Żadnych granic. Polskie występy w Konkursie Piosenki Eurowizji

full_gorniak_east_news_2_770.jpg, default, Edyta Górniak, fot.: Piotr Fotek/East News

Historia polskich występów na Eurowizji zaczęła się już w 1975 roku, gdy zgodnie z polityką Edwarda Gierka dotyczącą stopniowego otwierania kraju na Zachód przebój "Mój, tylko mój" Anny Jantar autorstwa Jarosława Kukulskiego podbił serca słuchaczy konkursu Europejskiej Unii Nadawców (EBU).

Później, w 1994 roku Polskę reprezentowała Edyta Bartosiewicz, w następnych latach na eurowizyjnej scenie sukcesy święciły Varius Manx, Natalia Kukulska, Kayah i Natasza Urbańska. Andrzej "Piasek" Piaseczny uniknął kompromitacji, decydując się na wykonanie kompozycji Romualda Lipki, a nie Roberta Chojnackiego, a wreszcie, ku rozczarowaniu fanów, zespół Ich Troje reprezentował barwy nie polskie, lecz niemieckie.

Eurowizja, jak mało który konkurs muzyczny, obrasta plotkami i legendami do tego stopnia, że nie sposób oddzielić ich od faktycznego przebiegu wydarzeń. A jednak impreza, której esencją jest sensacja, przez wiele lat była traktowana z pełną powagą, jako miejsce promocji polskiej kultury i budowania wizerunku kraju za granicą.

Symboliczne kompensacje

Choć Polska przystąpiła do Europejskiej Unii Nadawców już w 1993 roku, wskutek przekształceń prawnych i strukturalnych (powołanie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji oraz oddzielenie Telewizji Polskiej od Polskiego Radia) zgłosiła chęć udziału w konkursie dopiero rok później. Pierwszy występ, który w ten sposób zbiegł się z przejęciem władzy w TVP przez ekipę "pampersów" pod wodzą Wiesława Walendziaka, okazał się strzałem w dziesiątkę: Edyta Górniak, śpiewając "To nie ja!", piosenkę skomponowaną przez Stanisława Syrewicza ze słowami Jacka Cygana, zdobyła drugie miejsce. Wyczynu tego nikt z polskich wykonawców nie powtórzył, a zbliżyli się do niego – wchodząc do pierwszej dziesiątki – tylko Ich Troje w 2003 roku z hitem "Keine Grenzen – Żadnych granic" oraz Michał Szpak w 2016 roku z utworem "Color of Your Life". Miejsca odpowiednio siódme i ósme, choć zdecydowanie lepsze niż osiągnięcia pozostałych artystów, wciąż pozostawały w tle triumfu Górniak, która jako debiutantka, znana wcześniej właściwie tylko z musicalu "Metro", po występie na 39. Konkursie Piosenki Eurowizji w Dublinie zdobyła ogólnopolską sławę.

Trudno uniknąć symbolicznej interpretacji tego sukcesu nikomu nieznanej wokalistki z debiutującego w europejskich piosenkarskich zmaganiach kraju tzw. Nowej Europy. Zaledwie 22-letnia Górniak, ubrana w skromną, białą sukienkę, śpiewała o swej niewinności i oczekiwaniu miłości, siłę słów wzmacniając imponującymi wokalizami i ekspresyjną gestykulacją. Dodajmy do tego wszystkie perypetie: przeziębienie i ból gardła piosenkarki tuż przed konkursem, groźbę dyskwalifikacji związaną z wykonaniem utworu w języku angielskim podczas jednej z prób generalnych, wreszcie zarzuty plagiatu wysunięte pod adresem Syrewicza przez izraelskiego kompozytora Joniego Nameriego już po finale. Z powodzeniem piosenki nie potrafiła poradzić sobie nawet Telewizja, która nie wyprodukowała wcześniej ani płyty, ani kasety z utworem "To nie ja!", w jakości nadającej się do odtwarzania w radiu. Niespodziewanie, pozbawiony politycznych kontekstów występ stał się niemalże metaforą transformacyjnej Polski u progu wyobrażonej Europy, biednego społeczeństwa spragnionego uznania i szacunku, odcinającego się od błędów przeszłości i kroczącego w niepewne jutro.

Debiut Polski na Eurowizji nastąpił niewiele po wywalczeniu przez reprezentację piłkarską prowadzoną przez Janusza Wójcika srebrnego medalu na turnieju olimpijskim w Barcelonie w 1992 roku oraz paśmie sukcesów Polek w konkursach piękności: Anety Kręglickiej (Miss World i I wicemiss w konkursie Miss International w 1989 roku), Agnieszki Kotlarskiej (Miss International w 1991 roku) i Agnieszki Pachałko (Miss International w 1993 roku).

Przygniecione ekonomiczną "terapią szokową", zdezorientowane przetasowaniami politycznymi i wstrząsane pasmami strajków społeczeństwo otrzymało w tych zwycięstwach symboliczną kompensację. Tłumaczyć to może, dlaczego osiągnięcie dobrego wyniku na Eurowizji stało się w latach 90. prawie racją stanu III RP, o czym świadczy cały zastęp wpływowych postaci branży rozrywkowej, angażowanych przez Telewizję Polską w trakcie przygotowań do kolejnych edycji konkursu.

Europejsko i narodowo

Choć plotka o planach dołączenia Polski do Konkursu Piosenki Eurowizji już 1975 roku nie znajduje żadnego potwierdzenia (w latach 1977–1980 socjalistyczną odpowiedzią na Eurowizję miał być Konkurs Piosenki Interwizji w Sopocie), sama impreza znana była polskim telewidzom już 10 lat przed występem Górniak. Od 1985 roku TVP pokazywała fragmenty konkursu; w 1991 roku miała miejsce pierwsza pełna transmisja na żywo. W momencie przystąpienia Polski do Eurowizji w konkursie panowały inne reguły niż obecnie; przede wszystkim wymagane było wykonanie utworu w języku urzędowym, obowiązującym w państwie, które dany wykonawca reprezentował. Regułę tę przyjęto po występie Ingvara Wixella w 1965 roku – artysta reprezentujący Szwecję wykonał piosenkę "Absent Friend" w języku angielskim – i utrzymano do 1999 roku (z przerwą w latach 1973–1977).

Kwestia języka dobrze ilustruje kolejny paradoks Eurowizji: integrację europejską poprzez kultywowanie języków i tradycji narodowych. Ustanowiony w 1956 roku konkurs, zgodnie z ideą wspólnoty europejskiej, miał służyć integracji europejskich społeczeństw oraz rozgłośni radiowych i telewizyjnych. Formuła integracji zaproponowana przez Europejską Unię Nadawców polegała nie na zniesieniu poziomu narodowego, lecz przeciwnie, wzmocnieniu go: publiczni nadawcy zrzeszeni w EBU mieli zgłaszać po jednym utworze reprezentującym ich państwo. Spory o reguły językowe toczyły się nie tylko wokół osi politycznej (integracja europejska vs podtrzymywanie kultur narodowych), ale też ekonomicznej, ponieważ coraz powszechniejsza znajomość języka angielskiego zapewniała ponadnarodowy rynek dla piosenek wykonywanych właśnie w tym języku.

Choć lista uczestników Eurowizji nie pokrywała się z granicami Wspólnoty Europejskiej i poprzedzających ją organizacji, projekty te postrzegano analogicznie. Nie przypadkiem wejście Polski do Unii Europejskiej uświetnione zostało koncertem z udziałem wielu wykonawców znanych z Eurowizji, a organizowane w latach dwutysięcznych krajowe preselekcje piosenki mającej reprezentować Polskę w konkursie do 2010 roku nosiły nazwę Piosenki dla Europy. Paradoksalnie – po raz kolejny – to lata przed przyłączeniem Polski do UE okazały się muzycznie najbardziej udane, od popisu Edyty Górniak w 1994 roku do występu grupy Ich Troje w 2003 roku.

Ekspresyjne wokalistki, skrzypce i futerko

Telewizja Polska za czasów "pampersów" dużą wagę przywiązywała do budowy nowej, wolnej od komunistycznego dziedzictwa kultury popularnej, czego przykładem były chociażby programy rozrywkowe tworzone przez redaktorów i współpracowników "Brulionu". W przypadku Eurowizji TVP postawiła na jakość, wysyłając na konkurs najpopularniejsze młode wokalistki, które – jak Justyna Steczkowska czy Kasia Kowalska – były twarzami polskiej muzyki pop lat 90. Zarówno Steczkowska, jak i Kowalska nie były w stanie zbliżyć się do poprzeczki wysoko zawieszonej przez Górniak – zajęły odpowiednio 18 i 15 miejsce – co spowodowało rozczarowanie publiczności i frustrację samych artystek (Kowalska dodatkowo przeżyła burzę gradową podczas lotu powrotnego z Oslo do Warszawy, po czym pozostał jej strach przed podróżą samolotem).

Piosenka "Sama" Steczkowskiej w 1995 roku połączyła folkowe motywy przygrywane na skrzypcach przez muzyków w strojach góralskich z natchnionymi wokalizami i gestykulacją znanej z zamiłowania do tematyki okultystyczno-metafizycznej piosenkarki, która niemal przez cały czas na scenie nie otworzyła oczu. Rok później Kasia Kowalska w czerwonej, powłóczystej sukni przejmująco zaśpiewała szalenie ekspresyjną piosenkę "Chcę znać swój grzech" – błaganie porzucanej dziewczyny o podanie przewin, za które skazywana jest na samotność. Stres był tak duży, że artystka nigdy więcej nie wykonała tej piosenki na żywo. Trudno się dziwić: występ piosenkarki zapowiadał sam prezydent Aleksander Kwaśniewski.

Nieco inny był przypadek Anny Marii Jopek, której kariera ruszyła pełną parą dopiero po zdobyciu 11. miejsca na Eurowizji w 1997 roku. Inaczej niż w poprzednich latach, Jopek została wybrana przez TVP w wewnętrznych eliminacjach. "Ale jestem", piosenka z pogranicza folku i poezji śpiewanej, bez wątpienia oddawała jedną z popularniejszych tendencji w polskiej muzyce rozrywkowej tamtej dekady, a nad jej wykonaniem czuwał jako dyrygent Krzesimir Dębski. To niejedyne z wielkich nazwisk z tle eurowizyjnych popisów: utwór Steczkowskiej napisali Wojciech Waglewski i Mateusz Pospieszalski, Kowalska swoją piosenkę ułożyła wspólnie z Robertem Amirianem, który towarzyszył na scenie także Jopek.

Folk i skrzypce pozostały znakiem rozpoznawczym polskich reprezentantów także rok później, gdy z piosenką "To takie proste" wystąpił zespół Sixteen, również wyłoniony w wewnętrznych eliminacjach TVP (dla porównania, w roku tym triumfowała Dana International, transseksualna piosenkarka z Izraela, której porywający do tańca przebój "Diva" stał się punktem przełomowym dla widzialności na Eurowizji osób LGBTQ). 17 miejsce Sixteen znów odebrano jako porażkę, a wykonawcy po raz kolejny opowiadali o przytłaczającej ich odpowiedzialności. Jednak prawdziwe klęski miały dopiero nadejść.

Być może niezaspokojone ambicje skłoniły w 1999 roku TVP do zmiany podejścia: tym razem najpierw ustalono piosenkę – "Przytul mnie mocno" autorstwa Seweryna Krajewskiego ze słowami Wojciecha Ziembickiego – a następnie w wewnętrznej selekcji wybrano jako wykonawcę jazzowego wokalistę Mieczysława Szcześniaka (wygrał on z Natalią Kukulską i Andrzejem Piasecznym). 18 miejsce przyniosło rozczarowanie, tym bardziej, że oznaczało brak udziału Polski w konkursie w następnym roku. Sam Szcześniak, który wystąpił – jakże by inaczej – z akompaniamentem skrzypiec, postanowił już nigdy więcej nie brać udziału w takich imprezach.

Było jasne, że pop-folkowy idiom, eksploatowany przez Polskę w poprzednich latach, się wyczerpał, najlepsza nawet technika wokalna nie mogła wystarczyć w przypadku statycznych występów pasujących raczej do kameralnych koncertów niż widowiska z takim rozmachem jak Eurowizja. Jednak funkowa piosenka "2 Long" zaprezentowana przez Andrzeja Piasecznego (a skomponowana przez Roberta Chojnackiego) okazała się prawdziwą katastrofą. Nic nie dało ani wykonanie tekstu po angielsku, ani fakt, że Piasek dwoił się i troił, tańcząc na scenie i wołając do publiczności, ani jego słynne brązowe futerko, za które dostał nagrodę im. Barbary Dex dla najgorzej ubranego wykonawcy na Eurowizji. 20 miejsce na 23 uczestników konkursu oznaczało, że w następnym roku Polska znowu nie mogła wziąć udziału w widowisku, a przecież Piasek przed występem zapowiadał zwycięstwo.

Narodowy internacjonalizm

Zdezorientowane porażkami władze TVP zorganizowały w 2003 roku pierwsze publiczne eliminacje, które przeszły do historii m.in. wskutek niewydolności systemu komputerowego, który jeszcze dwa dni po emisji programu liczył głosy (wysłano 300 tysięcy sms-ów, oglądalność przekroczyła 7 milionów osób). Wtedy to wygrał zespół Ich Troje, wyprzedzając w głosowaniu telewidzów takie tuzy krajowej estrady jak Wilki i Blue Cafe. Ich Troje cieszyło się wtedy masową popularnością, z którą kontrastowała jawna pogarda krytyków muzycznych, ganiących grupę Michała Wiśniewskiego za kicz i tandetę. Fenomen Ich Troje, zespołu, który przez lata budował swoją publiczność poprzez setki koncertów w całej Polsce, mimo niechęci dziennikarzy i prezenterów muzycznych, nim zdobył miejsce w medialnym mainstreamie, nie został dotychczas na poważnie opisany. Wygrana w eliminacjach wzbudziła liczne negatywne reakcje: ubolewano nad fatalnym poziomem zwycięskiego utworu, a nawet zarzucano sfałszowanie wyników. Co więcej, na Ich Troje spadły gromy za równoległy udział w eliminacjach niemieckich, gdzie zespół – z inną piosenką – zajął szóste miejsce. Wiśniewski zaś zarzucał TVP brak promocji eurowizyjnej piosenki; w europejską trasę promocyjną zespół pojechał dzięki wsparciu wytwórni muzycznej.

Tymczasem wydaje się, że to Ich Troje jako pierwsi w Polsce zrozumieli, na czym polega formuła Eurowizji i rewelacyjnie się w nią wstrzelili, zajmując siódme miejsce w finale konkursu. Zamiłowanie Wiśniewskiego do kolorowych, błyszczących, przesadnych strojów i biżuterii, teatralnie przerysowanych gestów i bijąca z jego twarzy chłopięca radość z występowania przed publicznością, w połączeniu ze szczerością i patosem protest songu "Keine Grenzen – Żadnych granic" nie mogły nie wzbudzić na Eurowizji powszechnego entuzjazmu. Wiśniewski spacerował samotnie po mostku nad sceną niczym Mały Książę pod rozgwieżdżonym niebem, posyłał pocałunki Justynie Majkowskiej – ówczesnej wokalistce zespołu – klękał przed nią jak powstaniec z obrazu Artura Grottgera, nie zapominając, by cały czas podtrzymywać kontakt z widownią. Połączenie kampowej przesady i teatralności, scenek odgrywanych niczym w XIX-wiecznych żywych obrazach i pacyfistycznej symboliki (jak białe gołębie wyszyte na kurtce artysty lub przesuwająca się pod jego stopami mapa świata) wydawać by się mogło karkołomne, a jednak przyniosło powodzenie.

Podobnie jak w warstwie wizualnej odniesienia do narodowej ikonografii przeplatały się z elementami uniwersalistycznymi, także tekst piosenki był zarazem najbardziej narodowy i najbardziej internacjonalistyczny ze wszystkich utworów reprezentujących Polskę na Eurowizji, co zakrawać może na jeszcze jeden paradoks. "Keine Grenzen – Żadnych granic" zaśpiewane zostało w trzech językach: polskim, niemieckim i rosyjskim, co – analogicznie jak cytaty z Grottgera – umieszczało utwór w kontekście polskiej historii narodowej; nie przypadkiem to sąsiedzi Polski ze Wschodu i Zachodu hojnie obdarzyli Ich Troje punktami (choć, gwoli ścisłości, wysokie noty spłynęły też z Austrii i Malty). Tekst napisany wspólnie przez Wiśniewskiego, klawiszowca zespołu Jacka Łągwę i Joachima Horn-Berngesa był manifestem przeciwko istnieniu wojen, granic, a nawet państw i narodów. Takie powiązanie wątków lokalnych i uniwersalnych znakomicie współgrało z ideą leżącą u podłoża Eurowizji

Występ Ich Troje w Rydze odbył się w tle sensacyjnych zmagań między t.A.T.u – skandalizującymi reprezentantkami Rosji, którym organizatorzy grozili usunięciem z rywalizacji w przypadku jawnie homoseksualnych zachowań, a które uchodziły za absolutnego faworyta tej edycji – elektroniczno-folkowym Urban Trad z Belgii, którego jedna z wokalistek została tuż przed konkursem odsunięta od zespołu z powodu jej nazistowskich sympatii – i Turczynką Sertab Erener, która ostatecznie wygrała konkurs piosenką "Everyway That I Can" opartą na orientalistycznych motywach i wykonaną z równie orientalistyczną, erotyczną choreografią. W tej rywalizacji podium było kompletnie poza zasięgiem dla polskiej (czy też polsko-niemieckiej, uwzględniając ówczesną strategię zespołu) grupy, a 7 miejsce okazuje się świetnym wynikiem. Ich Troje powrócili na Eurowizję w 2006 roku, ale nie powtórzyli sukcesu – nie awansowali nawet do finału. W międzyczasie, w latach 2004 i 2005 Polskę reprezentowały Blue Cafe oraz Ivan i Delfin, zajmując odległe pozycje i zbierając bardzo negatywne recenzje od krytyków. Przyczyniło się to do spadku zainteresowania w Polsce samym konkursem i zmianą jego postrzegania. W opinii wielu dziennikarzy Eurowizja nie była już prestiżowym, największym na świecie muzycznym widowiskiem, lecz kosztowną, bombastyczną promocją szmiry.

Zespół Wiśniewskiego z jednej strony domykał więc dekadę, w której Eurowizję traktowano w Polsce naprawdę poważnie, z drugiej zaś pod każdym względem odbiegał od wcześniejszych reprezentantów, wytypowanych przez ekspertów przemysłu rozrywkowego. Znaczące jest, że największy sukces po Ich Troje odniósł androgyniczny Michał Szpak, poziomem ekstrawagancji dorównujący Michałowi Wiśniewskiemu. Z kolei motywy ludowo-narodowe wracały w występach Marcina Mrozińskiego w 2010 roku oraz Cleo i Donatana w 2014 roku, głośnym głównie ze względu na niespotykany poziom seksizmu. To właśnie uprzedmiotowiające wizerunki kobiet, z typowymi elementami takimi jak sukienki i spódniczki kończące się na wysokości pośladków, głębokie dekolty, zdzieranie ubrań i ruchy frykcyjne stały się znakami rozpoznawczymi polskich reprezentantów po 2003 roku.

Efekty

Czy próby promocji polskiej kultury na Eurowizji się opłaciły? Statystycznie w latach 1994-2015 (potem zmieniono system głosowania, co uniemożliwia jasne porównania) Polska otrzymała najwięcej głosów od Niemiec, sama zaś najwięcej przekazała Ukrainie. Mimo licznych punktów z Austrii i Francji oraz wielu przekazanym Niemcom i Skandynawom, Polska umieszczana jest zwykle w bloku państw Europy Środkowo-Wschodniej, które znakomitą część punktów przekazują między sobą; istotnie, wiele głosów do Polski płynęło z Węgier, Rumunii, Litwy, Estonii i Ukrainy, zaś całkiem sporo Polacy przekazali Estonii i Rosji. Trzeba przy tym wziąć poprawkę, że od kiedy powszechne stały się głosowania publiczności, polscy reprezentanci wspierani są przez Polonię za granicą. Eurowizja od 1994 przeszła ogromne zmiany, ale ponawiane regularnie starania przesunięcia Polski na Zachód na muzycznej mapie Europy nie odnoszą, jak widać, spektakularnych rezultatów, niezależnie od tego, czy reprezentantów wybierają eksperci TVP, czy telewidzowie.

Autor: Xawery Stańczyk, lipiec 2018

Literatura

Maciej Błażewicz, "20 lat od debiutu, którego mogło nie być!", dostęp: 12.06.2018 http://eurowizja.org/?p=4766

Maciej Błażewicz, "Jak wybrać reprezentanta na Eurowizję?", dostęp: 12.06.2018 http://eurowizja.org/?p=14840

Marcin Bogucki, "Grube metafory", dostęp: 12.06.2018 http://www.dwutygodnik.com/artykul/7813-grube-metafory.html

Marcin Bogucki, "Eurowizja poturbowana", dostęp: 12.06.2018 http://www.dwutygodnik.com/artykul/7217-eurowizja-poturbowana.html

Marcin Bogucki, "Queerowanie Eurowizji", dostęp: 12.06.2018 http://pismowidok.org/index.php/one/article/view/163/281

Borys Dejnarowicz, "Neurowizja", dostęp: 12.06.2018 http://www.dwutygodnik.com/artykul/6552-neurowizja.html

Sergiusz Królak, "Dlaczego Polska nie wygrywa Eurowizji?", dostęp: 12.06.2018 http://eurowizja.org/?p=20212

Konrad Szczęsny, "Co by było gdyby, czyli Polska na Eurowizji od kuchni – cz. 1", dostęp: 12.06.2018 http://eurowizja.org/?p=11089

Konrad Szczęsny, "Co by było gdyby, czyli Polska na Eurowizji od kuchni – cz. 2", dostęp: 12.06.2018 http://eurowizja.org/?p=11153

Konrad Szczęsny, "Co by było gdyby, czyli Polska na Eurowizji od kuchni – cz. 3", dostęp: 12.06.2018 http://eurowizja.org/?p=11327

Konrad Szczęsny, "Co by było gdyby, czyli Polska na Eurowizji od kuchni – cz. 4", dostęp: 12.06.2018 http://eurowizja.org/?p=12250

Język Polish

konkursy dla artystów