku obóz został rozwiązany, a Dygat wrócił do Warszawy i zaczął pisać powieść, umieszczając akcję w ramach pozbawionej męskości i bohaterstwa niewoli, jak zbyt często będzie podkreślał.

Jej narrator, główny bohater i autor to w przybliżeniu jedna osoba. Dygat przyznawał, że Jezioro Bodeńskie kwalifikuje się niemal do rangi pamiętnika, bo wszystko miało tu źródło w prawdziwych wydarzeniach. Nie wszystkie z nich przydarzyły się jednak właśnie jemu, poza tym zostały przepuszczone przez literacki filtr i w tekście zasugerowano ich krytykę, dlatego – zastrzegał we wstępie do drugiego wydania (1955) – nie może brać odpowiedzialności za narratora.

Autor odpowiadał w ten sposób na głosy recenzentów, zarzucających powieści daleko posunięty subiektywizm, specyficzny dla odrealnionego polskiego inteligenta (np. Alina Nofer, Pamiętniki inteligenta, „Wieś” 1948, nr 12). Książka doczekała się jednak kilkunastu wznowień, w 1985 roku dołączyła ekranizacja Janusza Zaorskiego, zdała więc próbę czasu, co przepowiadali mu inni z pierwszych komentatorów (np. Jarosław Iwaszkiewicz, Jezioro Bodeńskie Dygata, „Robotnik” 1946, nr 104). Mimo to mieszany odbiór nie dziwi i wydaje się, że w 2025 roku wyglądałby podobnie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka wydania „Jeziora Bodeńskiego” w ramach Kolekcji Prozy Polskiej XX wieku, 1998, reprodukcje: Jan Czempiński

Obrazek

image00005.jpeg

Udawanie

Autor Jeziora poświęcił dużo miejsca, aby opisać rytm życia obozowego w Konstancji. Powtarzalność pór jedzenia i spacerów, przedzielających olbrzymie ilości wolnego czasu (tracącego wskutek tego cechy wolnego czasu, skoro prawie wszystko nim było), złożyły się na stan zawieszenia, w jaki wtłoczono około trzystu internowanych. Wszystko działo się w dawnej Petershausen Volksschule, wobec czego bez przesady można stwierdzić, że zatrzymani weszli w rolę uczniów, a pilnujący ich Niemcy – nauczycieli.

W niektórych z internowanych syndrom uczniowski dawał o sobie znać bardzo dosłownie. Przodował tu stary, polsko-francuski kupiec Roullot, który do wszystkich mówił na ,,ty” i całe dnie spędzał na płataniu figli, staczając się w dość złośliwe, ale pełne uroku wariactwo. Swoją klasę, tzn. klasę przerobioną na sypialnię, Dygat dzielił jeszcze z Vilbertem (francuskim poetą) i Mac Kinleyem (brytyjskim uczonym), panem Wildermayerem (alzackim arystokratą z Podola) i panem Pociejakiem (aptekarzem z Wroniej), a także francuskim księdzem Cleontem i Thompsonem, Brytyjczykiem prowadzącym biuro w Warszawie, który odzywał się tylko raz na jakiś czas, nie zawsze kończąc zdanie.

Reszta rozmawiała ze sobą dużo, dla zabicia czasu, a wynikały z tego nieraz kuriozalne spory, jak ten prowadzony o to, czy na widocznym ze szkoły wzgórzu stoi wieża ciśnień, czy pomnik Hindenburga. Dyskutanci traktowali sprawę bardzo poważnie, dochodziło do tego, że „wieżowcy z hindenburczykami nie przemawiali do siebie ani słowem i odmawiali podawania ręki”. Jednocześnie nie prosili Niemców o odpowiedź, bo nie chcieli zakończenia dyskusji, która zapełniała im czas. Sztuczny spór nieprzypadkowo został zrelacjonowany. Fabuła Jeziora nieustannie krąży wokół problemu udawania, a narrator stawia przed czytelnikiem pytania, ile w danej sytuacji było prawdy, a ile kreacji.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obraz przedstawiający most na Renie w Konstancji, ok. 1870 roku, znajdujący się w sali koncertowej zamku Montfort w Langenargen, fot. nieznany

Obrazek

most_konstancja_przerobiony.png

„No i cóż, moi państwo? Maska. Wszystko maska” – stwierdza dosadnie, kiedy wytworny starszy pan Wildermayer opowiada historię z „burdelu w Łomży”, co zakwestionowało „dobroduszną naiwność człowieka wychowanego w salonie”, w którą wszyscy dotąd wierzyli. Poczuciu tryumfu towarzyszyła jednak gorycz, bo „czy nigdzie się nie znajdzie człowieka, który odważnie i z dumnie wzniesionym czołem przespaceruje się wobec tysiącznej rzeszy ciekawskich podglądaczy nago, bez kostiumu i maski”? Autor Jeziora Bodeńskiego będzie z uporem tropił sytuacje obozowe, w których jego zdaniem, bohaterom opadała maska, narodowa, społeczna lub zupełnie osobista.

Francja, Anglia, Niemcy

Kłócąc się pewnego razu z Vilbertem o to, czy Polacy są pijańskim narodem, narrator nazwał go „świetnym poetą, a niezbyt fortunnym psychologiem narodów”, po czym dodał, że brakuje mu wykształcenia i z radością zauważył drgnięcie na twarzy Francuza („kto choć raz spotkał się z francuskim literatem, zrozumie, czym jest dla niego taki zarzut”). Chwilę później sam straci nad sobą panowanie, ujawniając, że zależało mu po prostu na statusie lepszego obserwatora narodowych charakterów. Refleksje z tego obszaru zajęły w książce dużo miejsca.

Z największym żalem wypowiadał się na temat Francji. Dygat urodził się w polsko-francuskiej rodzinie, z dzieciństwa wyniósł sentyment do Paryża i Marsylianki, imponowała mu Francja I wojny światowej. Tym większa była jego złość, kiedy kraj złożył broń przed hitlerowcami i nie akceptował argumentów Vilberta, że wynikało to z rozsądku. Francja II wojny światowej to dla narratora francuskie guwernantki, przywiezione do Konstancji z warszawskich domów, których maska miała opaść, kiedy pewnego razu zabrakło obiadu. Stare, wyperfumowane i aroganckie, ledwie wspomnienie dawnej siły, podniosły wrzask, bo pełny żołądek to jedyne, o co jeszcze dbały, choć nie brakowało im łakoci przesyłanych przez uczniów z Warszawy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Jezioro Bodeńskie”, reż. Janusz Zaorski, 1985, fot. Renata Pajchel / WFDiF / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny

Obrazek

jezioro-bodenskie-1985-fot-renata-pajchel-wfdif-1-f-358-4-1500x.jpg

Kontrast dla nich stanowiła grupa angielskich marynarzy (brodatych „neptunów”), wyłowionych przez Niemców z okrętu handlowego u brzegów Skandynawii, a reprezentujących kraj, który podjął rękawicę i walczy z Rzeszą (ciekawe, czy walczyłby, gdyby leżał tam, gdzie Francja). „Mówią: – Ooo! – spokojnie i bez zdziwienia”, kiedy słyszą, że nie dostaną jedzenia. Nie mają pretensji do głównego bohatera, któremu przypadła rola nakładania tłuczonych kartofli ze zbyt płytko wypełnionego gara. Uosabiają twardość i życiowe doświadczenie, a w ożywczą energię wyposaża ich towarzysząca im gromada chłopców okrętowych, którzy udowadniają swą młodość, biegając głośno po schodach. Anglicy imponują wreszcie narratorowi nieświadomym (a więc nieudawanym) poczuciem wyższości. Żaden Polak, Francuz czy Niemiec, a jedynie młody Syd Dumbton mógł zgodzić się, za odpowiednią opłatą, na wypastowanie butów wrogiemu żołnierzowi (jednemu z niemieckich nadzorców) „bez żadnej ujmy dla siebie i całego imperium” – tak głęboko zakorzeniona była w nim arystokratyczna pewność siebie.

W Jeziorze nie brakuje opisów mentalności niemieckiej. Nadzorcom daleko do stereotypowych nazistów, nie stosują kar cielesnych i nie indoktrynują. Są wprawdzie dumni ze zwycięstw swojego narodu, ale niektórzy woleliby już wrócić do domu. Wszyscy za to, skoro już tu są, próbują utrzymać w szkole porządek, to jest ich główna potrzeba mentalna. Dygat operuje stereotypami, ale nie sądzę, żeby to umniejszało jego obserwacje, jeśli mu wierzyć, pamiętnikarskie. Stereotypy to realna wiedza społeczna, bez której nie da się obejść (nie można mieć na wszystko reprezentatywnego badania socjologicznego), przy czym wiadomo, że jednostka ze stereotypem nie pokryje się w całości i wypada ją rozpatrywać w relacji.

Chyba że jest się Klausem, opiekunem sali jadalnej, którego „niemiecka konstrukcja łba nie może w żaden sposób zasymilować faktu, że miało zostać nakarmionych trzysta osób, a zostało tylko dwieście dwadzieścia”. Porządek świata uległ załamaniu, Klaus zaczyna drżeć i blednie, „nie dziwi się dezorganizacji sali: wobec tamtego okropnego zdarzenia jest to tylko konsekwentny krok naprzód w waleniu się świata”. Musi jednak uspokoić guwernantki, jego groźby przynoszą w końcu efekt, a on znajduje ulgę w okrzyczeniu kucharzy, ponoszących odpowiedzialność za „przeraźliwe niedoliczenie”. Ciekawe, że ten bardzo zabawny opis obsesji funkcjonalności znajdzie rozwinięcie w zapiskach z pobytu w Berlinie, prowadzonych dwadzieścia lat później przez dawnego mentora Dygata (Witold Gombrowicz, Dziennik 1961-1969, Kraków 2024, s. 157-164).

Polska?

Punktem odniesienia dla refleksji nad innymi narodami pozostawała polskość. Przy Niemcach sprawa była prosta, Polacy reprezentowali dobro. U Anglików mogli podziwiać zdolność do dystansu i samokrytyki, choć dla dorobkiewicza droga do tego była długa. Z kolei na francuskim tle kraj nad Wisłą miał świecić przykładem heroizmu, bo zachował moc robienia rzeczy głupich i wzniosłych, a nie wykalkulowanych. „Polska wie, niestety, jak kobieta dręcząca się w gorsecie, że jej z tym do twarzy”, jej siłą jest męczeństwo i zmartwychwstanie.

To wywołuje kwestię tomów trzech wieszczy, które rozgorączkowany bohater przez kilka dni czyta w alkowie młodej Francuzce o imieniu Suzanne. Tradycyjny polski romantyzm, spleciony z uczuciem do kobiety, pozornie składa się na główny problem Jeziora. Seans poetycki, dzięki któremu narrator rozkochuje w sobie Suzanne, jest beztreściowy. Zarówno wyimki z wieszczów (w zasadzie z Mickiewicza), jak też komentarze lektora, budują jedynie aurę: mowa jest o bohaterstwie, idei, duchowości.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja autorstwa Czesława Borysa Jankowskiego do I, II, IV części „Dziadów” Adama Mickiewicza, wydawnictwo: Księgarnia H. Altenberga, Lwów, W. L. Anczyc i Spółka, Kraków, 1910, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

1200px-adam_mickiewicz_dziady_czesc_i_ii_i_iv_p047.jpg

Niedługo później bohater porzuca kobietę, która miała zbyt dobrze odnaleźć się w romantycznym przedstawieniu, nie rezygnuje jednak z samego „romantyzmu”. W odczycie dla całego obozu z serii Ja i mój naród (pod koniec książki) znów uderzy we wzniosłe struny, krytykując Zachód za to, że siedzi w wygodnym fotelu, kiedy Polska, niezdolna do politycznej obłudy, wisi na krzyżu za jego grzechy i w obronie wyższej prawdy życia. „A to wszystko przeczytałem w tych oto księgach”, wskaże na tomy wieszczów, i wcale nie będzie wydawał się żartować.

Nie wiadomo, w jaki sposób narrator miałby „obnażać polską mitologię narodową”, do czego przekonuje Wikipedia, a za nią powtarza sztuczna inteligencja Google’a, z obnażenia robiąc już „ostrą krytykę”. Również Karolina Broda, pisząca o tym niedawno w ciekawym eseju na temat polskich zmagań z Mickiewiczem, dochodzi w kwestii Jeziora Bodeńskiego do sprzecznych wniosków. Główny bohater nie może wypowiadać wojny literaturze romantycznej i tym samym dokonywać zerwania z polską formą, a jednocześnie sugerować, że nie da się z tej formy wyzwolić.

Całość powieści nie wskazuje na to, że narrator wypiera się romantyzmu – przeciwnie, wciela się w jego konsekwentnego reprezentanta, tyle że konsekwencja tu oznacza nie intelektualny projekt, lecz bycie emocjonalnie chwiejnym. Tak rozumianego romantyka możemy ostro krytykować, widząc do czego prowadzi niedojrzałość, ale trudno powiedzieć, czy to powieść go krytykuje, czy może czytelnik w reakcji na nią. Tę drugą ewentualność także można wliczyć w zasługi autora, a jednak wydaje się, że emocjonalność jego alter ego nie była tak przemyślana; potrzebna mu raczej do prowadzenia najbardziej interesującej go rozgrywki – w maski, w rozpoznawanie udawania.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

4_adam_mickiewicz_dziady_czesc_i_ii_i_iv_p026.jpg

O co chodzi np. w miłości do Suzanne? Przyznaje wprost, chciał jej zaimponować. A że mógł to zrobić z pomocą romantycznego transu, tym lepiej, sam takie lubi (sytuacja powtórzy się w Karnawale, pisanym po latach epilogu do Jeziora Bodeńskiego, w którym powróci postać Suzanne). Kiedy orientuje się, że sytuacja przyniosła już gratyfikację w postaci pewności siebie, a uczucie pretensjonalnej dziewczyny odbiera wolność, wykonuje woltę. Wracając do romantyzmu w odczycie, kieruje nim chęć zagrania na nosie Vilbertowi i Mac Kinleyowi, którzy prosząc go odczyt na temat Polski, chcieli – jego zdaniem – potwierdzić własny status intelektualistów, prelegenta zaś, człowieka tajemniczego, rozpoznać i zaszufladkować. Zamiast przedstawić rzeczowo swój punkt widzenia, jak „człowiek naprawdę skromny”, prelegent szykuje więc skandal. Wykorzystuje wieszczów przeciwko organizatorom, a odczyt uzupełnia absurdalizowanymi uwagami na temat polskiej bylejakości, spuentowanymi słowami: „te wariat, Wisła się pali”. Dygat jest zabawny, ale efekt humorystyczny cierpi na nieustannym dążeniu do przewrotności, w tamtym momencie jego aktorstwo już nuży.

Wady i zalety aktorstwa

Oczywiście, odbiór odczytu to kwestia smaku i interpretacji. Jarosław Iwaszkiewicz świetnie się bawił, a nawet wzruszył. Uważał, że przewrócona przez przypadek szklanka stała się katalizatorem dla pozornego bełkotu, a tak naprawdę lirycznego wyznania miłości do Polski. Inni byli jednak przekonani co do egotycznej gry uprawianej przez narratora-aktora przez całą książkę (Kazimierz Wyka, Pogranicze powieści, Kraków 1948, s. 218). Niniejsza recenzja idzie śladem drugiej linii, nie wierząc, że szklanka przewróciła się przez przypadek, a bełkot był naturalny.

Nie zmienia tego fakt, że autor podkreślał w wywiadach, że w odczycie mieści się jego faktyczny stosunek do Polski – taki nadal może być zanurzony w zewnętrznych i wewnętrznych pozach. W Jeziorze trudno pozbyć się wrażenia, że psycholog narodów najwięcej czasu spędza nad samym sobą. Drobiazgowo analizuje uczucia i ukryte znaczenia, chętnie wyciąga z nich wielkie wnioski, punktując przy tym momenty paradoksalne i zapętlając we własnej przekorze (por. Maria Szypkowska, Przekora albo rozmowa ze Stanisławem Dygatem, „Stolica” 1958, nr 23). Traci na tym płynność narracji, bo bardzo dobry pisarz rozwleka zdania i wpada w erudycyjne pułapki, czasem skutkujące fatalnymi powtórzeniami, jak w przypadku autodiagnozy „bardziej cierpię, że już nie cierpię” (nie chodzi o powtórzenie czasownika, lecz o użycie całej frazy w dwóch miejscach książki).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Dygat, 1962, fot. Piotr Barącz / CAF / PAP

Obrazek

stanislaw_dygat_1962_fot_piotr_baracz_cafpap_19620000_011-s.jpg

Pychy głównego bohatera najmocniej doświadczają kobiety. Nie tylko Suzanne, choć ona, najbardziej bezbronna ze względu na swój charakter, została przez narratora najdalej uprzedmiotowiona. Ludka i Janka miały już grubszą skórę, a dzięki zachowaniu większego dystansu, potrafiły umiejętniej zaangażować mężczyznę poszukującego niespełnionego uczucia („nie można bardziej oddalić się od rzeczy upragnionej, niż gdy się ją osiągnie”), a także chłodniej go ocenić – jak Ludka przy rozstaniu:

Widzę jednak, że daremnie oczekiwałam od ciebie jakiegoś wyższego zrozumienia i wyrozumiałości, której tak żądasz dla siebie! Ale ty nie jesteś zdolny patrzeć na człowieka jak na żywy twór, który doznaje tego samego co ty i porusza się ograniczony takimi samymi warunkami. To wszystko dla ciebie tylko jakieś przedstawienie; jak zblazowany krytyk podpatrujesz złą grę i marną reżyserię, a sam wstydzisz się i boisz być czymś więcej niż aktorem. Nie przyjdzie ci do głowy takie proste i rewelacyjne odkrycie, że mylisz się i fałszywie patrzysz na świat, że to nie jest żaden teatr, ale właśnie żywe życie, jakiekolwiek ono jest. Daremnie czekałam od ciebie przez te parę lat na jakiś, choćby drobny, znak czułości czy troskliwości. Nie, ty to wszystko pozostawiasz dla siebie, dla jakichś swoich wewnętrznych dramatów, które przed samym sobą odgrywasz.

Można jednak spojrzeć na to inaczej. Nie złościć się na Dygata równanego z narratorem, a przyjąć, że powieść autobiograficzna to nadal literacka kreacja. Autor mógł manipulować postaciami i wyostrzać ich cechy na potrzeby fabuły, a właśnie dzięki temu egocentryzm głównego bohatera otrzymał solenne odprawy. Nikt inny, ale sam autor dał na to przyzwolenie, a może ubarwił krytyczne wypowiedzi, aby silniej uderzyły w głównego bohatera.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dedykacja autorska dla Pawła Hertza na egzemplarzu pierwszego wydania „Jeziora Bodeńskiego”, 1946, reprodukcje: Jan Czempiński

Obrazek

image00001.jpeg

Można zatem, jeśli się chce, przymykać oko na aktorską manierę narratora, a korzystać z tego, że potrafi przejrzeć aktorstwo innych. Czy nie ma pewnej racji, gdy złości się na Ludkę, że zbyt teatralnie obdarowuje jego matkę cukierkami, mówiąc jakby: „Ach, jaka jestem przyjemna, jak uważająca i dbała”? Albo przy rozstaniu, kiedy na widok łez Ludki mówi: „przecież ty nie płakałabyś z żalu za mną, ale za swoją rzeczywistością, którą spędziłaś ze mną i którą teraz opuszczasz”? Miłość zawsze była u Dygata ważnym tematem. W Jeziorze główny bohater zastanawia się nad potrzebami, które wyjaśniają uczucie romantyczne. Przekonywał, tym razem Jankę, że ludzie, zwłaszcza ci, co długo nie mogą znaleźć pary, nie zakochują się nagle we „właśnie tej” osobie, tylko np. w spokojnym życiu, którego pragną i które z tą osobą jest możliwe. Potrzeb kryjących się za miłością znajdywał znacznie więcej, zauważając na przykład, że przywiązał się do Janki i wchodził przy niej w rolę małego chłopca, z czym obojgu było dobrze (por. Kornel Filipowicz, Mężczyzna jak dziecko).

…

Obserwacje natury ludzkiej w Jeziorze dotyczą rozmaitych spraw (pięty pana Pociejaka!) i choć dla wielu punktem wyjścia jest naród lub miłość (własna), to i one docierają często, z pomocą dygresyjnych skłonności autora, na poziom ogólniejszych przemyśleń. Aktorstwo, główny temat książki, ze swojej natury jest zagadnieniem uniwersalnym. Dygat stawia w książce tezę, że stanowi altera natura ludzi, a tych różnicuje jedynie poziom grania. „Człowiek z wdziękiem to taki, który jest dobrym aktorem życia. Pozer to też aktor, tylko tyle, że zły. Zmanierowany zaś to ten, który nie może wydobyć się z szarży”. Jezioru Bodeńskiemu nie brakuje żadnego z tych wariantów.