Robaczywy camembert albo szokująca trucizna. "Czekając na Godota" w polskim teatrze

49861_czekajac_na_godota_teatr_wspolczesny_warszawa_1957-3-s.jpg, default, Władysław Daszewski, projekty kostiumów do "Czekając na Godota" w Teatrze Współczesnym w Warszawie, 1957, fot. Program towarzyszący spektaklowi, cytat

#teatr

"Arealistyczny snobizm", "terapia wstrząsowa", "tragiczne małpie zwierciadło" – polska premiera jednego ze słynniejszych XX-wiecznych tekstów budziła silne emocje krytyki. Także dziś dramat Becketta wywołuje kontrowersje: jego ostatnią realizację po zaledwie trzech pokazach zdjęto wskutek… interwencji Towarzystwa Beckettowskiego czuwającego nad zgodnością inscenizacji z intencjami autora.

Przepraszam, wychodzę

Polska widownia po raz pierwszy zobaczyła realizację sztandarowego tekstu teatru absurdu w styczniu 1957 roku. W warszawskim Teatrze Współczesnym "Czekając na Godota" wyreżyserował Jerzy Kreczmar, angażując do obsady m.in. Józefa Kondrata – stryja Marka. Spektakl spotkał się z olbrzymim zainteresowaniem ówczesnej krytyki teatralnej, a pamięć o nim zapisała się w obrazowych, niekiedy bardzo emocjonalnych recenzjach. "Nudę, wstręt i obrzydzenie – wszystkie najgorsze uczucia budzi ten piekielny Godot", pisał Jan Kott w "Przeglądzie Kulturalnym". Recenzent rok wcześniej widział także paryską inscenizację pierwszego dramatu Becketta, który – jak pisał – okazał się czymś, co "zatruwa wyobraźnię" i "włazi do języka" ("Marzyłem, żeby wreszcie zobaczyć coś naprawdę nowego. Zobaczyłem i nie mogłem przełknąć"). Tekst Becketta w reżyserii Kreczmara był dla Kotta rzeczą skrajnie pesymistyczną i – w przeciwieństwie do przykładów wcześniejszej awangardy, tej z lat 20. i 30. XX wieku – pozostawiał odbiorcę bez nadziei na jakąkolwiek rewolucję. W istocie, tekst, w którym cała "akcja" ogranicza się do oczekiwania pary włóczęgów – Estragona i Vladimira – na tajemniczego Godota, który nie wiadomo kim jest ani kiedy (i czy w ogóle) przyjdzie, mógł w latach 50. szokować, denerwować i spotykać się z niezrozumieniem, a nawet odrzuceniem. O "absolutnym pesymizmie" pisał także Jan Alfred Szczepański w "Trybunie Ludu"; w partyjnym czasopiśmie pomstował na "nienawistny" charakter sztuki, jej "skrajny egzystencjalizm". Choć autor doceniał samą inscenizację i jakość przekładu, ostatecznie uważał, że "Czekając na Godota" to świadectwo zachodniego zepsucia:

Przepraszam, wychodzę. Nie chcę smakować w robakach z camembertu. Mierzi mnie i odpycha tragiczne małpie zwierciadło.

Kto skasował Księżyc?

Thumbnail — Samuel Beckett, fot. Roger Pic / Wikimedia Commons

Wśród kilkudziesięciu zachowanych recenzji spektaklu Kreczmara próżno szukać głosów obojętnych. Józef Kelera pisał o pierwszym polskim "Godocie" jako o czymś "straszliwym i piekielnym, nieznośnym i odrażającym, bezlitosnym i beznadziejnym", przyrównując przedstawienie do "szczypania, które ma walor terapii wstrząsowej". Karolina Beylin obawiała się, że ten – jak pisała "arealistyczny, jeżeli ktoś chce, absurdalny" – dramat rozpęta w Polsce burzę wyładowujących się snobizmów". Stefan Treugutt przepowiadał natomiast, że zbudowany ze "strzępów sytuacji, strzępów dialogów" tekst "nie otworzy nowych dróg przed dramaturgią". (Jak bardzo się mylił, przyznał, chcąc nie chcąc, kilkanaście lat później – w tekście z 1971 roku nazywał Becketta klasykiem, a jego najsłynniejszy dramat "arcytworem sztuki nowoczesnej").

Swoje zdanie na temat polskiej prapremiery "Czekając na Godota" wyraził także sam autor, oceniając spektakl na postawie dokumentacji fotograficznej. W liście przesłanym reżyserowi w marcu 1957 roku wyrażał się o jego dziele w sposób entuzjastyczny, choć zwracał także uwagę na istotne detale, m.in. na Księżyc zastąpiony przez Kreczmara reflektorem:

Fotosy są wręcz sensacyjne, o wiele lepsze niż to, co dotąd widziałem. Wygląd aktorów całkowicie odpowiada odtwarzanym postaciom. Drzewo doskonałe (może trochę za dużo liści w drugim akcie!). [...] Nie widzę księżyca. Czy Pan go skasował?

Szymborska docenia amatorszczyznę

Peerelowska cenzura nie widziała w pierwszym dramacie irlandzkiego autora niczego zdrożnego i nie wyrażała obiekcji względem jego publikowania i wystawiania. Co więcej – pod wpływem pochlebnej opinii ówczesnego ministra szkolnictwa wyższego Stefana Żółkiewskiego podjęto decyzję o wysyłaniu na spektakl Kreczmara żołnierzy. Niestety do Komitetu Centralnego szybko wpłynął donos opisujący "głęboko defetystyczną" sztukę mającą rzekomo zły wpływ na morale w szeregach. Jak twierdziła Dorota Wyżyńska w tekście "Godot w garnizonie", była to prawdopodobnie przyczyna, dla której "Czekając na Godota" musiało zniknąć z afisza Teatru Współczesnego.

O pierwszym dramacie przyszłego noblisty pisała także… inna przyszła noblistka. Wkrótce po warszawskiej premierze tekst Becketta zrealizowała krakowska grupa eksperymentalna Teatr 38 pod wodzą Waldemara Krygiera. Wisława Szymborska, wówczas recenzentka "Życia Literackiego", szczerze doceniła urok "teatralnej amatorszczyzny" i równie szczerze przyznała, że "sztuka była źle grana, aktorzy uprawiali akrobacje na złośliwie ułożonych pomostach z desek i widownia czekała w napięciu, który pierwszy złamie nogę". Głos Szymborskiej był także kolejnym, który opisywał dojmujący pesymizm i przerażający, bezlitosny brak nadziei obecny w "Czekając na Godota". Styl autora podsumowała następująco (i również dość bezlitośnie):

Gdyby Becketta namówiono do napisania jasełek [...] wybrałby tylko motyw króla Heroda, który po dokonaniu rzezi niewiniątek siedzi na tronie i umiera z nudów.

Co mają "Dziady" do Godota

Tekst Becketta dla wielu późniejszych teoretyków (m.in. dla Mikołaja Sokołowskiego czy najsłynniejszego polskiego beckettologa Antoniego Libery) mimo swojego egzystencjalnego, otwartego charakteru miał w latach 50. wyraźny ładunek polityczny. Jego metaforyczny wymiar odnieść można było zarówno do samej absurdalności peerelowskich realiów, jak i do najpierw rozbudzonych, a ostatecznie zawiedzionych nadziei związanych z popaździernikową odwilżą roku 1956. Czekanie jako treść istnienia i nieufundowana na żadnym stabilnym fundamencie wiara w lepszą przyszłość ("w tym niezmiernym chaosie jedno jest jasne: czekamy, aż przyjdzie Godot…" – mówił Vladimir w dramacie) – te figury mogły w ówczesnej Polsce rezonować w sposób zupełnie nieoczekiwany. Tego rodzaju recepcja potwierdza też nierozerwalny związek estetyki i polityki, w ramach którego każde dzieło sztuki może być interpretowane w kontekście społeczno-historycznym (bez względu na intencje autora/ki).

Kolejne istotne podejście do dramatu Becketta miało miejsce już w latach 70. Dramatopisarz "zdążył" już wówczas zostać noblistą (nagrodę otrzymał w roku 1969), a jego status uległ zdecydowanemu przeobrażeniu: nie był już szokującym nowatorem, ale uznanym klasykiem teatru absurdu. W 1971 roku "Czekając na Godota" poznała w Polsce ogromna widownia – tekst został zrealizowany bowiem w Studiu Współczesnym Teatru Telewizji. Maciej Prus, który we wspomnianym spektaklu Krygiera z 1957 roku wcielił się w postać Chłopca, tym razem spotkał się z dramatem Becketta jako reżyser. Spektakl z Wiesławem Michnikowskim, Zbigniewem Zapasiewiczem czy Romanem Wilhelmim przeniesiony został kilka tygodni później na scenę Teatru Ateneum. Na fotografiach uwiecznił go Edward Hartwig.

Kilkanaście lat później Prus ponownie wystawia "Czekając na Godota". Spektakl zrealizowany w 1984 roku w Teatrze im. Jaracza w Łodzi postanawia symbolicznie połączyć z wyreżyserowanymi niewiele ponad pół roku wcześniej "Dziadami". Niejasną (niewyłożoną nawet wprost przez reżysera) paralelę na poziomie reprezentacji sygnalizował Prus m.in. poprzez decyzję obsadową: Mariusz Saniternik i Mariusz Wojciechowski grali odpowiednio Estragona i Vladimira oraz Księdza Piotra i Gustawa/Konrada. O tajemniczych motywach reżysera pisał Władysław Orłowski w łódzkim tygodniku "Odgłosy": "Prus nie wyjaśnił mi swoich motywów, dodał tylko, że te dwie inscenizacje – Mickiewicz i Beckett – stanowić będą w jego współpracy z Teatrem Jaracza swoisty zamknięty cykl". To zestawienie jest o tyle intrygujące, o ile oba teksty pozornie nie mają ze sobą nic wspólnego. Polski XIX-wieczny tekst określany często jako "arcydramat narodowy" i absurdystyczna sztuka o komunikacyjnej atrofii i jałowości oczekiwania. Monumentalny dramat silnie osadzony w rodzimej historii i tekst funkcjonujący poza konkretnym miejscem i czasem. Orłowski spekulował, że być może oba teksty w umyśle Prusa połączył temat poszukiwania absolutu i bezkresnego wyobcowania ujawnionego w ramach bliźniacznych duetów postaci.

Zakazany Beckett

Pierwszą potransformacyjną inscenizację "Czekając na Godota" wyreżyserował Antoni Libera, czołowy ekspert w zakresie twórczości Becketta i autor przekładów jego dzieł (w tym właśnie tego dramatu). Łącznie Libera wystawiał ten tekst czterokrotnie – w 1991 roku w Instytucie Teatru Narodowego, w 1996 roku w Teatrze Dramatycznym, w 1998 roku w Teatrze Mickiewicza w Częstochowie i w 2006 roku w Teatrze Narodowym z okazji 100. rocznicy urodzin pisarza. Aneta Kyzioł o ostatnim z przedstawień pisała, że jego minusem był "brak osobistego piętna twórców, spowodowany restrykcyjnym trzymaniem się pozostawionych przez autora wskazówek inscenizacyjnych". O owych wskazówkach stanie się w Polsce głośno równo dekadę później, kiedy wyreżyserować tekst Becketta zdecyduje się Michał Borczuch. Jego spektakl otworzył Festiwal Nowa Klasyka Europy i miał stanowić próbę zmierzenia się z narzuconymi obostrzeniami. "Czy może, żeby opowiedzieć o zniewoleniu, samemu należy dać się uwięzić w zamkniętej Beckettowskiej strukturze?", pytał reżyser. A owa struktura jest rzeczywiście rygorystyczna. Jeszcze za życia autora zdarzało się, że osobiście interweniował on w sprawie "niekanonicznych" rozwiązań inscenizacyjnych – było tak m.in. w roku 1988, kiedy holenderska grupa De Haarlemse Toneelschuur wystawiła "Czekając na Godota", angażując do spektaklu tylko aktorki. Jakiekolwiek przesunięcia w obrębie płci – a nawet orientacji seksualnej – były według Becketta absolutnie wykluczone. Inne regulacje – mające na celu dbałość o "integralność utworu" – dotyczą m.in. niewprowadzania żadnych zmian w tekście oraz zachowania woli autora w kontekście kostiumów i scenografii, a nawet "sposobu wystawienia utworu". Niedozwolone jest na przykład wykorzystywanie w inscenizacji muzyki niezatwierdzonej uprzednio przez właścicieli praw autorskich do tekstu.

Odebrana licencja

W przypadku Borczucha – twórcy, który zwykle rozpoczyna pracę bez gotowego tekstu – wybór klasycznego XX-wiecznego dramatu obwarowanego surowymi regulacjami mógł wydawać się zaskakujący. Jednak to właśnie owo zmaganie się z wolą Becketta (którą Borczuch określił jako formę cenzury prewencyjnej) i odnajdywanie miejsc ujścia artystycznej swobody stanowić miało temat zrealizowanego w Łodzi spektaklu. Niestety przedstawienie "żyło" jedynie przez trzy pokazy – francuskie stowarzyszenie reprezentujące spadkobierców Becketta doprowadziło do cofnięcia przez ZAIKS licencji, czyli de facto natychmiastowego zakazu wystawiania "Czekając na Godota" w zaproponowanym przez Borczucha kształcie. Jakie "przewiny" miał zatem na koncie Borczuch i pozostali twórcy tego spektaklu? Na scenie rzeczywiście – zgodnie z wolą Becketta – pojawiali się jedynie mężczyźni, ale kwestiami Estragona i Vladimira oraz Pozzo i Lucky’ego wymieniało się pięciu aktorów. Księżyc nie został wprawdzie przez Borczucha "skasowany", ale pojawiał się i jako zielonkawe światło reflektora, i jako napis-makieta "MOON". Kamienie, na których siadali bohaterowie dramatu, wjeżdżały na wózkach magazynowych. Na scenie umieszczony został także telewizor odtwarzający fragmenty filmu "Czekając na Godota" z 2001 roku. Borczuch rzeczywiście wystawił ten tekst w całości, nie ingerując w jego tkankę – pozostał jednak zarazem wierny swojej poetyce. Zastosowane przez niego środki nie wytrzymały jednak spotkania z wykonywaną przez spadkobierców wolą Becketta. Antoni Libera, komentując tę sprawę, przyznawał, że "nie widzi tu skandalu", a wierność odautorskim instrukcjom jest organiczną częścią "gry", w którą decyduje się grać ten, kto wystawia "Czekając na Godota".

Pozostaje cierpliwie czekać do 2059 roku – właśnie wtedy twórczość Becketta znajdzie się w domenie publicznej. Zanim jednak twórcy i twórczynie będą mogli swobodnie adaptować teksty Irlandczyka, wszyscy chętni muszą mierzyć się z rygorystycznymi ograniczeniami.

Źródła: E. Brzeska, "Recepcja twórczości Samuela Becketta w Polsce", Toruń 2020; M. Sokołowski, "Godot i Dziady. Historia jednej paraleli", Encyklopedia Teatru Polskiego (encyklopediateatru.pl), e-teatr.pl, michalborczuch.pl, wspolczesny.pl.

Język Polish

czekając na godota

samuel beckett

michał borczuch

samuel beckett w polskim teatrze

absurd w polskim teatrze

dramaturgia absurdu