Mickiewicz sięgnął bruku. O burzliwych losach krakowskiego „Adasia”

mickiewicz-krakow-fot-raimund-franken-forum-1070754583.jpg, default, Pomnik Adama Mickiewicza w Krakowie, 2026, fot. Raimund Franken / Forum

#dziedzictwo

#architektura

Historia pomnika Mickiewicza na krakowskim Rynku to opowieść o wyjątkowo trudnej miłości. Ale czy nie takie są najpiękniejsze?

Siedemnastego sierpnia 1940 roku, niemal w samo południe, na krakowskim Rynku pojawiły się rusztowania i windy. Niemcy otoczyli pomnik Adama Mickiewicza, wspięli się na cokół i zaczęli strącać figury. Edward Kubalski, kronikarz okupowanego miasta, zobaczył zrzuconego na bruk poetę. Przypominał mu – jak zanotował – „zwłoki leżące boleśnie na lewym ramieniu z nadtłuczonym wierzchołkiem czaszki”.

Kubalski znał ten pomnik od jego samego początku. Był przy jego odsłonięciu w 1898 roku, a później – jak wielu Krakowian – krytykował i monument, i wybrane dla niego miejsce. Teraz pisał jednak, że choć Mickiewicz był „może nie najpiękniejszy”, stanowił „wyraz ukochania narodu i Symbol”. Była to miłość z tych najsilniejszych: można było narzekać na ukochanego, ale obcym od niego wara.

Wieszcz nigdy w Krakowie nie był, a i jego monument zadomawiał się w mieście wyjątkowo długo. Pierwsze składki zaczęto zbierać jeszcze w 1869 roku, później powoływano komitety, rozpisywano konkursy i spierano się o wszystko, o co można się spierać przy wznoszeniu pomnika w kraju nad Wisłą: autora, styl, koszt (czy w przypadku polskiego poety wypada przyjmować datki zagraniczne?) miejsce oraz to, czy Mickiewicz powinien stać czy siedzieć i czy sam, czy może z kimś. Jeden z wczesnych pomysłów przewidywał nawet wspólny monument Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. Trzech wieszczów na jednym cokole okazało się jednak pomysłem zbyt śmiałym. Podobnie jak lansowany przez niektórych notabli cokół Mickiewicza połączony z wodotryskiem.

Do kolejnych konkursów stawali najsłynniejsi rzeźbiarze epoki, choć sama rzeźba nie cieszyła się w Polsce wówczas zbyt wielkim prestiżem. Najbardziej znanym wśród uczestników był niewątpliwie Jan Matejko, który postanowił swój projekt pomnika… narysować.

Ostateczną decyzję podjęto krakowskim targiem. Konkurs wygrał Cyprian Godebski, lecz jego propozycja – jak to w tym mieście często bywa – okazała się za droga. Niedługo później pomnik jego autorstwa (choć według innej koncepcji) stanął… w Warszawie. W Krakowie natomiast realizację powierzono mieszkającemu na stałe w Rzymie Teodorowi Rygierowi. Nie sięgnięto jednak po jego pracę nagrodzoną drugim miejscem, lecz po inną – zaledwie wyróżnioną.

W 1894 roku pokazano na Rynku pierwszą wersję monumentu – i niemal natychmiast zasłonięto ją drewnianym przepierzeniem. Krytyka była tak zajadła, że rzeźbiarz poprawiał dzieło na własny koszt. „Nareszcie stanął. Zrzucono przykrywającą go budę i naród literalnie zgłupiał. Opinia otworzyła usta i zamknąć ich nie mogła. [Potem] śmiali się wszyscy – demokrata i arystokrata, stańczyk i liberał, pan i chłop, Żyd i antysemita” – pisał Kazimierz Bartoszewicz w „Niwie”.

Pomnik zdążył zresztą trafić do krakowskiej literatury, zanim jeszcze go ukończono. Ludwik Szczepański, podpisany jako Wincenty Ogórek, kpił: „Pan Rygier sto tysięcy wziął / Z narodu szczupłych kiesek, / Pan Rygier piękny pomnik wzniósł, / Magistrat budę z desek”.

Awantura o „Adasia”

Gdy cztery lata później monument poety wreszcie odsłonięto, było jeszcze gorzej. Na uroczystość przyjechał bowiem syn wieszcza Władysław Mickiewicz. Nie dość, że jego zdaniem „cały pomnik należałoby odesłać do przetopienia”, to jeszcze zarzucał Rygierowi, że ten wziął kiedyś udział w konkursie na pomnik cara Aleksandra II. Rygier tłumaczył, że chciał w ten sposób dowieść, że Polacy są lepszymi rzeźbiarzami niż Rosjanie, niewiele to jednak pomogło – Mickiewicz się nie podobał.

Witold Hulewicz nazwał pomnik poety „bohomazem Rygiera”. Pojawiły się głosy, że poeta wygląda jak „jakiś kacyk. Dowódca Indian” (znów Bartoszewicz), a jego twarz „sprawia wrażenie nie ludzkiej, tylko jakiejś zwierzęcej »kociej« głowy” (Tadeusz Błotnicki).

Krytyka dotyczyła zresztą nie tylko samej postaci wieszcza. Wokół rzeźby Rygier umieścił jeszcze symbole: Ojczyznę, Męstwo, Naukę i Poezję, co też nie wzbudziło entuzjazmu. „Taka kupa granitowych kloców i niedołężnych figur nie jest pomnikiem godnym Mickiewicza i powinna być zburzona […]. Trzeba pamiętać, że to stawia naród – że to jest skrystalizowany wyraz prawie stu lat polskiej historii – i że naród będzie za to odpowiadał i wiecznie się wstydził” – wskazywał Stanisław Witkiewicz.

Z czasem jednak miasto przywykło, Mickiewicz wrósł w otoczenie. Urządzano pod nim manifestacje, składano kwiaty, umawiano się na spotkania, fotografowano go i umieszczano na pocztówkach. Z czasem przestał być wyłącznie „bohomazem”, a stał się krakowskim „Adasiem”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pomnik Adama Mickiewicza w Krakowie, 1937, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC)

Obrazek

pomnik-mickiewicza-krakow-1937-fot-NAC.jpg

Kolej na Mickiewicza

I właśnie taki – oswojony, wpisany w codzienność miasta – był, gdy wybuchła II wojna światowa. Kiedy Niemcy wkroczyli do Krakowa na początku września 1939 roku, od razu zaczęli wymazywać z przestrzeni miasta polskie symbole. Pod koniec roku zdemontowali Pomnik Grunwaldzki, w lutym 1940 roku zburzyli monument Kościuszki na Wawelu.

Karolina Lanckorońska zapamiętała ten moment w ten sposób: tłum stał wokół policyjnego kordonu, kobiety głośno płakały, a policjanci co jakiś czas rozpędzali ludzi, bili ich i aresztowali fotografujących. Niewiele jednak im to dało, już dwa dni później po mieście krążyły zdjęcia z obalania posągu. Pod Sukiennicami chłopcy sprzedawali je z podpisem: „Mickiewica, co się przewroco”. „Oczywiście nabyłam i ja taką kartkę i cieszyłam się na pokazanie jej cudzoziemcom po wojnie” – dodawała Lanckorońska.

Usuwanie figur i wysadzanie cokołu trwało od 17 do 21 sierpnia. Kubalski przypuszczał, że „oczyszczanie” Rynku może mieć związek z przygotowaniami do planowanej wizyty Hitlera. Pewne było, że zniszczenie rzeźby doskonale wpisywało się w prowadzoną przez okupantów przebudowę miejskiej scenografii. Kraków miał wyglądać jak idealne miasto niemieckie na Wschodzie. Zmieniano nazwy ulic, eliminowano polskie napisy i godła, zawieszano swastyki. Pierwszego września 1940 roku Rynek otrzymał nazwę Adolf-Hitler-Platz. Monument polskiego poety – i to takiego, który pisał w Pani Twardowskiej: „Diablik to był w wódce na dnie: / Istny Niemiec, sztuczka kusa” – był w tej dekoracji elementem zdecydowanie niepożądanym.

Felietonista Zygmunt Nowakowski uważał, że wielu mieszkańców zrozumiało znaczenie Mickiewicza dopiero w chwili, gdy strącony z cokołu „wstąpił do ich serc”. Swoją myśl zamknął w zdaniu: „Pomnik runął większy, niż stał”.

Największa grabież Krakowa. Kulturalno-kryminalne dzieje ołtarza mariackiego

Z Rynku na złomowisko

Przez następne lata Rynek musiał radzić sobie bez pomnika. Powszechnie sądzono, że figury z brązu przetopiono. Tymczasem Mickiewicz, jak na romantyka przystało, zniknął tylko po to, aby odnaleźć się w okolicznościach nieromantycznych. Czyli na niemieckim złomowisku.

Dwunastego czerwca 1946 roku muzeolog Tadeusz Gostyński szukał w Hamburgu zrabowanych polskich dzwonów. Na składowisku na przedmieściach natrafił na kobiecą figurę. Rozpoznał w niej jedną z alegorii z krakowskiego pomnika. Poszukiwania trwały dalej. W styczniu 1948 roku udało się zlokalizować pozostałe postaci, a w końcu samego wieszcza.

Odzyskane rzeźby przywieziono do kraju i złożono w magazynach Pałacu w Wilanowie. Tam czekały kilka lat: nikt nie wiedział, co – i czy cokolwiek – z pomnikiem zrobić. Razem z wieszczem wróciły dawne protesty. Jacek Woźniakowski proponował, aby „wtrącić rzeźbę Rygiera do narodowych pamiątek Hadesu”. Pomnik można było – jego zdaniem – wspominać rzewnie, lecz niekoniecznie ponownie oglądać na jednym z najpiękniejszych placów Europy. Ostatecznie uznano jednak, że skoro monument ocalał właściwie cudem, powinien wrócić tam, skąd został usunięty.

Rekonstrukcję powierzono Stanisławowi Popławskiemu, profesorowi krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Uzupełniał uszkodzone figury i zrekonstruował głowę poety – tę samą, którą Kubalski widział w sierpniu 1940 roku rozbitą na Rynku.

Montaż trwał od 15 do 19 listopada 1955 roku. Tydzień później, 26 listopada, w setną rocznicę śmierci Mickiewicza, monument wieszcza ponownie odsłonięto. Profesor Stanisław Pigoń mówił podczas uroczystości, że poeta wrócił z obozu koncentracyjnego złomu w Hamburgu. Jan Sztaudynger ujął rzecz mniej podniośle, za to chyba bardziej po krakowsku: „Znowu go postawiono pomiędzy zabytki / i stoi sobie kochany i brzydki”.

I tak już zostało. W późniejszej literaturze „Adaś” coraz rzadziej bywał wielkim narodowym monumentem, a coraz częściej po prostu punktem na mapie miasta. U Różewicza deszcz pada na Kopiec Kościuszki, pomnik Mickiewicza i Szał Podkowińskiego. U Jerzego Pilcha w Spisie cudzołożnic „Adaś” był jednym z obowiązkowych przystanków podczas oprowadzania cudzoziemca po stolicy dawnej Rzeczpospolitej. A u Tadeusza Nyczka został już po prostu Mickiewicz stojący „na obesranym przez gołębie pomniku”.

Pomnik, o który przez dziesięciolecia toczono wojny, ostatecznie osiągnął chyba najwyższy stopień zadomowienia – przestał być po prostu pomnikiem, a stał się częścią miasta.

^{Korzystałam m.in. z:}

^{Elżbieta Grabska, Tadeusz Stefan Jaroszewski (red.),}^{Dzieła czy kicze}^{, Warszawa 1981;}
^{Anna Król,}^{Ilustrowane dzieje Pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie}^{, Kraków 1999;}
^{Edward Kubalski,}^{Niemcy w Krakowie. Dziennik 1 IX 1939–18 I 1945}^{, Kraków–Budapeszt 2010;}
^{Diana Błońska i in.,}^{Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945}^{, Kraków 2022;}
^{Karolina Lanckorońska,}^{Wspomnienia wojenne 22 IX 1939–5 IV 1945}^{, Kraków 2001;}
^{Zygmunt Nowakowski,}^{Mój Kraków}^{, Nowy Jork 1946.}

Język Polish

pomnik adama mickiewicza

druga wojna światowa