Sowa z lustrem, czyli literatura sowizdrzalska

till_eulenspiegelgettyimages_8.jpg, default, Dyl Sowizdrzał z sową siedzącą na jego ramieniu wpatruje się w lustro, fot. Culture Club/Getty Images

#literatura

Jak staropolski bohater literacki traktował swoje ciało? Co można wyczytać z dawnych kalendarzy? I czy Sowizdrzał słuchałby dziś rapu?

List gończy

Imię i nazwisko: Dyl Sowizdrzał (dla przyjaciół – Sowiźrzał, według niemieckiego paszportu – Till Eulenspiegel).
Wygląd: wesołek w podeszłym wieku, o szyderczym uśmiechu. Nosi czapkę z trzema rogami zakończonymi dzwoneczkami. Zazwyczaj towarzyszy mu sowa ze zwierciadłem w szponach – stąd jego nazwa: sowie zwierciadło (po staropolsku lustro to "źrzadło").
Poszukiwany za: drwiny z kultury szlacheckiej i kościelnej, parodiowanie możnych i uczonych, szyderstwo z porządku społecznego, rubaszne żarty w towarzystwie, publiczne obnażanie się.
Nagroda: gwarantowana poprawa humoru.

W kostiumie błazna

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Matejko, "Stańczyk", 1862, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

2_stanczyk_matejko_jan_c_copyright_by_wilczynski_krzysztofmuzeum_narodowe_w_warszawie.jpg

Do Polski przybył z północnych Niemiec i od razu zawojował piśmiennictwo końca XVI i pierwszej połowy XVII wieku. Był na tyle charyzmatyczną postacią, że mógłby zrobić błyskawiczną karierę w polityce, jednak wybrał literaturę. Jeden z jej nurtów, opozycyjny wobec twórczości warstw panujących, nazwano na jego cześć. Wierny wartościom demokratycznym Sowizdrzał miał tyle samo zwolenników, co przeciwników. Lud uwielbiał go za podejmowanie problemów ubogiego plebsu, demaskowanie obłudy dostojników kościelnych, szlachty oraz mieszczan, a także za język – prosty i rubaszny. Pozostali za to samo go nienawidzili.

Literatura sowizdrzalska była domeną krakowskich żaków, którzy po zakończeniu studiów podejmowali pracę w szkołach parafialnych. Środowisko małopolskich klechów, rybałtów, bakałarzy i innych "pisarczyków", jak pogardliwie ich określano, skore było do wypitki i bijatyki, doskonale znało żebraczą niedolę (z obserwacji lub autopsji). Nawet jeśli nie tworzyło zwartej grupy, to łączyły ich wspólne idee sprowadzające się do krytyki społeczeństwa feudalnego, na marginesie którego bytowali. Twórcy, którzy bohaterem swoich prób literackich mianowali Sowizdrzała, żyli jak on: na granicy nędzy i wolności, lekceważąc panujące zasady etyczne, własne niepowodzenia maskując humorem. Byli szczerzy do bólu, jak Jan z Kijan:

Nie mam uciechy na świecie, nie mam zabawy,
Przeto i rozumu nie masz – błazen-em prawy.

Błazen był kimś więcej niż tylko człowiekiem wystawiającym się na pośmiewisko. Pozorna głupota stała się jego filozofią życiową. Snując absurdalne opowieści w karczmach przepełnionych prostym ludem, trafiał na podatny grunt: zasiewał ziarenko wątpliwości w sens istniejącego porządku, co po jakimś czasie zaczęło przynosić efekty. Jak przekonywał znakomity badacz literatury sowizdrzalskiej Stanisław Grzeszczuk, błazen był kimś w rodzaju "mitycznego Ezopa czy historycznego Stańczyka, mówiących złośliwą prawdę o świecie".

Mów mi Trztyprztycki

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Sowizdrzał: awanturnik i figlarz jakich mało", 1908, wyd. Chełmno: W. Fiałek, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

sowizdrzal_polona_.jpg

Autorzy literatury sowizdrzalskiej oczekiwali zapłaty za swoją pracę, ale nie pragnęli sławy. Nie czuli się lepsi od swoich odbiorców, a w kulturze ludowej pojęcie własności intelektualnej nie istniało:

Jeślibyś sie dziwował, że nie przypisuję
Nikomu prace mojej – wszystkim ją daruję

[Jan z Kijan]

Twórcy występowali pod pseudonimami często używanymi przez kilkoro pisarzy, dlatego dziś odkrycie ich prawdziwej tożsamości jest praktycznie niemożliwe. Anonimowość nie wynikała ze wstydu czy braku wiary w swój talent. Wręcz przeciwnie, było to kolejne narzędzie służące manifestacji światopoglądu i próba zyskania aprobaty. Wśród przedstawicieli niższych warstw społecznych zaufanie mógł wzbudzić tylko ktoś przedstawiający się jako Jadam Nieboraczkowski z Chudej Woli, a autorem "Wódki albo Gorzałki" mógł być jedynie Potański (z łac. potus znaczy "trunek" lub "będący pod wpływem alkoholu"). Popularnością cieszyli się także: Radopatrzek Gładkotwarski z Lekarzewic, Wierzchosława Kendzierzkowska, Eufrozyna Lubokłońska, Józef Pięknorzycki z Mątwiłajec, Maurycjusz Trztyprztycki oraz Niebyliński de Niedopytanów.

Pseudonimy można by uznać za niewinne żarty, gdyby nie prowokacyjna natura ich właścicieli. Humorystyczne określenia miały wskazywać na pochodzenie i osobowość autorów albo na tematykę dzieł lub ogólniej – stanowić aluzję do masowego "tytułowania" osób pełniących wyższe stanowiska państwowe. Drwiono także z panującej mody literackiej na łacinę. W tworzeniu pseudonimów wykorzystywano więc postać samego Sowidrzała, oczywiście przekręcając jego nazwisko na: Sowizralus, Sowizralius albo Sowizralius vel Sovizrzalius. Podobne zabawy słowne dotyczyły również danych wydawniczych, np. miejsce i rok publikacji zastąpiono notatką "Roku teraźniejszego, w Prasowie".

Idzie nowe

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Jan Okpiświat" zwany także "Sowizdrzałem: słynny swego czasu trefniś, jego figle i awantury: powieść komiczna ku rozweseleniu czytelników", wyd. Cieszyn: E. Feitzinger, 1885, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

jan_okpiswiat_polona_a.jpg

W słynnej "Drukarni Łazarzowej" przy ulicy Gołębiej 20 w Krakowie (dane prawdziwe) zostały wydane najsłynniejsze dzieła sowizdrzalskie: "Wyprawa plebańska" (z 1590 roku) oraz "Albertus z wojny" (1596 rok). Te dwie księgi dały początek całej fali tzw. albertusów, czyli utworów z uciesznym klechą w roli głównej. "Wyprawa…" przedstawia perypetie wiejskiego księdza i żaka Albertusa, a całość utrzymana jest w konwencji groteski. Pleban realizuje nałożony na duchownych obowiązek wysłania jednego parobka na wojnę z Tatarami. Wybiera najwierniejszego, ale całkowicie niezdolnego do walki sługę. Szykuje mu zardzewiałą zbroję i miecz, który można utrzymać tylko oburącz, a także kupuje mu ledwo stojącą na nogach szkapę. Nieistotny jest jednak ekwipunek i wygląd, liczy się odwaga. Tej Albertusowi trudno odmówić:

W lichym chodzi odzieniu, je proste potrawy,
Widzi mi się, żeby był z niego rycerz prawy.
Ba i dosyć ma wzrostu i męstwa w swej mierze,
Sam gdy w święto w dzwon wielki dzwoni na pacierze.

Anonimowy autor "Wyprawy…" drwi z tradycji, obala mit rycerskości, prezentując w osobie Albertusa antybohatera. Jego dalsze przygody jedynie go kompromitują, potwierdzając w ten sposób celową karykaturalność postaci, przypisanie mu roli żołnierza-ofermy. Twórcy literatury sowizdrzalskiej często sięgali po parodię i absurd, by poprzez komizm obnażyć cnoty i wartości kultywowane w XVI i XVII wieku.

Thumbnail — "Nowy sowizrzał abo raczey Nowyźrzał", 1684, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Mistrzem gatunku specjalizującym się w krótkiej formie był Jan z Kijan, którego fraszki tyle bawiły, co dodawały otuchy ciemiężonemu ludowi. O występującym pod pseudonimem twórcy niewiele wiadomo, ale pewne informacje można odtworzyć na podstawie jego tekstów, a zwłaszcza "Nowego Sowiźrzała abo raczej Nowyźrzała", co też czyni Grzeszczuk. Rybałtowski poeta zapewne napisałby w swoim życiorysie, że z niejednego pieca chleb jadł (chociaż chleb to za dużo powiedziane, gdy: "Na śniadanie gorzałeczka, a na obiad kasza, / Na wieczerzą nic nie warzą, zła nadzieja nasza"), a doprawiał go goryczą rozczarowań i poniżenia. Stałym elementem egzystencji wszystkich Sowizdrzałów jest wędrówka, nie inaczej było z Janem, który ukończywszy (porzuciwszy?) szkołę, pracował jako dworski błazen (płacono mu w kijach i szturchańcach). Po ucieczce na wieś zatrudnił się w parafialnej szkółce, gdzie przynajmniej otrzymał wolne (czytaj: puste) mieszkanie. Jan z Kijan mógł więc tylko topić smutki w liryce:

Siadł poeta z poetą, mówią z sobą wierszem,
Prędko się zrozumieli przy kieliszku pierwszym.

Trzej nieprzyjaciele

We fraszkach Jan z Kijan wskazał rzeczy, których trzeba się wystrzegać: świata, diabła i ciała. Przyjrzyjmy się wrogowi nr 3, pozostającemu do XV, XVI wieku tematem tabu. Jak już się przekonaliśmy, w literaturze sowizdrzalskiej świat był przedstawiany na opak. Ludzkie ciało nie należało już do Boga – stało się świeckie. Na renesansowe zainteresowania anatomią literaci odpowiadali poradami medycznymi i obyczajowymi, które nie nadawały się do zastosowania w praktyce. Pełniły za to inne funkcje: komiczną i bulwersującą. Ta ostatnia najczęściej dotyczyła szczególnie kobiecego ciała, opisywanego językiem obscenicznym, niewymagającym zbyt wielu domysłów. Kobieta została pozbawiona głębszych uczuć – chociaż jej gniew sięgał daleko – a jej wygląd zewnętrzny ograniczano do kilku zwierzęcych porównań:

Urodziwa jako drąg, nos jako u słonia,
Szyja jak u wielbłąda, łeb jako u konia.

Czy autorowi, Janowi z Kijan, któraś białogłowa aż tak zalazła za skórę? Niekoniecznie. Pamiętając o tym, że literatura sowizdrzalska prezentowała rzeczywistość w krzywym zwierciadle, należałoby raczej interpretować te słowa jako kpinę z wartości estetycznych.

Jak pisze Ewa Maciejczyk przyglądająca się ciału i duchowi w polskiej literaturze sowizdrzalskiej, oba te elementy zostały uprzedmiotowione. Dusza przeistoczyła się w towar, który łatwo sprzedać (np. diabłu). Z kolei świadome swej fizjologii ciało nabrało kontekstu erotycznego, ze sfery sacrum spadło do poziomu grzechu. Dla Sowizdrzałów było ono wpisane w krąg życia: "ciało miało stwarzać ciało". W efekcie śmiech, którego oczekiwali odbiorcy, stał się "burleskowy". Sowizdrzalski stosunek do ciała najlepiej wyraża płaskorzeźba z odbudowanego Wielkiego Pieca w gdańskim Dworze Artusa – przedstawia ludowego wesołka z opuszczonymi spodniami, przyglądającemu się w lusterku swojej dolnej części pleców.

Łże jak kalendarz

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pomnik Dyla Sowizdrzała w Mölln, fot. Tollkühn/ullstein bild via Getty Images

Obrazek

pomnik_dyla_sowizdrzala_w_molln_gettyimages.jpg

W dobie staropolskiej niezwykle popularne były wszelkiego rodzaju przepowiednie i zabobonne kalendarze. Almanachy służyły nie tylko odmierzaniu czasu, lecz także stanowiły rodzaj poradnika we wszystkich dziedzinach życia. Twórcy literatury sowizdrzalskiej postanowili wykorzystać ich poczytność i je sparodiować. Zrobili to m.in. Jan Żabczyc ("Kalendarz wieczny" z ok. 1614) i Maurycjusz Trztyprztycki ("Minucje nowe Sowiźrzałowe"). Do najstarszych, powstałych ok. 1605 roku należą niezachowane w całości, anonimowe "Minucje sowiźrzałowe" w wersji A oraz B. Te pierwsze podzielone zostały na miesiące, następnie na pory roku, znamy także fragment trzeciej części zatytułowanej "Nauka puszczania krwie". Ich autor m.in. zaleca, by w październiku unikać wody, zaś w listopadzie przestrzega przed kłamstwem. Najczęściej jednak wskazówki dotyczą życia erotycznego. Tu fragment prognozy na jesień:

Jesień będzie niepogodna,
Ale na niewiasty płodna.
Gdzie lecie zakwitnął kwiatek,
<Tu rośnie> dwoje dziatek.

Więcej porad niezbędnych do życia przynoszą minucje B. W kwestii infrastruktury transportowej: "Drogi w tym roku niebezpieczne będą, dlatego że deszcz omoczy i ślisko będzie; ale kiedy do panny blisko, tedy i w deszcz nieślisko. Po pieniądze dobrze będzie choć i 50 mil, a jeszcze z pieniędzmi lepiej, choć i we złą chwilę". O problemach sercowych: "Białegłowy też tego roku swą srogość będą chciały wyprawiać, ale nie barzo straszne będą […]". W sprawach zawodowych: "Mieszczanie, zwłaszcza co bogatszy, na urzędach zasiędą, a z ubogich, leda co wybierając, szydzić będą". O zdrowiu: "Rad bym was pozdrowił [tu: uzdrowił] wszystkich, moi namilszy kichaczkowie, co często kichacie, ale wam jakosi Saturnus miotłą grozi. Obleczcie się każdy w kożuch kozi, niechaj was po cmyntarzu nie wozi".

Czy Sowizdrzał słuchałby rapu?

Z pewnością! Beata Maciejczyk w jednym z esejów konfrontuje literaturę sowizdrzalską z subkulturą hip-hopu. Wskazuje na ich związki w zakresie poruszanej tematyki (społeczeństwo, władza, relacje damsko-męskie, religia, wartości, rodzina) oraz podobne środki wyrazu (ekspresyjny, wulgarny język). Zestawione przez badaczkę fragmenty tekstów literackich i muzycznych czasem wydają się sztucznie dopasowane pod tezę, np. cytat ze średniowiecznego utworu "Nędza z Biedą z Polski precz idą" – czyli "Ustąpiły złe czasy, nastąpił rok miły, / Nędza z Biedą precz poszły, co przeszkodą były" – miałby korespondować ze słowami utworu Paktofoniki "są momenty, gdy wyobrażam sobie życia lepszego fragmenty". Jednak pewne rozpoznania są trafne i metodologicznie atrakcyjne, jak chociażby podobna wrażliwość sowizdrzała i rapera na krzywdę ludzką, wynikająca z obserwacji krytyka społeczeństwa, stereotypowe przedstawienie konfliktu płci, piętnowanie dysproporcji ekonomicznych. Maciejczyk podsumowuje:

Na gruncie podejmowanych tematów sowizdrzał i raper są wyjątkowo jednomyślni. Łączy ich kontestacyjna postawa wobec świata i własnego losu. Przy podobnym zmyśle obserwacji, odwadze krytykowania, tych samych bolączkach i podobnym sposobie radzenia sobie nimi, a także wspomnianym buncie, który jest nieodłącznym elementem postawy człowieka wrażliwego i myślącego – tworzy się przestrzeń między tekstami i nową jakość istnienia przedmiotów kultury.

W dodatku przyjemnie jest myśleć, że pierwowzorem rodzimego rapu nie jest wcale nowojorski Bronx, lecz literatura sowizdrzalska rodem z Krakowa.

Źródła: "Antologia literatury sowizdrzalskiej", oprac. S. Grzeszczuk, Wrocław 1985; S. Grzeszczuk, "Konfrontacje i prowokacje sowizdrzalskie", [w:] "Pamiętnik Literacki", 1969; M. Krzysztofik, "Minucje nowe sowizrzałowe Maurycjusza Trztyprztyckiego – staropolski kalendarz w krzywym zwierciadle satyry", [w:] "Napis", s. XIV/2008; B. Maciejczyk, "Związki literatury sowizdrzalskiej z subkulturą hip-hopu. Intertekstualny dialog", [w:] "Tematy i Konteksty", nr 6/2016; E. Maciejczyk, "Ciało i duch w polskiej literaturze sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku" [dostęp online: 3.04.2021].

Język Polish

literatura sowizdrzalska

literatura staropolska

Sowizdrzał

satyra

Złoty i srebrny wiek