Maria Janion, "Gorączka romantyczna"

Zbiór esejów poświęconych paradygmatowi romantycznemu – stylowi myślenia, odczuwania i działania będącemu według Janion do dziś podstawowym językiem polskiej kultury.

Gdyby chcieć dokonać niemożliwego i spróbować znaleźć klucz do opisu badawczego projektu Marii Janion (1926–2020), byłoby nim chyba poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: jak działa literatura? Zagadnienie wzajemnych relacji pomiędzy pisarstwem, teatrem, książkami, poezją, czyli – w najszerszym rozumieniu – literaturą, a rewolucją, powstaniem, zrywem, spiskiem, konspiracją, czyli – znowu w najszerszym rozumieniu – czynem jest jednym z głównych tematów jej zainteresowań, bo, zarazem, jednym z podstawowych problemów romantycznych. Literaturę badaczka rozpatruje zarówno w tradycyjnym sensie rodzajów literackich (liryka, epika, dramat), jak i w sensie gatunków twórczości słownej, obiegów i okoliczności lektury, wykonań i wystawień. Mówiąc najprościej – literatura to coś, co może i kiedyś zostało napisane, niekoniecznie musi być jednak czytane, by działać. Może być opowiedziane, wysłuchane, wyśpiewane, przedstawione. Siła oddziaływania literatury przejawia się więc także poprzez teatralizację zachowań, poprzez określone ich "style", a pieśni i poezje są nie tylko czytane czy drukowane, lecz przede wszystkim śpiewane i recytowane. Obcowanie z literaturą, ze słowem pisanym i słowem żywym ma moc przeistoczenia człowieka. Literatura jest żywiołem, który wywołuje gorączkę.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Janion, fot. Wojciech Druszcz/AW

Obrazek

maria_janion_aw_32.jpg

Gorączki czytelnicze

Trudno byłoby wskazać najważniejszą pozycję w pisarskim dorobku Janion – jej książki pozostają ze sobą w nieustannym dialogu, a obieg myśli oddaje strukturę obiegu akademickiego: odczyty, referaty, zjazdy, seminaria, artykuły w czasopismach naukowych i popularnych (jak np. tygodnik "Polityka") oraz publikacjach pokonferencyjnych dopiero po czasie układają się w książkowe kompozycje. Tak było też z "Gorączką romantyczną", która ukazała się jako zbiór rozpraw już wcześniej publikowanych w 1975 roku, między "Humanistyką. Poznaniem i terapią" (1974) a "Odnawianiem znaczeń" (1980). Jak jednak argumentowała we "Wprowadzeniu" autorka, ich lektura jako całości pozwala na wyraźniejsze odczytanie pewnych założeń i pomysłów. Zwłaszcza zaś na uchwycenie "tego głosu […], którym przemawiała «gorączka romantyczna»", definiowana przez Janion następująco:

Text

romantyczne wzburzenie nowym światem i próba stworzenia innej jego wizji, nieraz konwulsyjnej i rozedrganej niepokojem. Gorączka romantyczna to fantastyka i przeżycie kosmosu, to tragizm i rewolucja, to frenezja i niepodległość, to przede wszystkim odkrycie nowej cudowności, nowej, gdyż okazało się, że cała rzeczywistość – widzialna i niewidzialna – jest "cudowna", naładowana nieoczekiwanym znakami i znaczeniami, eksplodująca "cudami" w każdym najdrobniejszym nawet wydarzeniu. Cudowność rzeczywistości stała się dla romantyków podstawową formułą wiedzy o rzeczywistości, o jej nieprzewidywalności, ruchliwości, zmienności, o jej nieskończonym przepływie w ironicznej lub ironiczno-tragicznej dialektyce życia (s. 7–8).

Janion przeprowadza więc tu swój wykład romantyzmu rozumianego bardzo szeroko: nie jako prądu w literaturze, lecz jako paradygmatu kulturowego. W tym sensie jej szkice wykraczają poza wąsko zakrojone literaturoznawstwo, stając się projektem kulturoznawczym o wielkiej doniosłości. "Romantycy byli romantykami" – pisała wybitna uczennica Janion, Marta Piwińska w eseju "Miłość romantyczna" (Piwińska 1984, s. 531), tą zwięzłą tautologią określając romantyzm jako wizję i postulat antropologiczny, zadanie do przeżywania raczej niż temat literacki, choć zadanie niemożliwe bez literatury. Podział na "literaturę" i "życie" jest obcy samym romantykom, dla których życie było formą sztuki, literatura – jedną z możliwości wyrazu romantyzmu, a romantyzm – filozofią i to filozofią życia. "Trzeba jednak pamiętać, że romantyzm nie chciał być «tylko literaturą». Nowy styl pisania wyrażał w nim potrzebę nowego stylu życia. Potrzebę, nie fakt przemiany" – pisała Piwińska (s. 533).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Aleksander Puszkin i jego przyjaciele słuchają Adama Mickiewicza w salonie księżnej Zinaidy Wołkońskiej, 1899–1907, obraz ze zbiorów Muzeum Aleksandra Puszkina w Petersburgu, artysta Grigori Grigoryevich Myasoedov, fot. Getty Images

Obrazek

pushking-and-friends-listen-toadam-mickiewicz-photo-fine-art-images-gettyimages-1155633228-s.jpg

Na "Gorączkę romantyczną" składają się dwie części: "Romantyczna nowożytność" oraz "Romantyczne głębie i przestworza". Pierwsza stanowi wykładnię polskiego romantyzmu jako momentu, w którym zaczyna się nasza nowoczesność, a zarazem wykładnię romantycznej antropologii i epistemologii. Znajduje się w niej sześć szkiców poświęconych między innymi: polskiemu paradygmatowi romantycznemu i jego kształtowaniu się w sporze romantyków z klasykami ("Romantyzm a początek świata nowożytnego"); awangardowej pozycji polskiego romantyzmu na tle romantyzmów europejskich ("Romantyzm polski wśród romantyzmów europejskich"); relacji między romantyzmem krajowym, tym "mniejszym" i "zniewolonym", a wielkim romantyzmem emigracyjnym ("Romantyzm «zapomniany» i «niezapomniany»"), zagadnieniom epigoństwa i kolejnym generacjom romantyków ("Druga i trzecia generacja romantyków"); problemom metodologicznym badań nad recepcją Mickiewicza i kluczowej roli badań nad recepcją dla zrozumienia fenomenu romantyzmu ("Wieszcz i słuchacze"). W eseju tym Janion mówi o tym, że nie ma literatury bez czytelnika, nie ma wieszcza bez słuchaczy, a kultura to nieustanny dialog. W latach 70. XX wieku było to stwierdzenie, jeśli nie rewolucyjne, to na pewno odkrywcze. Powołując się na niemieckiego historyka literatury Hansa Roberta Jaussa, Janion pisze:

Text

Ujawnienie i zbadanie "z istoty swej dialogicznego stosunku między dziełem a odbiorcą" musi lec u fundamentów historii literatury pokonującej swoje dotychczasowe jednostronności – wyłącznie historii dzieł i twórców zajmującej się historią odbioru jedynie od przypadku do przypadku (s. 141).

I tak według Janion tym, co decyduje o doniosłym miejscu Mickiewicza w kulturze polskiej, jest nie tylko jego poetycka wybitność i językowa sprawność, ale i jego wytworzona we wspólnocie odbiorców legenda. "Mickiewicz bez legendy nie byłby Mickiewiczem" (s. 143).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jezioro Świteź pod Nowogródkiem, Białoruś, 1939, fot. Polona.pl

Obrazek

switez-1939-80360455.jpg

W części drugiej znajdują się eseje "Kuźnia natury" o Naturze w wizji świata romantyków i o romantycznym naturalizmie; "Barska poezja romantyzmu" – o tym, jak romantycy odczytywali przesłanie Konfederacji Barskiej; "Kozacy i górale" – o wytwarzaniu mitów "instynktownie niepodległych" społeczności: góralskiej i ukraińskiej; "Wiersze sieroce Lenartowicza" – poświęcony wizji ludowości u największego z krajowych liryków. Następnie pojawiają się cztery fundamentalne eseje poświęcone romantycznemu rozumieniu, czy raczej rozumieniom, rewolucji: "Prometeusz, Kain i Lucyfer", "Romantyczna wizja rewolucji", "Romantyczni jakobini", "Od zemsty ludu do domu umarłych", a na zakończenie szkic podejmujący namysł nad dziedzictwem romantyzmu "Czyn i klęska. Rzecz o tragizmie" oraz studium metodologiczne "Badania literackie nad XIX wiekiem", w którym badaczka wskazuje najważniejsze, jej zdaniem, zagadnienia badawcze w obszarze romantyzmu i szerzej, XIX wieku, którymi powinny się zająć historyczki literatury i kultury.

Skandal poznawczy

Dla romantyków świat jest skandalem – to może najbardziej aktualne przesłanie, jakie można dziś ocalić z ich dziedzictwa, ale też fundamentalne rozpoznanie romantycznej epistemologii, jakiego dokonuje Janion. W szkicu "Romantyzm a początek świata nowożytnego" autorka ogląda romantycznych twórców oczami ich zagorzałego krytyka, Kajetana Koźmiana. Tak jak klasyczny obraz rzeczywistości był dla młodych romantyków skandalem, romantyczny sposób uprawiania literatury i wypływająca z niej wizja świata – zgorszeniem i abominacją dla klasyków. W oburzeniu Koźmiana Janion przenikliwie zauważa przede wszystkim sprawczość – i to sprawczość szkodliwą – przypisywaną przez niego książkom i literaturze, a zwłaszcza – poezji i figurze poety. Koźmian nazywa Mickiewicza "szatanem literatury i moralności", "antychrystem naszej oświaty", "duchem piekielnym", "politycznym i literackim zbrodniarzem" (s. 28–30), który zatruwa umysły młodzieży. Zbrodnia literacka jest tu utożsamiona ze zbrodnią polityczną, bowiem Koźmian przekonany jest o związku pomiędzy ładem świata a ładem literatury, romantycy zaś, z Mickiewiczem na czele, wywracają hierarchie gatunków i stylów literackich, "ruszają z posad bryłę świata", są agentami chaosu i rewolucji przekonującymi, że "szaleństwo jest poezją, brudy farbami, ciemność światłem, niezrozumiałość doskonałością" (s. 31). Mickiewicz to "zwodziciel, który pod pozorem patriotyzmu i narodowości cały moralny porządek w uczuciach, w wyobrażeniach, w smaku, nowym rodzajem literatury w zmowie z piekielnymi wichrzycielami, w głowach i sercach młodzieży przewrócił, zburzył i w odmęt wprawił" (s. 32).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Głowa pomnika Adama Mickiewicza, 1948, fot. Karol Pecherski/APW/Forum

Obrazek

mickiewicz_odbudowa_warszawy.jpg

Rozpoznania Koźmiana są przenikliwe, a jego oskarżenia pod adresem romantyków – negatywną definicją, czyli niejako rewersem tego, co romantycy mówili o sobie samych, i tego, jakimi chcieli się widzieć. Janion poważnie traktuje i uważnie słucha krytyków romantyzmu, pozwala im mówić, przekonana, że ich zajadłość, sprzeciw i oburzenie pozwolą najlepiej oświetlić zręby romantycznego paradygmatu oraz doniosłość zerwania, przełomu, jakiego romantycy dokonywali w stosunku do oświeceniowej wizji świata. Zwłaszcza że w ujęciu badaczki to właśnie romantyzm stał się podstawowym, głównym językiem kultury polskiej, toteż nawet ci, którzy go krytykują, zawsze pozostają z nim związani. Dlatego zainteresowania badaczki wykraczają poza wiek XIX – przygląda się ona również twórczości późniejszych krytyków romantyzmu (Brzozowskiemu, Gombrowiczowi, Białoszewskiemu). "Tylko krytycy systemu romantycznego literatury polskiej pozwalają uchwycić jego granice, jego obrzeża, jego siłę i słabość" – pisze Janion, dodając:

Text

Ci krytycy romantyzmu mają też walor nieprzepłacony: oni po prostu mu bardzo dużo zawdzięczają i znają wszystkie zniekształcenia, jakim uległ. W ten sposób dzięki nim otwiera się taka perspektywa na romantyzm, której nie mogą dostarczyć inne zjawiska naszej kultury (s. 19).

polska poezja XIX wieku

niepodległość

powstanie listopadowe