Allan Starski - Życie i twórczość | Artysta

Jeden z najwybitniejszych polskich scenografów filmowych, laureat Oscara za "Listę Schindlera". Współtworzył świat filmowy w dziełach takich reżyserów jak Andrzej Wajda, Steven Spielberg, Roman Polański, Agnieszka Holland i Krzysztof Kieślowski.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Allan Starski, fot. Adam Tuchliński / Forum

Text positon (deprecated)

Center

Naznaczony melancholią przedwojenny dworek z "Panien z Wilka", siermiężne peerelowskie biura z "Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz", dyszący rewolucją Paryż z "Dantona", obozy koncentracyjne z "Listy Schindlera", zrujnowana Warszawa z "Pianisty" i wreszcie sielankowe Soplicowo z "Pana Tadeusza". Wymienione filmy mają różny ciężar gatunkowy i rozgrywają się w rozmaitych epokach historycznych, ale łączy je jedno – sugestywnie wykreowany, prawie namacalny, zapadający głęboko w pamięć świat filmowy. Choć w każdym przypadku pieczę nad całością filmu sprawował reżyser, to jednak rzeczywistość ekranowa nigdy nie byłaby tak pełna, gdyby nie praca scenografa – Allana Starskiego.

Urodzony 1 stycznia 1943 roku Allan Mieczysław Starski ze sztuką miał do czynienia od najmłodszych lat. Matką scenografa była tancerka Margia Bargielska, ojcem – Ludwik Starski, autor popularnych piosenek i scenarzysta, który przed wojną zasłynął jako współtwórca takich hitów, jak "Paweł i Gaweł" czy "Zapomniana melodia", a po wojnie pracował między innymi przy "Zakazanych piosenkach" i "Przygodzie na Mariensztacie". Dzięki ojcu Allan już jako dziecko mógł przyglądać się kręceniu filmów i miał okazję poznać wielkie osobistości kina, m.in. Romana Manna, wybitnego scenografa znanego chociażby z "Popiołu i diamentu". W 1969 roku Starski skończył studia na Wydziale Architektury Wnętrz Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i niedługo potem rozpoczął pracę w Zespołach Filmowych. Artysta pełnił funkcję dekoratora wnętrz w "Prawdzie w oczy" Bohdana Poręby z 1970 roku, ale jako samodzielny scenograf zadebiutował trzy lata później, w "Chłopcach" Ryszarda Bera, filmie obyczajowym o pensjonariuszach domu starców.

W latach 70. i 80. Starski pracował przy ponad 30 filmach, utrzymanych w różnych konwencjach i osadzonych w rozmaitych epokach – od Rewolucji Francuskiej, przez XIX wiek, okres międzywojenny i drugą wojnę światową, aż po peerelowską współczesność. Przełomowym momentem w karierze artysty było podjęcie współpracy z Andrzejem Wajdą, która zaowocowała aż czternastoma wspólnymi produkcjami. Pierwszym dziełem była "Smuga cienia" (1976), adaptacja powieści Josepha Conrada, która wymagała od scenografa (pracującego razem z Teresą Barską) między innymi zbudowania historycznych wnętrz dziewiętnastowiecznego żaglowca w warszawskiej wytwórni. Wspominając produkcję filmu, artysta zwracał uwagę na iluzyjną moc kina. Jedna ze scen, w której główny bohater wychodzi z kapitanatu portu w Bangkoku, kręcona była na przykład aż w czterech miejscach – w Tajlandii, w Bułgarii, w Warszawie oraz w Konstancinie, choć dzięki magii ekranu (w tym scenografii) widz ma wrażenie przestrzennej spójności.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Allan Starski na planie filmu "Pan Tadeusz", 1998, fot. Sławomir Kamiński / Agencja Gazeta

Obrazek

allan-starski-1998-plan-filmu-pan-tadeusz-fot-slawomir-kaminski-sk6594_017-2.jpg

Następne dzieła Wajdy przynosiły kolejne scenograficzne wyzwania. Przykładowo, na użytek "Człowieka z marmuru" (1976) Starski stworzył dekoracje Nowej Huty (w Warszawie!), ponieważ chciał, by w sekwencjach z lat 50. pojawiły się domy z czerwonej cegły, a nie budowane nieco później bloki z wielkiej płyty. Dużym osiągnięciem była także scenografia do "Dantona" (1982) – w tym wypadku artysta musiał zaadaptować na potrzeby filmu wiele autentycznych paryskich obiektów (zdjęcia nagrywane były między innymi w Wersalu). Ostatnim wspólnym dziełem twórców był "Pan Tadeusz" (1999), w którym Starski musiał zmierzyć się z samym Adamem Mickiewiczem i odtworzyć soplicowską "krainę lat dziecinnych". Warto dodać, że ze wszystkich filmowców, z którymi współpracował, scenograf najbardziej ceni sobie właśnie Andrzeja Wajdę. Po pierwsze dlatego, że reżyser przekazywał swoje idee nie tylko za pomocą słów, ale też rysunków i szkiców, co znacznie ułatwiało komunikację. Po drugie, ponieważ był otwarty na sugestie i pomysły członków "pionu scenograficznego".

Pierwszą dużą międzynarodową produkcją, przy której współpracował Starski był co prawda "Danton", ale światowa kariera polskiego scenografa nabrała rozpędu w latach 90. Za jedno z najciekawszych doświadczeń w swojej karierze artysta uznaje współpracę z Agnieszką Holland. To właśnie Starski stworzył scenografię do "Europy, Europy" (1990), w której monumentalną faszystowską architekturę udawały między innymi wnętrza odpowiednio zaadoptowanego… Pałacu Kultury i Nauki. Jednym z najtrudniejszych zadań przed jakimi stanął artysta było stworzenie dekoracji do "Placu Waszyngtona" (1997) Holland, na potrzeby którego trzeba było wykreować dziewiętnastowieczny nowojorski plac w wyjątkowo niebezpiecznej dzielnicy w mieście Baltimore. Podobno mieszkańcom tak spodobała się dekoracja, że prosili, by ekipa jej nie demontowała.

Kamieniem milowym w twórczości Starskiego była jednak praca przy "Liście Schindlera" (1994). Odpowiedzialność leżąca na twórcach przedstawiających Zagładę, skala produkcji, w której wykorzystano ponad 100 obiektów zdjęciowych, wyczerpujący harmonogram pracy i niebywała dbałość Stevena Spielberga o szczegóły sprawiły, że przygotowywanie scenografii do filmu było jednym z największych wyzwań w dorobku Starskiego. Wysiłek polskiego artysty został nagrodzony – Amerykańska Akademia Filmowa uhonorowała Polaka (oraz dekoratorkę wnętrz Ewę Braun) Oscarem za najlepszą scenografię (1994). Twórca powrócił później do tematyki wojennej przy okazji "Pianisty" (2002) Romana Polańskiego, na podstawie wspomnień Władysława Szpilmana. Podczas produkcji filmu dokonywane były ogromne prace adaptacyjne – wiele scen nagrywanych było w Warszawie, m.in. w okolicach ulicy Stalowej na Pradze (gdzie w dalszym ciągu znajdowały się stare kamienice) i na Krakowskim Przedmieściu. Ujęcia przedstawiające zrujnowaną po powstaniu stolicę należą do najbardziej rozpoznawalnych obrazów filmu. Z Polańskim Starski spotkał się później jeszcze raz, tworząc w Czechach na użytek "Olivera Twista" (2006) scenografię przedstawiającą XIX-wieczny Londyn.

Współpraca ze Stevenem Spielbergiem i Oscar za "Listę Schindlera" otworzyły scenografowi wrota do Hollywood. Starski wziął udział między innymi w produkcji thrillerów "Pytanie do Boga" (2001) Jonasa McCorda i "Hannibal. Po drugiej stronie maski" (2007) Petera Webbera. Chyba największym zaskoczeniem w dorobku artysty jest jednak współpraca przy "Eurotrip" (2004), komedii młodzieżowej o grupie Amerykanów zwiedzających Stary Kontynent. Satyryczny obraz Europy – zdegenerowanego Zachodu i biednego Wschodu, na którym można spotkać psy błąkające się po ulicach z odgryzionymi ludzkimi dłońmi w pysku – także był współtworzony przez polskiego scenografa. Kolejnym filmem, przy którym pracował Starski jest "Ukryta gra" (2019) Łukasza Kośmickiego, zimnowojenny thriller rozgrywający się głównie w lokacji świetnie znanej scenografowi z wcześniejszych filmów – w Pałacu Kultury i Nauki.

"Dla mnie scenograf to człowiek, który kocha kino. Kocha, a więc i rozumie. W związku z tym potrafi swoje temperamenty artystyczne i twórcze podporządkować kinu, potrzebom filmu" (cyt. za "Starski – droga do Oskara: historia dwóch pokoleń filmowych") – powiedział Starski w jednym z wywiadów. Podczas swojej bogatej kariery artystycznej polski twórca wielokrotnie pomagał materializować – czasem pozornie niewykonalne, a niekiedy wręcz ekscentryczne – życzenia największych światowych filmowców. Korzystając z pomocy współpracowników (techników, dekoratorów wnętrz, rekwizytorów, asystentów) konstruował w wytwórni potężne dekoracje, przysposabiał obiekty naturalne do filmu i niczym iluzjonista przeobrażał na przykład Warszawę w faszystowskie Niemcy, a Pragę w Londyn. Jego rola nie jest przy tym czysto odtwórcza. Oglądając dzieła, przy których pracował Allan Starski – chyba najsłynniejszy scenograf w historii polskiego kina – warto mieć w pamięci słowa Andrzeja Wajdy wypowiedziane w kontekście "Panien z Wilka": "Allan Starski był nie tylko autorem scenografii, ale i pełnym współtwórcą tego, co widzowie oglądają na ekranie".