Miron Białoszewski, fot. Janusz Sobolewski / ForumMiron Białoszewski, fot. Janusz Sobolewski / Forum

Poeta, prozaik, dramatopisarz, urodzony 30 lipca 1922 w Warszawie, zmarł 17 czerwca 1983 tamże.

W okresie okupacji zadał maturę na tajnych kompletach i rozpoczął studia polonistyczne. Przeżył powstanie, po jego kapitulacji został wywieziony na przymusowe roboty do Niemiec. Uciekł z transportu i po zakończeniu wojny wrócił do Warszawy. Pracował najpierw na Poczcie Głównej, później, w latach 1946-1951 jako dziennikarz w "Kurierze Codziennym" i "Wieczorze".

 

W latach 1951-1955 utrzymywał się ze współpracy z pismami dla dzieci i młodzieży ("Światem Młodych" i "Świerszczykiem-Iskierką"), dla których pisał, częściowo wspólnie z Wandą Chotomską, wiersze i piosenki. Choć pierwsze utwory opublikował już w 1947 (wiersz "Chrystus powstania" w tygodniku "Warszawa" i opowiadanie "Ostatnia lekcja. Wspomnienie okupacyjne" w "Walce Młodych"), za datę właściwego debiutu uznaje się rok 1955. Wtedy bowiem poezja Białoszewskiego została zaprezentowana (z wprowadzeniem Artura Sandauera) w "Życiu Literackim" w ramach "Prapremiery pięciu poetów", obok wierszy Herberta, Harasymowicza, Czycza i Drozdowskiego. W tym samym roku Białoszewski drukuje na łamach "Twórczości" "Karuzelę z madonnami", a w 1956 wychodzi jego tomik poetycki "Obroty rzeczy", złożony z wierszy pisanych w latach 1952-1955, z których wyboru dokonał Sandauer.

Książka ta wzbudziła ogromne zainteresowanie krytyki i czytelników. Próbowano znaleźć formułę opisującą twórczość poetycką Białoszewskiego, zarówno tę zawartą w pierwszym tomiku, jak i w następnych - "Rachunku zachciankowym" (1959), "Mylnych wzruszeniach" (1961), "Było i było" (1965), "Odczepić się" (1978), oraz wyborach, zawierających także teksty wcześniej nie drukowane: "Wiersze" (1976), "Poezje wybrane" (1976) i tomiku w serii "Poeci polscy" (1977).

Mimo wysiłków krytyki Białoszewski pozostał przez całe życie "poetą osobnym". Jego twórczość z trudem daje się poddawać klasyfikacjom, niełatwo znaleźć twórców mu pokrewnych. Generacyjnie związany z pokoleniem wojennym (Baczyński, Gajcy, Różewicz, Szymborska, Herbert) znacznie odbiegał od nich poetyką swojej twórczości. Z wyboru był outsiderem, nie uczestniczył w życiu politycznym, unikał wiązania się z organizacjami i grupami poetyckimi.

"Poeta, który się nagrywa..." - o nagraniach Mirona Białoszewskiego czytaj w artykule Miron - człowiek audiowizualny

Tym, co charakteryzuje jego poezję, oprócz związków z XX-wieczną awangardą, jest pogłębiona refleksja nad językiem, dlatego bywa często określany mianem "poety lingwistycznego". W swoich wierszach wykraczał poza granice przyjętego języka literackiego, rozbijał jego schematyzm. Interesowały go takie zjawiska, jak mowa wykolejona, zakłócona błędem lub nieporadnością, bełkotliwa gadanina, przejęzyczenia i przypadkowe zbiegi okoliczności językowych, inercja i automatyzm. Odwoływał się do języka mówionego, potocznego i dziecięcego, nieustannie wypróbowując granice systemu językowego. Gra ze słowem nie stała się w jego twórczości celem samym w sobie, zawsze była poszukiwaniem sposobu na właściwy opis rzeczywistości.

Miron Białoszewski, fot. Edward Hartwig / Narodowe Archiwum CyfroweMiron Białoszewski, fot. Edward Hartwig / Narodowe Archiwum Cyfrowe

Białoszewski jeszcze przed opublikowaniem debiutanckiego tomu poezji zaczął działać również w dziedzinie teatru - w 1955 wraz z Lechem Emfazym Stefańskim i Bogusławem Choińskim założył prywatny, eksperymentalny Teatr na Tarczyńskiej, gdzie wystawił m.in. "Wiwisekcję", "Kabaret", "Szarą mszę" i "Wyprawy krzyżowe". Po jego rozpadzie Białoszewski założył w swoim mieszkaniu na placu Dąbrowskiego Teatr Osobny wraz z malarzem Ludwikiem Heringiem i aktorką oraz malarką Ludmiłą Murawską - napisał dla niego m.in. "Osmędeuszy", "Działalność". Zbiór programów i tekstów tego teatru został wydany w roku 1971 ("Teatr Osobny"), a wpływ myślenia teatralnego daje się zauważyć również w jego poezji.

Proza Białoszewskiego to również swego rodzaju gra z językiem i przyzwyczajeniami czytelniczymi. Autor wybiera formy sytuujące się na granicy ogólnie przyjętej literackości - pamiętnik, dziennik, reportaż, wykorzystując wiele form języka. Zaciera różnice gatunkowe utworów, przeplata niekiedy prozę i poezję, prowadząc także nieustanną grę pomiędzy światem fikcji kreowanym przez narratora a biografią autora. Opublikowany w 1970 "Pamiętnik z Powstania Warszawskiego" wykorzystał formę opowieści ustnej do opisu powstania z perspektywy cywila, dokonanego w sposób pozbawiony patosu, zwyczajny. Okazał się dziełem wybitnym, oryginalnym, a jednocześnie sprawiającym wrażenie dużej autentyczności. Kolejne tomy prozy: "Donosy rzeczywistości" (1973), "Szumy, zlepy, ciągi" (1976) i "Zawał" (1977) czy "Rozkurz" (1980) to pisane w specyficzny dla Białoszewskiego sposób relacje z codziennych zajęć pisarza, spotkań z przyjaciółmi, dziennych i nocnych włóczęg. Wydane pośmiertnie, lecz przygotowane przez autora "Obmapywanie Europy" i "AAAmeryka" to z kolei zaskakujące w formie opisy podróży po Europie i Stanach Zjednoczonych.

Miron Białoszewski zgodnie uznawany jest za jedną z najistotniejszych postaci literatury polskiej wieku dwudziestego i, równie zgodnie, za postać wyjątkową i jedyną w swoim rodzaju, zarówno jeżeli chodzi o poetykę twórczości, jak i filozofię życia.

Twórczość

Poezja:

  • "Obroty rzeczy", Warszawa, PIW, 1956.
  • "Rachunku zachciankowy", Warszawa, PIW, 1959.
  • "Mylne wzruszenia", Warszawa, PIW, 1961.
  • "Było i było", Warszawa, PIW, 1965.
  • "Odczepić się", Warszawa, PIW, 1978.
  • "Wiersze", Warszawa, PIW, 1976.
  • "Wiersze", Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1976).
  • tomik w serii "Poeci polscy", Warszawa, Czytelnik, 1977 .
  • "Trzydzieści lat wierszy" Warszawa, PIW, 1982.
  • "Stara proza. Nowe wiersze", Warszawa, PIW,1984.
  • "Oho", Warszawa, PIW, 1985.

Proza:

  • "Pamiętnik z Powstania Warszawskiego", Warszawa, PIW, 1970.
  • "Donosy rzeczywistości", Warszawa, PIW,1973.
  • "Szumy, zlepy, ciągi", Warszawa, PIW, 1976.
  • "Zawał", Warszawa, PIW, 1977.
  • "Rozkurz", Warszawa, PIW, 1980.
  • "Obmapywanie Europy. AAAmeryka. Ostatnie wiersze", Warszawa, PIW 1988
  • "Teatr osobny. 1955-63", Warszawa, PIW, 1971.

Autor: Bartłomiej Szleszyński, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, marzec 2003.

Zobacz również: Teatr Mirona Białoszewskiego