Stanisław Dygat, „Karnawał”

Miłości i Polsce, dwóm najważniejszym tematom Stanisława Dygata, podporządkowana jest fabuła Karnawału. Wnioski z niej są gorzkie, tak jak gorzkie potrafi być uczucie po zrealizowaniu upragnionego celu.

Karnawał to niespełna 50-stronicowe opowiadanie, wydane przez PIW w 1968 roku w specjalnej oprawie ilustracyjnej autorstwa Franciszka Starowieyskiego. Nieczęsto się zdarza, aby tak krótka forma otrzymywała osobne wydanie. Stanisław Dygat był jednak uznanym pisarzem, a nowe dzieło stanowiło kontynuację najpopularniejszej powieści, Jeziora Bodeńskiego (1946). Karnawał wzbudził zainteresowanie już wtedy, gdy drukowano go odcinkami w prasie – do redakcji nadesłano kilka tysięcy listów, w większości „napastliwych”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Dygat, Warszawa, 1962, fot. Janusz Sobolewski/Forum

Obrazek

stanislaw_dygat_forum-0428184641.jpg

Zauważalność narratora

Historia Karnawału osnuta jest wokół pobytu polskiego pisarza w Niemczech w latach 60. Wracając z Paryża, decyduje zatrzymać się w Monachium, aby odebrać wynagrodzenie od niemieckiego wydawcy i odwiedzić dawnego przyjaciela. Czas i miejsce akcji mają ograniczone znaczenie, kreują kontekst przebywania za granicą. Jest luty, karnawał, przyjaciel zabiera pisarza do eleganckiego lokalu, gdzie przysiadają się do stolika zajmowanego przez miejscową polonię.

Był [tam] jeszcze facet z Polskiego Radia w Warszawie, którego znałem z widzenia. Od pierwszej chwili nie zwracaliśmy na siebie uwagi. Jest coś zdumiewająco żenującego w spotkaniu dwu Polaków z kraju, szczególnie z pokrewnej branży i szczególnie znających się z widzenia, pośród emigracyjnych rodaków. Trudno mi to wytłumaczyć.

Dygat miał dar do prozy. Umiał stopniowo odsłaniać wydarzenia, przeplatać psychologicznymi szkicami bohaterów i obserwacjami, które ,,trudno wytłumaczyć”, a jednak czujemy, o co w nich chodzi. Jeśli niewymuszony styl, w jakim przemieszczał się pomiędzy tymi poziomami, wyciągając wielkie wnioski z małych rzeczy (bądź na odwrót), nazwać niezauważalnym sposobem pisania – jak uczyniła to biografka, Lidia Sadkowska-Mokkas (Dygat Pan, Warszawa 2020) – to w takim sensie, że w jego opowieści nie wyczuwa się ,,sposobu pisania”. Jakby nie stał za nią proces wymyślania. Autor Karnawału był zresztą przekonany, że wartościowa literatura zawsze wywodzi się z rzeczywistych przeżyć pisarza (por. A. Dziembaj, Rozmawiamy z autorem „Karnawału”, „Kurier Polski” 1968, nr 226), a w takim rozumieniu pozostawał on bardzo widoczny w omawianej książce.

Narrator Karnawału i Jeziora Bodeńskiego to jedna osoba, a Jezioro to powieść otwarcie autobiograficzna, zdająca relację z kilku miesięcy spędzonych przez Dygata w Konstancji jako internowany w 1940 roku przez Niemców obywatel zachodni (miał francuskie obywatelstwo). Szkoła zamieniona na obóz o bardzo łagodnym rygorze posłużyła jako sceneria dla spóźnionego debiutu literackiego, powieści z ducha ferdydurkicznej, bo za główny problem obierającej prawdy i fałsze polskiej kultury. Dygat przyznawał, że fabułę oparł na własnych przeżyciach, choć nie wszystko, co w niej zawarł, przydarzyło się właśnie jemu. Z tym zastrzeżeniem można podchodzić do narratora Karnawału (napisanego również w pierwszej osobie), który po kilku dniach w Monachium jedzie do Konstancji i wraca do „szkoły” nad jeziorem. Wiadomo, że Dygat wrócił tam naprawdę (por. W. P. Szymański, Rozmowa ze Stanisławem Dygatem, „Tygodnik Powszechny” 1965, nr 28), nie wiadomo jednak, czy towarzyszyły mu Danka i Suzanne, obok narratora główne bohaterki Karnawału.

Ilustracja Franciszka Starowieyskiego z książki „Karnawał”, autor: Stanisław Dygat, 1968, wydawnictwo PIW, reprodukcje: Jan Czempiński

Polska, znowu

W zapowiedziach i komentarzach recenzenckich krążyły oceny, że to mit polskości jest pomostem między Jeziorem a Karnawałem. Tak rzeczywiście było, choć w pisanym przez 50-letniego Dygata Karnawale ujawnia się, co zostaje z tego zainteresowania, a może co zawsze było jego motorem napędowym. Główny bohater (również 50-letni polski pisarz), oprócz znajomego z Polskiego Radia, spotyka w monachijskim barze dwudziestoletnią Dankę, Polkę wychowaną na emigracji w kulcie ojczyzny, której nigdy nie widziała. Bohater opowiada jej o Polsce przez większość nocy i przy kolejnych spotkaniach. Szybko uświadamia sobie, że jego historie mają ukryte znaczenie.

Najprościej mówiąc, wynikają z metryki. Kto przeżył pół wieku, ten w mało co wierzy. Rozumie mechanizmy społecznych złudzeń, rozpoznaje trajektorie relacji międzyludzkich, a także własne emocje pośród nich. Wie, że w historii kultury wszystkie pytania i odpowiedzi już padły, i że taka wiedza nie chroni człowieka od rozpoczynania identycznych poszukiwań i przykrywania bezsiły tą samą ironią. Narrator jest „dość przeciętnym człowiekiem, który popełnia w życiu drobne świństwa, który stracił ideały i jest gotów najwyżej teoretycznie o nich rozprawiać, ale nie ma już sił, by włączyć się w jakąkolwiek wielką i dumną sprawę”. Ponad dwadzieścia lat wcześniej, w trakcie okresu internowania w Konstancji, za taką sprawę uważał ojczyznę. Teraz rozumie, że tamta polskość – której pozy na kartach Jeziora Dygat dekonstruował z pasją neofity pragnącego wyplenić wątpliwe elementy z przyjętej wiary, aby cieszyć się nią w sposób czysty – nigdy nie istniała, a została wmówiona społeczeństwu przez wieszczów, których święte księgi „już dawno należało spalić publicznie”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja Franciszka Starowieyskiego z książki „Karnawał”, autor: Stanisław Dygat, 1968, wydawnictwo PIW, reprodukcje: Jan Czempiński

Obrazek

lustracja_franciszka_starowieyskiego_karnawal_3.jpg

Mimo to decyduje się przed Danką zmyślać jak najudatniej. Widzi, że młoda dziewczyna tego potrzebuje i tłumaczy sobie, że „niesłuszne byłoby gasić piękny płomień”. Więcej, zaczyna wierzyć w to, co mówi, wzruszają go własne słowa. Przykro mu, że niezrozumiałość Rosjan zawsze będzie dla Zachodu atrakcyjniejsza od niezrozumiałości Polaków, a tych wyróżnia przecież m. in. „zdolność lekceważenia sztucznie wymyślonych przez cywilizację zasad życia i [...] przystosowania się do wszelkich zmian, które narzuca rozpędzona historia”. Później, w Pinakotece, pod wpływem Czwórki Chełmońskiego i Polowania Brandta, wychwala przed Danką „zapach ognisk, snujących się wieczorem po polskich polach”, „mgłę nad wrzosowiskami” i „ranną rosę po łąkach”. To nie są abstrakty – dzisiaj szybko można się przenieść do takiego krajobrazu, słuchając np. wiersza Da Bóg kiedyś zasiąść w Polsce wolnej (Jan Lechoń) w wykonaniu Sanah. Popularność jej aranżacji dowodzi aktualności sprawy, niezależnie, czy ktoś się z nich cieszy, czy za nie wstydzi.

Video embed

sanah „(II) Da Bóg kiedyś zasiąść w Polsce wolnej” (z cyklu „Polonia Resurrecta” - J. Lechoń)

Nieważne, czy to prawda

Zgodnie z opowieścią pisarza, Polacy mieli zaradność, krajobrazy oraz literaturę. I niedocenienie. Nic więc, co wyróżniałoby polskość od innych „-ości”. Czy Anglosasi nie udowodnili, że są bardziej zaradni, czy Włosi nie mają pięknej prowincji, a Niemcy cenionych romantyków? Czy ktoś na świecie docenia Łotyszy? Narrator wydaje się świadomy, że polskość, w jaką wierzymy, to tylko metoda, sposób na coś. Synonim idei jakiejkolwiek, którą chce się żyć, a przyjmowanej dlatego, że człowiek tu się urodził, został wychowany, a później zmiana tożsamości była ponad siły. Życie bez idei, bez sensu motywującego do działania, okazuje się nieznośnie byle jakie – i to właśnie niezgoda na przypadkowość popycha nas do wiary w mity, jak przekonywał Leszek Kołakowski w Obecności mitu (1972), książce pisanej w tym samym czasie co Karnawał i zajmującej się podobnymi problemami. Utwierdzający się wówczas w sceptycznym światopoglądzie filozof twierdził, że nie jest możliwe powiedzieć, aby mit był prawdziwy lub fałszywy – a rozumiał mit szeroko, od założeń praw fizyki po religie – bo „nie mamy do czynienia z przyporządkowaniem sądu do sytuacji, którą opisuje, ale z przyporządkowaniem potrzeby [sensu] do obszaru, który ją zaspokaja”. Mity mogły być co najwyżej „realne”, bo do tego wystarczy samo pragnienie wiary.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja Franciszka Starowieyskiego z książki „Karnawał”, autor: Stanisław Dygat, 1968, wydawnictwo PIW, reprodukcje: Jan Czempiński

Obrazek

lustracja_franciszka_starowieyskiego_karnawal_10.jpg

Takie miała w sobie Danka. Kiedy pisarz wyznał jej, że opowiada o Polsce nieprawdę, odparła: ,,Nic mnie nie obchodzi, co jest prawdą, a co nie, obchodzi mnie to, co jest piękne i co mnie wzrusza. Chcę tym żyć i dlatego pojadę do Polski”. Łatwiej to zrozumieć w przypadku młodej dziewczyny, która nigdy nie była w kraju; trudniej w przypadku mieszkającego w Polsce na stałe pięćdziesięciolatka. Stanisław Dygat nieprzypadkowo określany był „sentymentalistą krytycznym” (Zdzisław Skwarnicki). Obsesyjne powracanie do problemu polskości świadczyło o osobowości romantyka, z którą dlatego zmagali się bohaterowie jego utworów, bo to autor silnie ją przeżywał, tym silniej, że mając podwójne obywatelstwo, czuł potrzebę samookreślenia. „Krytyczną” ostrożność sentymentalisty należy wiązać bardziej z Karnawałem niż Jeziorem, to tu widać aspirację do postawy sceptyka, o której mowa była wyżej. Im głębsze jednak poczucie pustki przeżywał narrator, tym bardziej pragnął zapełnić ją dawnymi uczuciami. Nie tylko patriotycznymi.

Problemy z miłością

Janusz Zaorski wspominał, że Stanisław Dygat był ciągle zakochany. Uwielbiał ten stan, szukał go mimo upływu lat i przeżywał z rzadką świeżością, czego zazdrościł mu Kazimierz Kutz. Bohater Karnawału zakochał się w Dance i miał tego świadomość. Kiedy podczas pierwszej rozmowy poprosił, aby podeszli do baru (chciała tańczyć, do czego pisarz potrzebował się napić), ta „nie zdziwiła się i uśmiechnęła się, jak ktoś, kto raz na zawsze i wobec wszystkich postanowił być wyrozumiały”, a on z niepokojem zauważył, że dziewczyna go interesuje.

Starszemu znacznie mężczyźnie nie chodziło o urodę pozornie „typowej dziewczyny wieku atomowego, lotów kosmicznych, sztuki pop, improwizacji jazzowych”, lecz o jej szczerą romantyczność, przypominającą dawnego siebie. To, że sprowadzała się ona do zainteresowania Polską, którą pisarz tylko reprezentował, było nieistotne. Chodziło o gotowość do utonięcia w czymś wzniosłym, co także dla niego stanowiło szansę, aby przekroczyć na chwilę ograniczenia znużonej świadomości.

W tej postawie było dużo egoizmu. Kreując się na idealistycznego polskiego pisarza, czuł, że imponuje dziewczynie, a z doświadczenia wiedział, jak łatwo przenieść uczucie z idei na kogoś, kto ją manifestuje. Nie potrzebował wprawdzie fizycznego zbliżenia (nie doszło nawet do pocałunku), wystarczyło, że mógł rozkwitnąć w poczuciu atrakcyjności, pomieszanej z fascynacją dla młodej dziewczyny i zadowoleniem ze wspólnego transu. Nie potrafił go przerwać, choć co i rusz przypominało mu się, jakie potrzeby stoją za odgrywanym przedstawieniem, a rozum podpowiadał ucieczkę. Sytuacja zmieniła się, kiedy któregoś wieczoru wpadli na Suzanne.

Suzanne była prawdziwą kobietą, którą Dygat poznał w Konstancji w 1940 roku i zakochał się z wzajemnością. Może dokładniej, ona się zakochała w polskim chłopcu, żarliwie rozprawiającym o Mickiewiczu, a on zauroczył i szybko chciał przerwać rozwijający się romans. Połączył ich stosunek podobny w każdym razie do relacji z Danką. Spotkanie Francuzki po latach – nie wiadomo, czy naprawdę do niego doszło – nasunęło narratorowi smutne wnioski. Z ich więzi i wspólnej pasji nic nie zostało, nie wskrzesiły ich rozpaczliwie zainscenizowane odwiedziny w dawnym obozie internowania, wszystko zatrzymało się w granicach roli odgrywanej w określonym czasie (przeszłym).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja Franciszka Starowieyskiego z książki „Karnawał”, autor: Stanisław Dygat, 1968, wydawnictwo PIW, reprodukcje: Jan Czempiński

Obrazek

lustracja_franciszka_starowieyskiego_karnawal_2.jpg

Niepoważność

Polskość w Karnawale to nie tyle temat, co pretekst, a tak jak Polska jest dla Dygata mitem, tak mitem okazuje się miłość i inne niemożliwe opowieści, których potrzebuje człowiek. Szczęśliwy jesteś wtedy, kiedy nie zdajesz sobie sprawy z ich funkcji i nie żyjesz nimi dniem powszednim, sugeruje czytelnikowi autor (zarazem bohater). Z tego wypływało jego szczególne przekonanie do miłości niespełnionej, którą był gotowy osiągnąć w okrutny sposób (w książce), aby tylko nie zobaczyć jej leżącej nago na łóżku, jako „emerytowany, sponiewierany mit”.

Zakończenie Karnawału będzie szokujące zwłaszcza dla tych, którzy nie czytali Jeziora. Tam narrator opiewał już ideał miłości Romea i Julii, czerpiący siłę ze swojego krótkiego trwania, a jego postępowanie wobec Suzanne przygotowuje czytelnika do tego, co spotka Dankę. Niepoprawny romantyzm, którego nie wyzbył się narrator Karnawału, przyjemnie rozchodzi się po brzuszku, wypada jednak wziąć go na serio.

Jedną z największych konsekwencji takiej postawy jest właśnie brak powagi, ukrywany w książkach Dygata za zasłoną płynnych zdań i przenikliwych sądów. Nie trzeba odbierać im wartości, jakby chcieli ci, którzy wiążą myśli z czynami na supeł – wystarczy zauważyć, że główny bohater uprawia teatr i bystrym ironistą pozostaje w słowach, kiedy jego czynami rządzą wciąż emocje. Nie jest to rzadka kombinacja, sam zainteresowany otwarcie się do niej przyznaje, nam pozostaje zastanowić się nad skutkami.

Czy gdyby lepiej panował nad emocjami, odnalazłby się w polskości dnia powszedniego zamiast szukać jej za granicą, tam gdzie zawsze będzie potencjalna i ograniczona do opowieści? A może nie wplątałby się w uczucie do znacznie młodszej kobiety – chyba że zgodnie widzieliby przyszłość związku – albo opuścił ją na któryś z tysiąca możliwych, mniej drastycznych sposobów? Argument obronny, że tylko zohydzenie swojej postaci w oczach Danki pozwalało na to, aby dziewczyna odcięła się od niego uczuciowo i nie wspominała z żalem, pasowałby do (odpowiedzialnego) sceptyka, mniej do niepoważnego romantyka. Temu ostatniemu zbyt często zdarza się prowadzić całą grę w swojej głowie, tzn. wydarzenia i postacie oceniać z perspektywy własnych uczuć, urastających przed nim do rozmiarów obiektywnych wartości i przesłaniających uczucia zewnętrzne, ostatecznie prowadzących więc do braku powagi, bowiem do niepoważania innych.

O tym, czy bohater Karnawału wykonał w zakończeniu ten jeden krok, który dzieli sceptycyzm od cynizmu, a życiową mądrość od zwykłego egoizmu, decydują zawsze czytelnicy. Spodziewam się jednak, że i dzisiaj autor otrzymałby od nich sporo ,,napastliwych” wiadomości.