Kornel Filipowicz, „Mężczyzna jak dziecko”

Próba prozatorska Kornela Filipowicza z 1967 roku to wyzwanie rzucone barierom płci przegradzającym życie i literaturę. Poruszająca ważne tematy obyczajowe doby „małej stabilizacji”, budziła zainteresowanie, które niekoniecznie szło w parze ze zrozumieniem.

Oto widzę Romana zastygłego nieruchomo i wpatrzonego w jakąś maleńką część. Trzyma ją w palcach, patrzy w nią jak sroka w kość, potem odkłada ją, wstaje, przenosi się w inne miejsce i robi znów to samo. Przed godziną widziałam go w identycznej pozycji, nic się od tego czasu nie zmieniło, robota nie posunęła się wcale naprzód. Przeciwnie, nawet wygląda, jakby Roman rozkładał motocykl na coraz drobniejsze kawałki. Na podwórzu leży już cień i robi się chłodno. Słychać gdzieś z sąsiedniego podwórza głosy bawiących się dzieci, w powietrzu unosi się zapach zgniecionej i zwiędłej trawy.

Kornel Filipowicz miał umiejętność, która cechuje dobrych literatów: potrafił pisać krótkimi zdaniami. Długie frazy nigdy nie mają takiej płynności, jaką posiadają frazy krótkie. Nie chodzi zresztą o długość, bo zdanie z większą liczbą słów potrafi być krótsze od zdania z mniejszą liczbą. Decydują kropki i przecinki, dwukropki i średniki – stawiane w odpowiednich miejscach, potwierdzają naturalny związek między słowami i organizują uwagę czytelnika. Sukces najłatwiej rozpoznać po liczbie łączników „jednak”, „więc” czy „bowiem”, które w prozie Filipowicza pojawiają się tylko wtedy, kiedy muszą. Narracja wynika sama z siebie, nie grzęźnie w powtórzeniach, wydaje się „krótka”. Rezultatem jest konkretność uczuć, obrazów i sytuacji, które autor wybiera dla czytelnika z życia codziennego, jeśli tak można nazwać główny problem książki Mężczyzna jak dziecko.

Mikropowieść

Większą jej część stanowi pamiętnik Krystyny Aksman (ur. 1935), prowadzony od momentu, kiedy zdała maturę w żeńskim liceum, aż do 1962 roku, gdy była już mężatką. Jan Błoński w recenzji pt. Smutek przeciętności i rozkosze rzemiosła („Odra” 1967, nr 9) w koncepcji narracyjnej powieści zauważał stałą u Filipowicza tendencję do wchodzenia w skórę dalekich od siebie bohaterów: „Jest zafascynowany odrębnością – ale, ośmieliłbym się powiedzieć, odrębnością ludzi przeciętnych, naprawdę czy pozornie banalnych; zdaje się sądzić, że naprawdę najdziwniejsza jest zwykłość”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Opalając się, lata 70. XX wieku, fot. Zbigniew Zborowski /Forum

Obrazek

park_para_forum-0428201691.jpg

Z tej obserwacji recenzent wyciągnie dalej wnioski o nijakości i pustce stworzonych przez autora figur, z czym nie trzeba się zgodzić. Nie ma jednak wątpliwości, że Filipowicz koncentruje się na tym, co powszednie, a najbardziej interesuje go codzienny kształt relacji damsko-męskich. Aby wydobyć sens związku Krystyny i Romana Aksmanów odwraca chronologię, pokazując najpierw tragedię, która przydarzyła się małżeństwu w 1962 roku. Następnie cofa czytelnika do momentu, kiedy Krystyna rozpoczyna pisać pamiętnik w roku 1954, a w zasadzie jeszcze dalej, bo pozwala jej napisać „wstęp”, w którym przedstawia rodzinę i dzieciństwo. Następnie akcja rozwija się chronologicznie.

I bez tej nietypowej, momentami chwiejnej konstrukcji, przedsięwzięcie partnera Wisławy Szymborskiej było odważne. Kto będzie chciał, znajdzie w jego kobiecym świecie gotowe kontrowersje. Piszący w 1967 roku mężczyzna nie wyprzedził swoich czasów, ale potraktował sprawę uczciwie i nie da się powiedzieć, że którąś płeć zganił, a którąś pochwalił. Nie generalizował i nie pisał pod dyktando ideologicznych oczekiwań. Wydarzenia polityczne w ogóle w książce nie istnieją, nie znajdziemy ogólniejszych obserwacji społecznych, nawet opisy topograficzne są znikome. Mężczyzna jak dziecko nieprzypadkowo określany jest mianem mikropowieści, uwaga czytelnika zostaje skupiona niemal zupełnie na losach kilku splecionych ze sobą relacji międzyludzkich.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wisława Szymborska i Kornel Filipowicz, lata 80. XX wieku, Kraków, fot. Ewa Lipska/Fotonova/East News

Obrazek

szymborska_kornel_filipowicz_en_01604236_0001.jpg

Uwaga na mężczyzn

We wstępie do pamiętnika Filipowicz przeznacza dużo miejsca na opis czteroosobowej rodziny Krystyny, zamieszkującej nieokreślone polskie miasto. Jej materialny dostatek to zasługa ojca – inżyniera, a styl życia, zauważa celnie wyżej wymieniony Błoński, pokazuje rozkwit mieszczańskich tradycji w dobie „małej stabilizacji” lat 60. O tym, żeby matka pracowała, nic nie wiadomo, najczęściej widzimy ją w trakcie „narad rodzinnych”, w których wiedzie rej razem z ciotkami (ojciec zawsze opuszcza ręce i mówi, żeby robiły, jak chcą). Ciotki – naturalnie tylko jedna z nich jest ciotką per se – przez swoje znajomości rozszerzają zasięg rodziny do rozmiarów samowystarczalnego organizmu, aktywnego zwłaszcza w przypadku zagrożenia (np. kiedy kuzynowi Andrzejowi zagraża służba wojskowa, czego udaje się uniknąć dzięki „mobilizacji wszystkich możliwych stosunków i protekcji” na terenie „bliższej i dalszej rodziny”). Nic bardziej polskiego niż tego typu model życia rodzinocentrycznego – dowiodły go m.in. badania socjologiczne Stefana Nowaka (System wartości społeczeństwa polskiego, 1979).

Biorąc pod uwagę, że w latach 50. i 60. w wyniku przymusu lub wyboru urosła liczba kobiet aktywnych zawodowo, a ich „osobowość społeczna” powiększyła się (Marcin Czerwiński, Przemiany obyczaju, 1969), rodzinę Krystyny, wciąż typową, można określić jako już „tradycyjną”. Życie społeczne matki i ciotek, stanowiących dla dziewczyny najważniejszy punkt odniesienia, ciągle realizuje się w wewnętrznej formie „narad rodzinnych”, względnie niedzielnych spotkań przy kawie w salonie cioci Marysi. Tam to zjawiały się panie w kapeluszach i ściszonym głosem „opowiadały sobie o chorobach wenerycznych, ciążach pozamacicznych, skrobankach i poronieniach, o dziewczynach i chłopcach z dobrych domów, których pogotowie przywoziło sczepionych ze sobą jak pieski [...] o paniach, które muszą mieć kilka stosunków dziennie, bo inaczej chorują”. Podsłuchująca je nastolatka niedługo sama przeżyje pierwszy raz na działce kolegi z liceum, ale zarówno to doświadczenie, jak późniejszy seks z mężem Romanem („z mojej strony był to – niezbyt przykry ani uciążliwy – obowiązek”) oraz kochankami („ten mężczyzna nie dał mi niczego nowego”), będzie oceniała z rozczarowaniem. Nie przesądzając, czy autor wykazał się ignorancją wobec potrzeb seksualnych kobiet, czy udowodnił, że to mężczyźni lat 60. je ignorowali (por. Hanna Malewska, Kulturowe i psychospołeczne determinanty życia seksualnego, 1967), warto zauważyć coś, co łączyło salon ciotki z życiem wchodzącej w dorosłość Krystyny. Uwagę skierowaną nieustannie na mężczyzn.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Para zakochanych, 60. XX wieku, Warszawa, fot. Irena Jarosińska/Forum

Obrazek

park_para_pies_prl_forum-0431130126.jpg

„O czym rozmawiają? Bardzo rzadko o polityce, przeważnie obgadują mężczyzn [...] trochę w taki sposób, w jaki obgaduje się panujących”, odnotowywała bohaterka. Żony adwokatów, profesorów i polityków nie dyskutowały o swoich zainteresowaniach, tylko narzekały na głupotę, rozpustę i przekupność mężów. Dotyczyło to także ojca Krystyny, któremu daleko było do „panowania” w swoim domu, ale jako żywiciel rodziny zyskał na znaczeniu w 1956 roku. Rozbudzony w nim entuzjazm do działania politycznego spotkał się z przerażeniem matki, która „płakała, jęczała i prosiła ojca, żeby nie zapominał, że ma dwoje nie zaopatrzonych dzieci, żeby się zlitował nad nią i nad nimi i nie robił żadnych głupstw, bo sam niczego nie zrobi, a nas i siebie pozabija”. Swoją postawą matka potwierdzała izolację kobiet od świata polityki – z czym historycznie trudno dyskutować – wywierając także na ojca ten rodzaj emocjonalnej presji, który do dzisiaj stawia się jako przykład sprawczości kobiety w konserwatywnej rodzinie (rządzącej z tylnego siedzenia, ale pozwalającej mężczyźnie czuć, że to on decyduje).

Dla omawianej książki najważniejsze było to, że matka posługiwała się racjonalnym argumentem: „mówiła, że trzeba być dzieckiem, aby mieć jakieś złudzenia na temat tego, jaki będzie koniec tej całej historii, błagała ojca, żeby się do niczego nie mieszał, ani po jednej, ani po drugiej stronie”. Nie wiemy, ile było jej zasługi w tym, że mąż wyszedł z całego zamieszania z awansem na dyrektora elektrowni (a rodzina z funduszami na remont mieszkania) – ale na pewno, sugeruje autor, kobieta przeciwstawiła życiowy rozsądek męskiemu zdziecinnieniu.

Mężczyzna jak dziecko

Dziecko w mężczyźnie Filipowicz, oczami Krystyny, dostrzega w różnych sytuacjach. Niedługo do ojca dołącza mąż Roman – razem upijają się na weselu, sprośnie tańczą i śpiewają, według Krystyny: „dno kompletne”. Wnioski ze wspólnego życia z habilitującym się na Politechnice Warszawskiej inżynierem pójdą w podobnym kierunku. Roman okazuje się nie mieć tajemnic, trochę czyta, czasem patrzy bezmyślnie w okno, dłubie w nosie. Mlaska, zajadając się tatarem, robi głupią minę, gdy nie wie co powiedzieć. Kiedy mają iść do kina, ślęczy nad swoim motocyklem i traci poczucie czasu. „Z wysokości pierwszego piętra ten mężczyzna, który jest moim mężem, wydaje się chłopaczkiem i mam do niego w tej chwili taki stosunek, jaki prawdopodobnie będę miała do syna, jeśli zechcę mieć dzieci – trochę macierzyński, a w ogóle to lekceważący”, notuje wówczas Krystyna w pamiętniku. Do kina pójdzie sama.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mężczyźni naprawiający motocykl, 1962, Warszawa, fot. Mirosław Stankiewicz/Forum

Obrazek

naprawa_motoru_prl_forum-0428291103.jpg

Gdyby książkę pisała kobieta, niekoniecznie Simone de Beauvoir, dowiedzielibyśmy się może, na jaki film poszła. Ale życie Krystyny, tak jak jej matki i ciotek, obraca się wokół mężczyzn. Nie wiemy, jakie ma przekonania i w co chciałaby się „bawić” w wolnym czasie. Skończyła studia ekonomiczne, ale pracuje w „biurze”. Jeśli swoimi działaniami wykracza poza ramy życia z Romanem, to dla romansów z innymi mężczyznami. Ich wszystkich potrafi bardzo dobrze przeanalizować, potwierdzając, że ma nosa, a raczej że Kornel Filipowicz ma nosa do mężczyzn. Jeśli ta męska ostatecznie narracja bywa dość przekonująca w ustach kobiecej bohaterki, to trzeba zastanowić się, czy autor, który wielu rzeczy dostrzec nie umiał, nie rozpoznał jednak celnie pewnej warstwy kobiecego losu: tego, że ich życie faktycznie skupiało się bardzo na mężczyznach. Narratorka zastanawia się nad przyczyną tego stanu rzeczy:

Od dzieciństwa słyszałam z ust mojej mamy i ciotek na temat mężczyzn takie zdania, że mężczyźni są jak dzieci, że chcieliby się całe życie bawić, że ma się z nimi tylko kłopot, pożytek z nich niewielki, a przyjemność wątpliwa. Skąd się więc bierze tyle gadania na temat mężczyzn, to ustawiczne nawracanie do problemu zamążpójścia, domu, rodziny? Może rzeczywiście, jak twierdzi Roman, to jest sprawa czysto kobieca, że kobiety wszystko to wymyśliły i robią to z miłości i potrzeby własnej?

Jan Błoński oraz inni recenzenci, którzy podjęli podobny trop (Z. Żabicki, Żabusia – i fatum, „Miesięcznik literacki” 1967, nr 9; B. Świderski, Pani Dulska dziś, „Polityka” 1967, nr 16) proponują widzieć w tym siłę mieszczańskiego konwenansu, życia ułatwionego przez z góry przyjęte rytuały. Wydaje się, że tej interpretacji, przyjmowanej przez inteligentów nie mniej z góry, umyka sens „zwykłości”, której Filipowicz przyglądał się bardziej na serio, niż sądzili. Wspólne życie wymaga zgody na rytuały i sprzeczne potrzeby, a zgadzamy się, i to jest wielka zwykła zagadka, z pobudek egoistyczno-altruistycznych, które jakoś się zgrywają. Opieka nad kimś przynosi mu obiektywne korzyści, ale podnosi też samoocenę opiekuna, przyznaje wartość niezależną od innych poczynań. Małżeństwo, dom i rodzina chronią tę sytuację. Poczucie bezpieczeństwa, jakie z niej płynie, nie jest wyłącznie domeną kobiet. O co w końcu chodzi zaopiekowanemu dziecku? To dziecko bywa recenzentem.