Wybór książek o powstaniu warszawskim

full_powstanie_ruiny_1__770.jpg, small, Okres powojenny. Dokumentacja zniszczeń - kościół pw. św. Augustyna przy ul. Nowolipki 48/50 wśród gruzów getta. Ujęcie ze skrzyżowania ul. Karmelicki, Wybór książek o powstaniu warszawskim

#literatura

Opracowania historyczne autorów polskich i zagranicznych, dotąd niepublikowane wspomnienia uczestników i świadków. Oto najbardziej obiecujące publikacje o powstaniu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Porozrzucane w rynsztoku na ul. Marszałkowskiej nieopodal ul. Sienkiewiczaw Śródmieściu Północnym zdjęcia Adolfa Hitlera. Po blisko pięciu latach okupacji warszawianie zawzięcie niszczyli wszelkie ślady związane z niemieckimi prześladowcami. Zrywali zatem szyldy i tablice z niemieckimi nazwami ulic, jak również niszczyli popiersia, portrety i fotografie niemieckich dygnitarzy. Pierwsze dni sierpnia 1944 r., fot. fot. Eugeniusz Lokajski "Brok"

Obrazek

Miron Białoszewski, "Pamiętnik z powstania warszawskiego", Państwowy Instytut Wydawniczy PIW, Warszawa 2014

Thumbnail — Miron Białoszewski, "Pamiętnik z powstania warszawskiego", okładka, wyd. PIW, 2016

Książka miała wprawdzie wcześniejsze wydania, jednak dopiero to najnowsze, czternaste, jest kompletne. I dlatego zasługuje na ponowną, szczególną lekturę. Tom trzeci nowej edycji "Utworów zebranych" został – jak podaje wydawca – odcenzurowany, poprawiony i uzupełniony. Opracowany na podstawie maszynopisu oryginału oraz autorskiego nagrania z archiwum Polskiego Radia. Po 44 latach od pierwszego wydania przywrócono 63 skreślenia. W "Pamiętniku z powstania warszawskiego", napisanym w 1967 roku (dwadzieścia trzy lata po powstańczym zrywie) Miron Białoszewski dał własne świadectwo tamtych sześćdziesięciu trzech dni, które zyskały sobie literaturę równie obfitą, co przekłamaną. Autora mierził w niej nieznośny patos i "hurrapatriotyczne" koloryzowanie faktów. Sam nie brał czynnego udziału w walce z przyczyn zdrowotnych. "Historia przyszła do mnie, nie ja do niej, i przeszła się po nas fest" – zapisał. Przeżycia tamtych dni ułożyły mu się w "rachunek piwniczny". Bohaterowie jego opowieści, z autorem-narratorem włącznie, przebywali w piwnicach bloków Chłodnej i Leszna. Spisana post factum relacja tętni jędrnym życiem – warszawscy cywile organizowali sobie codzienny byt na miarę warunków. Przekuwali połączenia między piwnicami, organizowali posiłki, przekazywali sobie komunikaty o postępach walk. Dramatyzm budowały nie tylko odgłosy wybuchających w pobliżu bomb, ale też brak wody nadającej się do picia. Wskutek bombardowań powierzchnia mieszkaniowa stawała się coraz ciaśniejsza. Nie przeszkadzało to zarówno we wspólnych modłach, jak i… w partyjce brydża. Mieszkańcy piwnicy wyruszali na wyprawy po aprowizację i po schronienie do klasztoru sióstr Sakramentek, przeprawiali na Stare Miasto. "Pamiętnik" to prosty, surowy zapis powstańczej rzeczywistości, w której odnotowane są i chwile radości, jak choćby spotkanie Mirona z ojcem po przejściu kanałami.

Janina Mikoleit–Köszeghy, "Między życiem a śmiercią. Pamiętnik z powstania warszawskiego", Wydawnictwo Rytm, Warszawa 2014

Poruszające wspomnienie powstańczej łączniczki – kurierki Komendy Głównej AK Janiny Köszeghy o pseudonimie "Bronka", która przed śmiercią przekazała je Grzegorzowi Łubczykowi, byłemu ambasadorowi RP w Budapeszcie. Główny walor książki to bezpośrednia relacja, dwukrotnie rannej podczas ciężkich walk młodej wówczas warszawianki, z sześćdziesięciu trzech dni powstania.

Alexandra Richie, "Warszawa 1944. Tragiczne powstanie", tłumaczenie Zofia Kunert, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2014

Powstanie warszawskie – błędna kalkulacja, romantyczny zryw czy bohaterska walka o wolność, której efektem było zrównanie z ziemią stolicy Polski? Publikacja powstała na podstawie zeznań świadków i uczestników walk. Wykorzystano w niej imponującą dokumentację m.in. z prywatnych zbiorów prof. Władysława Bartoszewskiego, a także archiwów brytyjskich i niemieckich. Autorka korzystała w znacznym stopniu również z niemieckich zbiorów archiwalnych. Te dokumenty i świadectwa uczestników walk oraz świadków, spointowane przenikliwymi refleksjami uznanej historyczki, pozwalają spojrzeć na powstańczy zryw z nowej perspektywy. Richie krytycznie ocenia postawę aliantów i błędy polskiego dowództwa. Nie feruje jednak łatwych sądów, a jej talent pisarski sprawia, że "Warszawę 1944" czyta się niczym trzymającą w napięciu powieść. Prof. Włodzimierz Borodziej wspomniał:

Znakomita książka, chyba najlepsza, jaką o powstaniu czytałem. Autorka imponuje erudycją, wplata powstanie warszawskie w historię powszechną drugiej wojny światowej, sprawnie wykorzystuje źródła, jest doskonale zorientowana w stanie badań i przede wszystkim znakomicie opowiada.

Anna Herbich, "Dziewczyny z powstania", Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2014

Sławka do dziś żałuje, że nie pocałowała młodego powstańca, który się w niej kochał. Halina urodziła synka tuż przed godziną "W" i cudem ocaliła mu życie. Zosia złamała konspiracyjne zasady i zdradziła swoje imię ukochanemu. Godzina "W" zastała kobiety w codziennych sytuacjach: na ulicach, w szkołach, w domach. Walczyły wszystkie, każda na swój sposób. Ratowały rannych, chroniły swoje dzieci, chwyciły za broń. Umawiały się na randki w cieniu spadających bomb, brały śluby w białych kitlach sanitariuszek zamiast sukien. Odniosły największe zwycięstwo – przeżyły. Anna Herbich w przejmujący sposób pokazuje, jak naprawdę wyglądało życie w czasie heroicznej bitwy. Pozwala nam zobaczyć powstanie warszawskie z zupełnie innej perspektywy: oczami kobiet.

Weronika Grzebalska, "Płeć powstania warszawskiego", Wydawnictwo IBL PAN, NCK, Warszawa 2014

Na podstawie dokumentów historycznych i materiałów biograficznych autorka próbuje ustalić politykę płci powstania warszawskiego. Choć kobiety stanowiły około 22 proc. uczestników powstania i były zaangażowane niemal we wszystkie sfery podziemnej działalności, ich wysiłek wojenny został w niewielkim stopniu zauważony w głównym nurcie powstańczej historiografii. W podręcznikach szkolnych powstanki są całkowicie nieobecne, a w najważniejszych monografiach pojawiają się zazwyczaj w rolach drugoplanowych. Książka jest próbą przywrócenia kobietom należnego im miejsca w historii powstania warszawskiego, jednak nie tyle przez proste uzupełnienie informacji o nich w ogólnie znanej narracji o zrywie, ile przez zmianę kategorii, w jakich jest on opisywany i analizowany.

Barbara Wachowicz, "Bohaterki powstańczej Warszawy. My musimy być mocne i jasne", Wydawnictwo Muza, Warszawa 2014

W momencie wybuchu powstania w stolicy znajdowało się pół miliona kobiet. Z wielu bohaterek tych dni autorka wybrała nieliczne. Słynne – jak Krystyna Krahelska – warszawska Syrena. Aktorki tak popularne, jak Danuta Szaflarska i Alina Janowska, których powstańcze bohaterstwo przyćmiła późniejsza sceniczna kariera. Wpisane w literaturę i legendę – jak Krysia Wańkowiczówna z "Ziela na kraterze". Brawurowe sportsmenki, jak 24–krotna mistrzyni Polski w narciarstwie – Barbara Grocholska. Najstarsza z bohaterek książki to Matula Polskich Harcerzy – Zdzisława Bytnarowa – matka "Rudego" z "Kamieni na szaniec", najmłodsza to trzynastoletnia Haneczka, która zginęła podczas walk. Autorka jest bardzo blisko opisywanych bohaterek, z wieloma z nich się przyjaźni, dzięki czemu czytelnicy mają możliwość by poznać ich osobiste refleksje i zwierzenia. Warto również podkreślić, że książka zawiera niezwykle bogatą ikonografię – setki zdjęć z albumów rodzinnych i dokumentacji walk powstańczych, z których większość nigdy nie była dotąd publikowana.

Jerzy Mirecki, "Dzieci 44. Wspomnienia dzieci powstańczej Warszawy", Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2014

Publikacja jest owocem długoletniego trudu, jaki autor włożył w zebranie, opracowanie i udostępnienie czytelnikom kilkudziesięciu relacji dzieci, które uczestniczyły w powstaniu warszawskim lub tylko patrzyły oczami dziecka na obraz tragedii walczącej, płonącej i burzonej Warszawy. Zawiera nie tylko wspomnienia ówczesnych dzieci Warszawy, ale też relacje o dzieciach – takich, jakimi je zapamiętali dorośli żołnierze powstania. Intencją autora było ocalenie tych wspomnień od zapomnienia i udostępnienie ich innym "powstańczym dzieciom", jak również dzieciom tych dzieci, ich synom, córkom i wnukom.

Andrzej Borowiec, "Chłopak z Warszawy. Powstanie warszawskie oczami szesnastoletniego żołnierza", tłumaczenie z języka angielskiego Klaudia Stefaniak, Jacek Środa, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2014

Jesienią 1944 r. Andrzej Borowiec, w dwóch lewych butach i lamowanym aksamitem smokingu, kulejąc, wmaszerował do niemieckiego obozu jenieckiego. Trzy tygodnie wcześniej został dwukrotnie ranny. W obozie opatrzył go wzięty do niewoli brytyjski lekarz. Andrzej, który właśnie skończył szesnaście lat, ocalał z powstania warszawskiego. Ubrany jak wielu powstańców w zdobyczną panterkę SS, przez dwa miesiące brał udział w krwawych walkach ulicznych. Urodzony w 1928 roku syn pułkownika Wojska Polskiego opisuje również barwne dzieciństwo w latach 30., pierwsze dni wojny w oblężonym Lwowie, wstąpienie w szeregi konspiracji, udział w powstaniu i wreszcie krótki powojenny epizod tajnego emisariusza.

Jerzy Tomaszewski, "Walcząca Warszawa 44", Wydawnictwo AA, Kraków 2014

Powstanie warszawskie przedstawione w fotoreportażu korespondenta i sprawozdawcy z ramienia Delegatury Rządu na Kraj i Komendy Głównej Armii Krajowej – Jerzego Tomaszewskiego. Działał on na Powiślu, Śródmieściu (Północ i Południe) i bliskiej Woli od 1 sierpnia do 6 września 1944 roku – kiedy został ranny i aresztowany przez Niemców. Jerzy Tomaszewski wspomina:

Z rozkazu, który otrzymałem 1 sierpnia 1944 roku zapamiętałem trzy podstawowe zasady fotoreporter wojenny musi być wszędzie, a najczęściej na pierwszej linii frontu, filmy muszą być wywoływane możliwie natychmiast po zrobieniu zdjęć, negatywy chronić w pierwszej kolejności przed własnym życiem.

W czasie 36-dniowej służby powstańczej wykonał około dwóch tysięcy zdjęć i przekazał kilkadziesiąt stron meldunków. Wiele z nich publikowała prasa powstańcza, a także radio BBC. Bohaterami fotografii są żołnierze, przeważnie jego rówieśnicy, sanitariuszki i łączniczki, ludność cywilna, powstańcze groby, palone miasto. Źródłem informacji zawartych w dzienniku była ludność cywilna i powstańcy, których spotykał codziennie w czasie wędrówek po walczącej Warszawie. Informacje, podobnie jak nastroje, zostały wiernie zarejestrowane. Ostatnie zdjęcia Tomaszewski wykonał ciężko ranny w bramie rodzinnego domu przy ulicy Tamka na Powiślu. To one najdobitniej oddają tragedię upadającego Powiśla.

Grzegorz Jasiński, "Powstanie warszawskie. Najważniejsze fotografie", Wydawnictwo RM, Warszawa 2014

Flaga III Rzeszy Niemieckiej powiewająca na budynku przy ul. Koszykowej i z drugiej strony flaga Rzeczypospolitej Polskiej niesiona przez powstańców na podwórzu śródmiejskiej kamienicy. Płonący budynek PAST–y przy Zielnej i powstańcze stanowisko karabinu maszynowego w klasztorze sióstr zmartwychwstanek – to tylko niektóre zapadające w pamięć ujęcia z albumu "Powstanie warszawskie. Najważniejsze fotografie". W książce znalazło się ponad sto zdjęć z okresu powstania, przedstawiających jego przebieg od pierwszych dni sierpnia aż do kapitulacji, po porażające obrazy ruin okaleczonego miasta.

Iza Michalewicz, Maciej Piwowarczuk, "Powstanie warszawskie. Rozpoznani", Wydawnictwo Agora, Warszawa 2014

Kiedyś byli tylko cieniami na taśmie filmowej. Anonimowymi bohaterami kronik powstańczej Warszawy. Uśmiechnięty chłopak z apaszką w grochy na szyi, para, której ksiądz udziela ślubu, dziewczyna strzelająca z błyskawicy, szczęśliwy podporucznik dźwigający zdobyczną broń, pyzaty dzieciak gapiący się, jak starsi strzelają... Dziś wiemy, że chłopak z apaszką to Stanisław Firchał, który właśnie wymknął się kanałem z płonącego Starego Miasta. Młoda para to Bill i Lili Biegowie, którzy wzięli ślub, bo, jak mówią: "Przecież jutro mogliśmy już nie żyć". Dziewczyna to Wanda Traczyk–Stawska, która w czasie okupacji wręczała skazanym za kolaborację wyroki śmierci. Podporucznik to Witold Kieżun, jeden ze zdobywców komendy policji i kościoła św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu. Mały powstaniec to Olek Zubek, który zaczął powstanie w oddziale bez broni. Ich nazwiska i losy poznaliśmy dzięki akcji "Rozpoznaj" zorganizowanej przez Muzeum Powstania Warszawskiego. Ich twarze możemy oglądać w filmie Jana Komasy "Powstanie warszawskie" – pierwszym na świecie dramacie wojennym bez fikcji. Teraz Iza Michalewicz i Maciej Piwowarczuk opowiedzieli ich przedwojenne, wojenne i powojenne historie – niesamowite i prawdziwe.

Rafał Brodacki, "Powstanie warszawskie. Fakty mniej znane", Wydawnictwo Vesper, Poznań 2014

Czy wiesz, kim był "Amorek" i "Anna"? Czy słyszałeś o "Wacku", "Agatonie", "Danucie", "Kubusiu" i ich kolegach? Czy znasz historię tak zwanego czołgu pułapki?

Autor publikacji zabiera czytelnika na ulice walczącej Warszawy:

Posłuchaj, nie zawsze szczęśliwych, opowieści o losach żołnierzy. Dowiedz się o tym, jak w jednej chwili pod sierpniowym niebem rozpętała się najbardziej zacięta bitwa w drugiej wojnie światowej. Walka Warszawy w 1944 roku doczekała się już wielu opracowań. W swojej większości obejmują one powstanie jako całość. Książka niniejsza nie jest jego syntezą. Jest przypomnieniem o niezwykłych ludziach i wydarzeniach, tworzących zadziwiające historie. Napawają one nie tylko dumą, ale i oddają hołd tym, którzy przez 63 dni walczyli wbrew wszystkiemu. Z kart tej książki, poznasz być może nieznaną Ci stronę powstania.

Jan Matłachowski, "Kulisy genezy powstania warszawskiego", Wydawnictwo Nortom, Warszawa 2014

Autor poszukuje odpowiedzi na pytania, kto, w imię jakich i czyich celów, i z jaką korzyścią dla narodu polskiego doprowadził do wywołania najbardziej krwawego w dziejach Polski powstania. Autor przedstawił nieznane lub mało znane opinii publicznej fakty, które ukazują tragedię powstania warszawskiego w zupełnie innym świetle.

Piotr Rozwadowski, "Powstanie warszawskie", Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2014

Celem tej publikacji nie były rozważania o sensie powstania warszawskiego, ale przedstawienie krótkich, konkretnych informacji o jego przebiegu i zobrazowanie ich zdjęciami, z naciskiem na ukazanie gruntu społecznego i politycznego, na jakim dokonał się ten bezprecedensowy zryw, a także jego skutków.

Joanna Wieliczka–Szarkowa, "Powstanie warszawskie 1944. Gloria victis", Wydawnictwo AA, Kraków 2014

Książka wprowadza nas w rzeczywistość powstania – począwszy od przygotowań i nastrojów przed jego wybuchem. Autorka opisuje pierwsze zwycięskie walki powstańców, najważniejsze boje z wojskami okupanta, kreśli sylwetki bohaterów. Zwraca uwagę na zmieniające się nastroje żołnierzy prowadzących nierówną, samotną walkę z wrogiem przy braku pomocy ze strony aliantów. Przedstawia dramat mieszkańców Warszawy skazanych wraz ze swym miastem na całkowitą zagładę.

Praca ta ma, jak podkreśla w swojej przedmowie gen. Zbigniew Ścibor–Rylski, innowacyjny charakter. Kładzie bowiem nacisk na rolę ludności cywilnej i działalność cywilnej administracji oraz różnego typu organizacji obywatelskich. Powstanie oglądamy nie tylko poprzez biogramy powstańców, ale też głównych przedstawicieli Rządu RP w Londynie oraz przywódców wojskowych i cywilnych. Dużo miejsca autor poświęcił międzynarodowym aspektom powstania, w tym stosunkowi do niego Stalina i PKWN. Starał się też pokazać jego specyfikę na tle innych europejskich ruchów antyniemieckich w 1944 roku. Drozdowski ustosunkowuje się krytycznie do dotychczasowego dorobku naukowego poświęconego powstaniu i stawia nowe hipotezy i pytania badawcze.

Język Polish

powstanie warszawskie

kobiety w powstaniu

pamiętniki powstańcze