Agnieszka Metelska, "Złota. Legenda Haliny Konopackiej"

Konopacka przyciąga swoją osobowością jak magnes, a Metelska angażuje czytelnika dynamiczną narracją. Pierwsza harmonijnie łączy sportową postawę z duszą artystki, druga precyzyjnie ten kontrast uwydatnia. Przy okazji powstaje opowieść o emancypacji kobiet i samotności na emigracji.

Zamiast Leonardą Kazimierą kazała się nazywać Lilką, później Haliną. Poza imieniem zmieniła też oblicze sportu. Rzucała dyskiem z taką samą gracją, z jaką tańczyła charlestona. Jeździła na nartach, pływała, pisała, redagowała, kochała kino, malowała. Talent szedł w parze z odwagą i skromnością. W ostatnim wywiadzie przed śmiercią wyznała, że "najbardziej ceni fakt, iż jej wiersze przetrwały upływ czasu".

Metelska ożywiając legendę Konopackiej, sama nie do końca się od niej uwolniła. Momentami niepohamowany entuzjazm brzmi nieco naiwnie. Historia mistrzyni olimpijskiej jest na tyle intrygująca, że dodatkowa ekspresja językowa staje się zbędna. Trzeba jednak docenić zaangażowanie i skrupulatność autorki w rekonstruowaniu życiorysu bohaterki oraz oddaniu tła epoki. Metelskiej udało się wycisnąć esencję z tamtych wydarzeń i zarazem podać ją w finezyjny i dowcipny sposób.

W "Złotej. Legendzie Haliny Konopackiej" ruchy emancypacyjne międzywojnia zostały przedstawione jako starcie światów kobiecego i męskiego. Pełno w nim paradoksów, buntu i determinacji. Płeć żeńska wcale nie została ukazana jako ta słabsza. Wręcz przeciwnie, autorka wyeksponowała siłę kobiet: pracownic, malarek, pisarek, pierwszych studentek i posłanek. Przywołała postaci, które wówczas szokowały opinię publiczną – jak walcząca z podwójną moralnością Irena Krzywicka – lub bez rozgłosu realizowały swoje cele.

Thumbnail — Halina Konopacka, Letnie Igrzyska Olimpijskie w Amsterdamie, 1928, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, audiovis.nac.gov.pl

Koncepcyjnie książka Metelskiej wpisuje się w serię biografii XX-wiecznych artystek, o które dziś upominają się Angelika Kuźniak czy Małgorzata Czyńska. Zestawiając chociażby historię Konopackiej i Mai Berezowskiej, pomimo odmiennych profesji i temperamentów, widać u ich ten sam upór i indywidualizm. Zarówno Czyńska, jak i Metelska znakomicie oddały atmosferę czasów, gdy na studiach artystycznych pojawiły się kobiety, a zawodniczki wkroczyły na stadiony sportowe. Obie autorki przenoszą czytelnika do II Rzeczpospolitej, epoki rozluźnienia gorsetu obyczajowego (nawet jeśli oznacza to skrócenie spódnicy sięgającej kostek do połowy łydek i obcięcie włosów), do stolicy kulturalnej, roześmianej (Berezowska tworzyła pikantne grafiki do pisma literacko-satyrycznego "Cyrulik Warszawski", Konopacka była bohaterką wystawianych przez nie szopek politycznych). Różni je styl: opowieść Czyńskiej jest bardziej reporterska, powściągliwa, z kolei Metelska ujawnia publicystyczne zacięcie.

W nadchodzący odwieczerz
Wezmę słowa najprostsze,
Miękką mam dłoń, a przecież
Jak noże je wyostrzę.

["Taniec śród rymów"]

Halina Konopacka – portrety [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Wydaje się, że autorka "Złotej" przyjęła taktykę sprawozdawcy sportowego, zwłaszcza gdy relacjonuje karierę olimpijki. Fraza jest z reguły krótka, swobodna; często zmienia czas z przeszłego na teraźniejszy. To nadaje opowieści dynamikę, podnosi jej temperaturę. Barwy dodają kontrastowe zestawienia. Szczególnie wciągający jest wątek Pierre’a de Coubertina, który wskrzesił ideę igrzysk, lecz był przeciwnikiem startu kobiet, zresztą jak większość mężczyzn wówczas.

Konopacka nie zważała na konwenanse. Nie uprawiała sportu – ona nim żyła. Czerpała radość ze współzawodnictwa, a chciała przede wszystkim pokonać siebie. Publiczności dostarczała emocji. "Sportu bez entuzjazmu nie rozumiem" – mówiła. Pisano o niej: "heroina stadionów". Hołdowała wszechstronności i osiągała sukcesy w różnych konkurencjach lekkoatletycznych. Gdy 31 lipca 1928 r. w Amsterdamie pobiła rekord świata w rzucie dyskiem, zdobywając pierwsze złoto olimpijskie w historii polskiego sportu, organizatorzy musieli wysłać gońca do ambasady po nagranie "Mazurka Dąbrowskiego".

"Złota dziewczyna" lubiła prowadzić nie tylko w rankingach lekkoatletycznych. Jako jedna z pierwszych w Polsce posiadaczek prawa jazdy brała udział w rajdach automobilowych dla pań i chętnie pozowała do zdjęć w swojej ulubionej lancii. Z pewnością nie odmówiłaby takiego portretu Zofii Chomętowskiej, niemal równolatce (i przyjaciółce Mai Berezowskiej), której pasją również była motoryzacja. Pod koniec lat 40., zaraz po przyjeździe do Argentyny, fotografka udokumentuje rozładunek ukochanego mercedesa. Konopacka także podzieli los emigrantki – 22 sierpnia 1941 r. wsiądzie na amerykański statek Excambion.

Chociaż Metelska o tym nie wspomina, takie rajdy stanowiły mały pokaz mody. A w tej dziedzinie, co podkreśla autorka, Konopacka była ekspertką. Jej znak rozpoznawczy to czerwony beret, niemal nieodłączny element jej garderoby, m.in. startowała w nim w zawodach sportowych. Stąd przezwisko: Czerbieta (ko-bieta w czer-wonej czapeczce). Na pokazie mody w kawiarni "Sztuka i Moda" wystąpiła w stroju myśliwskim. Nawet w bluzie z kapturem, owinięta szalem wyglądała rewelacyjnie. Metelska ani na chwilę nie pozwala czytelnikowi zapomnieć o wyjątkowości swojej bohaterki, która była uosobieniem elegancji i fantazji. Tej ostatniej zwłaszcza na balu środowiska literackiego, gdzie wcieliła się w tytułową postać z dramatu Tadeusza Micińskiego – Bazylissę Teofanu.

Znajdę wtedy wśród ostrzy
To, którem kłamstwo uśmiercę:
Jednym rymem najprostszym
Własne otworzę serce.

["Taniec śród rymów"]

Metelska pokazuje, że Konopacka to nie tylko siła charakteru, lecz także wielka wrażliwość. Przypomina o jej ciepłej relacji z Kazimierzem Wierzyńskim i lirycznych próbach. Mistrzyni sportu zadebiutowała tomikiem poezji zawierającym 17 utworów w 1929 r. Pisała zanim wkroczyła na światowe stadiony. Jej wiersze są literacko melancholijne i kobieco szczere. Widać w nich tęsknotę za miłością i samotność. Sama określała je "grzechem młodości", którego się nie wstydzi.

Dwa żywioły – sportowy i twórczy – połączyła w jedno, redagując czasopismo "Start", na łamach którego popularyzowała kulturę fizyczną. Była już wtedy szczęśliwą mężatką i spełnioną zawodniczką. W opowieści Metelskiej Konopacka nieco usuwa się w cień, gdy żegna się ze sportem zawodowym, a w jej życie wkracza polityka (mąż, Ignacy Matuszewski, był ministrem skarbu II RP)

Wkrótce wybucha II wojna światowa, Matuszewscy muszą uciekać, ostatecznie osiedlają się w Stanach Zjednoczonych. Teraz na plan pierwszy wysuwają się rozterki emigrantów, rozłąka z rodziną i przyjaciółmi. "Nie wiecie, jak puste życie tu mamy, na tej emigracji. Jak bardzo wyrzuceni z psychicznych pieluch się tu czujemy" – napisze Konopacka w liście do siostrzenicy. Wprawdzie styl narracji niewiele się zmienia, wciąż utrzymane jest szybkie tempo, jednak brakuje już tej niepowtarzalnej energii głównej bohaterki. Blask Konopackiej powoli gaśnie. Staje się oddaną żoną piłsudczyka walczącego o Polskę i znakomicie odnajduje się w takiej roli. Po śmierci męża kilkakrotnie odwiedzi ojczyznę.

Metelska pod koniec jeszcze raz rozbudza artystyczną duszę sportsmenki i dyskretnie wkracza w jej intymny świat. Konopacka odkrywa w sobie talent malarski. Przenosi na płótno pejzaże, najchętniej kwiaty, które nie są może tak erotyczne jak u Berezowskiej, ale "mają w sobie energię koloru". Właśnie taki obraz złotej mistrzyni pozostawia nam autorka: kobiety pełnej energii, niezależnej i uśmiechniętej.

O, jak dobrze być musi skrzypcom zapomnianym
Spać cicho w ciemnej trumnie z pachnącego drzewa.

["Skrzypce"]

Agnieszka Metelska
"Złota. Legenda Haliny Konopackiej"
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2019
Liczba stron: 376
ISBN: 978-83-8049-847-1

Halina konopacka

polscy sportowcy

Agnieszka Metelska

Złota. Legenda Haliny Konopackiej