"Plac Waszyngtona", reż. Agnieszka Holland

Amerykański film kostiumowy Agnieszki Holland z 1997 roku. Adaptacja powieści "Dom na placu Waszyngtona" Henry'ego Jamesa, która została wcześniej zekranizowana przez Williama Wylera jako "Dziedziczka".

Twórczość Henry’ego Jamesa, opowiadająca często o miłości, władzy i powikłanych relacjach międzyludzkich, od zawsze stanowiła prawdziwą pożywkę dla filmowców. Krótka powieść "Dom na placu Waszyngtona" z 1880 roku doczekała się kilku adaptacji, z których najsłynniejszą pozostaje "Dziedziczka" (1949) Williama Wylera, klasyczny już hollywoodzki melodramat. Fakt, że ekranizacją osadzonej w XIX wieku historii miłosnej zainteresowała się znana przede wszystkim z naturalistycznych dramatów Agnieszka Holland, mógł zaskakiwać. Choć "Plac Waszyngtona" został wyprodukowany przez Disneyowską wytwórnię Hollywood Pictures, to jednak nie ma w sobie nic z sentymentalizmu. Holland bardzo daleko odeszła od stylu "Dziedziczki" i opowiedziała historię po swojemu – w jej wydaniu opowieść miłosna nabiera feministycznego charakteru i jest, jak wskazywała sama reżyserka, podszyta Gombrowiczem.

Film zaczyna się od spektakularnej jazdy kamery, która penetruje tytułowy plac, a następnie "wkrada" się do jednego z bogatych nowojorskich domów, gdzie mają miejsce dramatyczne wydarzenia – matka wydaje na świat córkę, ale sama umiera przy porodzie. Całe późniejsze życie dziewczynki będzie naznaczone tragicznymi okolicznościami narodzin. Catherine od dzieciństwa przelewa wszystkie uczucia na ojca, bogatego lekarza Austina Slopera (Albert Finney), jednak mężczyzna nie może pogodzić się ze stratą żony i z dystansem odnosi się do afektów dziecka.

Doktor uznaje córkę za mało inteligentną i brzydką, co wzmacnia nieśmiałość i kompleksy dziewczynki. Dynamika uczuć w rodzinie zmienia się jednak, kiedy Catherine (Jennifer Jason Leigh) wchodzi w wiek dorosły i na horyzoncie pojawia się nowy mężczyzna. Kobieta, która wcześniej codziennie wypatrywała powracającego z pracy ojca, teraz z niecierpliwością oczekuje na wizyty młodego, przystojnego Morrisa (Ben Chaplin). Tylko czy atrakcyjny, ale biedny i bezrobotny adorator w istocie zakochał się w mieszkance domu przy placu Waszyngtona, czy tylko chciałby posmakować bogactwa Slopera? Ojciec Catherine nie ma w tej kwestii żadnych wątpliwości.

Początkowo może się wydawać, że głównym antagonistą w filmie – tym, kto staje na drodze do szczęścia młodym – jest właśnie surowy lekarz. Sytuacja jest jednak bardziej skomplikowana, bo właściwie wszystkie związki międzyludzkie okazują się w "Placu Waszyngtona" klatką. Bohaterowie eksploatują innych, by dać upust własnym potrzebom – czy to materialnym, czy emocjonalnym. Młody mężczyzna marzący o wygodnym życiu, pogrążony w żałobie ojciec, czy nawet spragniona wrażeń opiekunka – wszyscy traktują Catherine instrumentalnie, wyznaczają jej określone role i nie zwracają większej uwagi na indywidualność kobiety. Właśnie z uwagi na tę relację między ja a Innym "Plac Waszyngtona" może wydawać się dziełem z ducha Gombrowiczowskim. Sama reżyserka przywoływała twórczość autora "Ferdydurke" wskazując na postać Catherine, która przez długi czas żyje z "gębą" narzuconą jej przez ojca. "Plac Waszyngtona" opowiada o dojrzewaniu kobiety, o uwalnianiu się spod spojrzenia innych i wytyczaniu własnej drogi życiowej.

Film Holland oparty jest na bardzo interesującej grze ze strukturą melodramatu. Reżyserka nie tworzy parodii ani pastiszu gatunku, ale jednocześnie podważa jego niepisane zasady. Jennifer Jason Leigh, która gra postać nieszczególnie atrakcyjną, chorobliwie nieśmiałą i niezręczną (niekiedy wręcz na granicy slapsticku), w niczym nie przypomina pięknych i urokliwych heroin z hollywoodzkich melodramatów. Co najważniejsze, choć uczucia Catherine nie zostają zakwestionowane, to jednak film odchodzi od sentymentalnej narracji opiewającej miłość jako najważniejszy cel dążeń bohaterów. Finał opowieści można uznać za optymistyczny, jednak niewiele ma on wspólnego z happy endami znanymi z klasycznych dzieł gatunku.

Kwestionując schematy, Holland nie zaniedbuje akcesoriów kina kostiumowego – reżyserka wraz ze swymi współpracownikami zadbała o szczegóły i wykreowała sugestywną atmosferę epoki. Z powodu ograniczeń finansowych zdjęcia nie mogły być kręcone w Nowym Jorku, dlatego tytułowy plac Waszyngtona został odtworzony w Baltimore. Scenograf Allan Starski wspominał, że mieszkańcy dzielnicy, gdzie nagrywano film – uznawanej za wyjątkowo niebezpieczną – tak zachwycili się dekoracjami, że prosili, by nie demontować ich po zakończeniu produkcji. Ważnym elementem narracji jest także praca kamery kierowanej przez Jerzego Zielińskiego, która dynamizuje historię i przełamuje teatralność dziewiętnastowiecznego romansu.

Adaptacja powieści Henry’ego Jamesa nie jest pierwszym kostiumowym dziełem reżyserki "Tajemniczego ogrodu", jednak wydaje się, że stanowi istotny punkt w jej twórczości. Holland coraz częściej podejmować będzie odtąd gry z kinem gatunkowym i zacznie posługiwać się dyskretnym stylem, zbliżonym do stylu kina zerowego. „Plac Waszyngtona” stanowi jednak najlepszy przykład tego, że grając z popkulturowymi konwencjami reżyserka podważa uładzoną, kiczowatą wizję świata i konsekwentnie rozwija swój dyskurs o pułapkach, jakimi wypełniona jest każda relacja międzyludzka.

Washington Square. Reżyseria Agnieszka Holland. Scenariusz Carol Doyle (na podstawie powieści Henry’ego Jamesa). Zdjęcia Jerzy Zieliński. Scenografia Allan Starski. Kostiumy Anna Biedrzycka-Sheppard. Muzyka Jan A.P. Kaczmarek. Wykonawcy Jennifer Jason Leigh (Catherine Sloper), Albert Finney (Austin Sloper), Ben Chaplin (Morris Townsend), Maggie Smith (ciotka Lavinia) i inni. Hollywood Pictures, Caravan Pictures, Alchemy Filmworks, A Roger Birnbaum Production. USA 1997. 110 minut.