Jacek Dehnel - Życie i twórczość | Artysta

Poeta, prozaik, tłumacz z języka angielskiego i rosyjskiego. Urodził się 1 maja 1980 roku w Gdańsku.

Zdjęcie nagłówka

Tytuł w nagłówku

Jacek Dehnel

Szerokość zdjęcia

mały obrazek

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Jacek Dehnel, fot. Mikołaj Starzyński/Newsweek Polska/Forum

Absolwent polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim w ramach Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych – jego praca magisterska poświęcona była przekładom Larkina autorstwa Stanisława Barańczaka. Redaktor anglojęzycznej antologii Six Polish Poets wydanej przez Arc Publications w Londynie w roku 2008, w której występują Agnieszka Kuciak, Anna Piwkowska, Tomasz Różycki, Dariusz Suska, Maciek Woźniak i sam Jacek Dehnel. Laureat Nagrody Fundacji Kościelskich w 2005 roku oraz Paszportu Polityki za rok 2006. Jego debiutancki tom wierszy Żywoty równoległe ukazał się z pochwalnym tekstem autorstwa Czesława Miłosza umieszczonym na okładce.

Jacek Dehnel był również jednym z administratorów portalu poetyckiego www.nieszuflada.pl, często komentującym wklejane tam wiersze i biorącym aktywny udział w portalowych dyskusjach. Prócz literatury uprawia również malarstwo i „sztukę życia” polegającą na kopiowaniu ubioru i zachowań dandysa (co można dostrzec na znajdujących się w internecie fotografiach).

Stylizacja na czas przeszły stanowi również dominantę właściwej twórczości Dehnela – jej ton podstawowy, do którego z czasem dołączane są dodatkowe elementy. Symptomatyczne jest, że jego wczesne utwory poetyckie były niekiedy antedatowane na sto lat wstecz, co obecnie autor traktuje jako niewiele znaczący zabieg, niekopiowany w powtórkowym tomie Wiersze. Spektakularnym odwołaniem do tradycji jest również rym i rytm poezji Dehnela, nawiązań do Brunona Schulza pełen był debiutancki zbiór opowiadań Kolekcja, wspomnieniowy jest też zasadniczy temat Lali. Nie można jednak uznać tego wszystkiego za eskapizm, ponieważ pisarz uruchamia całą tę archaizację również na potrzeby mówienia o świecie jak najbardziej współczesnym. Krytyce mogłaby podlegać natomiast nieco przesadna skłonność do estetyzacji, dekoracji, czy wreszcie do nazbyt częstego powoływania się na szacownych poprzedników.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jacek Dehnel, fot. Lech Gawuc/East News

Obrazek

dehnel jacek portret en_4924255.jpg

W utworach poetyckich Dehnela chętnie powtarza kilka ulubionych przez siebie rozwiązań. Jednym z nich jest uczynienie z wiersza apostrofy do jakiegoś artysty bądź dialogu z nim. Cały tomik Żywoty równoległe oparty jest na koncepcie stworzenia wybitnym twórcom alternatywnych, niezwiązanych z literaturą biografii, w których za każdym razem pojawia się jakieś poczucie braku – co sugeruje, iż zajmowanie się literaturą jest poniekąd kwestią predestynacji.

Drugim podstawowym chwytem Dehnela jest tworzenie wiersza stanowiącego opis przedmiotu – najchętniej artystycznie wykonanego bibelotu, nacechowanej emocjonalnie pamiątki, bądź też wytworu sytuującego się na granicy sztuk plastycznych i sztuki użytkowej (ryciny medycznej, pocztówki, czy też starej, najchętniej pozowanej fotografii). Ta sama swoista odmiana literackiego kolekcjonerstwa znajduje ujście w krótkich formach prozatorskich z serii Fotoplastykon, drukowanych w Internecie i w czasopismach, do których punktem wyjścia jest z reguły opis starego zdjęcia. O ile jednak krytycy wielokrotnie pisali o charakteryzującym Dehnela zamiłowaniu do bibelotów, o tyle z reguły umykał im aspekt zużycia czy wręcz bylejakości opisywanych przedmiotów.

Więcej o pamięci i przemijaniu mówi pierwsza powieść Dehnela. Lala to gawęda rodzinna, rekonstruująca losy babci pisarza, znanej w familii pod tytułowym przezwiskiem. Na temat jego genezy istnieją dwie wersje – jedna odnosi się do nadzwyczajnej urody bohaterki, druga – do faktu jej stosunkowo późnego chrztu, przed którym jednak rodzina musiała ją jakoś nazywać. Narrator przejawia wyraźną fascynację swoją bohaterką – wszystko to jednak, co budzi jego zainteresowanie, jest zapośredniczone opowieściami babci bądź (przytaczanymi przez nią) pozostałych członków rodziny. W bardziej współczesnych partiach powieści obserwujemy z kolei dezintegrację tego zakorzenionego w słowie mitu – kiedy tytułowa bohaterka zaczyna cierpieć na zaniki pamięci, a snuta przez wnuka opowieść zyskuje znamiona nie tyle prostego zapisu, ile rekonstrukcji. Ma się poczucie, jakby narrator Lali opowiadał historię niejako zamiast (niezdolnej już do tego) bohaterki, co nadaje powieści, skrzącej się skądinąd od wyśmienitych anegdot, nieco melancholijny charakter.

Niedługo po omówionej powieści Dehnel wydał Rynek w Smyrnie. Jest to zbiór, na który składa się sześć opowiadań powstałych w latach 1999–2002, a więc poprzedzających Lalę. Widać tam zresztą próbę przymierzenia się do tematyki Lali, jako że podobną do powieściowej rzeczywistość kreuje zresztą opowiadanie Filc. Rynek w Smyrnie sprowokował mieszane reakcje krytyki – obok zwyczajowych pochwał mówiących o elegancji i wyrafinowaniu prozy Dehnela pojawiały się również uwagi o nadmiernej dekoracyjności, psującej efekt autentycznie interesujących pomysłów fabularnych. W ogóle pytania o cel i funkcjonalność stylizatorskich zabiegów Dehnela pojawiają się w tekstach krytycznych coraz częściej. Sam autor nie ułatwił zaś odpowiedzi na nie, kolejną książkę tytułując Balzakiana, i już samym tym wskazując na kolejną stylizację.

W odpowiedzi na podobne zarzuty Jacek Dehnel dysponuje wypróbowaną strategią polemiczną. Wskazuje on mianowicie na dający do myślenia fakt, że akceptacja dla prowokacji estetycznych odwołujących się do awangardy zdaje się być obecnie daleko większa, niż kiedy prowokacja przyjmuje formę hołdu dla tradycji.

Sposób, w jaki Balzakiana odnoszą się do wywołanej tytułem historii literatury, nie jawi się zresztą jako jednoznaczny. Co prawda przedstawione w czterech nowelach (bądź „minipowieściach”) typy ludzkie można odnieść do konkretnych postaci z Komedii ludzkiej, lecz z drugiej strony inna jest już objętość dzieła (około 400 stron w porównaniu z cyklem powieści tworzonym przez Balzaca przez całe życie), inne też – bo polskie – są realia. Wreszcie tytułowy patron zostaje wręcz wyśmiany w momencie, gdy jedna z bohaterek czyta Harlequina... którego zastępują cytaty z Balzaca.

Kolejna powieść, Saturn została przyjęta przez krytykę przychylnie, choć – jak przewidywała Agnieszka Wolny-Hamkało w „Polityce”:

tylko pogłębi podziały na wielbicieli jego żarliwości, długich, krągłych zdań oraz profesjonalnej roboty pisarskiej – i kontestatorów takiego stylu.

Saturn to opowieść o trudnej relacji Francisca Goi, charyzmatycznego geniusza i łapczywego „pożeracza życia”, z jego delikatnym synem, stłamszonym witalnością i brakiem hamulców ojca. Postacią historyczną jest również Makryna Mieczysławska, bohaterka kolejnej powieści Dehnela Matka Makryna Ta słynna XIX-wieczna oszustka, podszywająca się pod przeoryszę unickiego klasztoru w Mińsku, i uskarżająca na prześladowania ze strony rosyjskich władz, zyskała posłuch wśród polskiej emigracji z samym Mickiewiczem na czele. Dariusz Nowacki w „Gazecie Wyborczej” chwalił – tym razem już bez zastrzeżeń – stylistyczny kunszt autora, który zarchaizował język, ale w sposób „niewidzialny” dla czytelnika. Recenzent zwraca też uwagę, że sympatyzujący ze swoją bohaterką Dehnel, w życiu prywatnym walczący o prawa osób homoseksualnych,

dopisuje swój głos do szerokiej dyskusji o wykluczeniu, próbując wczuć się w położenie kogoś, kto mówi o sobie: „Raz, że wdowa. Dwa, że biedna. Trzy, że stara. Cztery, że baba. Pięć, że przechrzta żydowska. Sześć, że brzydka. Z bliznami dawnymi na twarzy, a paroma jeszcze całkiem świeżymi, pomarszczona, przygarbiona, z nogami popuchniętymi, sapiąca, gdy po stopniach wchodzi.

W 2015 roku Dehnel wraz Piotrem Tarczyńskim opublikowali – pod pseudonimem Maryla Szymiczkowa – kryminał z epoki, Tajemnica domu Heclów. Główna bohaterka, profesorowa Szczupaczyńska, połączenie panny Marple z panią Dulską, tropi zagadkę tajemniczych śmierci pensjonarek tytułowego domu starców. „To książka w uroczy sposób campowa” – pisał w „Gazecie Wyborczej” Juliusz Kurkiewicz. Duet powrócił do postaci rok później w Rozdartej zasłonie. Tym razem główna bohaterka rozwiązuje zagadkę zaginięcia służącej. Akcja powieści po raz kolejny rozgrywa się w dziewiętnastowiecznym Krakowie. Trzecim tomem z cyklu o profesorowej Szczupaczyńskiej jest wydany w 2018 roku przez Dehnela i Tarczyńskiego Seans w Domu Egipskim. Do grodu Kraka przybywa Szatan – Stanisław Przybyszewski, a protagonistka staje przed zadaniem rozwikłania zagadki tajemniczej śmierci podczas seansu spirytystycznego w tytułowym domu przy ulicy Retoryka.

Głośno było o wydanym w tym samym roku Dzienniku roku chrystusowego, przede wszystkim ze względu na pewien zbieg okoliczności: otóż jednocześnie dzienniki wydali trzej głośni pisarze – oprócz Dehnela Piotr Siemion i Szczepan Twardoch. W mediach rozpętała się dyskusja o sensowności dziennikowej formy w dobie internetowych blogów i mediów społecznościowych, o literackiej wartości półprywatnych zapisków, o granicy między twórczością a chęcią zarobienia na znanym nazwisku. Dariusz Nowacki włożył kij w mrowisko w tekście o ironicznym tytule Blogaski w okładkach, czyli jak Dehnel i Twardoch pamiętniki wydali:

Podsumowując: jest w dziennikach Twardocha i Dehnela niemało zuchwałości. Nie chodzi mi o to, że popadają w samouwielbienie, że bezwstydnie obnoszą się z przerośniętym ego. Któż dziś tego nie robi, zwłaszcza prowadząc blogaska? Idzie mi o brak wstydu pisarskiego, o korzystanie z formy najłatwiejszej z możliwych. Czy rzeczywiście jest tak, że rok bez książki w twardej okładce to rok stracony i w ogóle koniec świata? Jako wierny i życzliwy czytelnik tych świetnych pisarzy czuję się rozczarowany. Więcej – nabity w butelkę.

Podobnie krytycznie wypowiedział się na łamach „Dwutygodnika” Łukasz Najder:

Dziennik roku chrystusowego to książka obciążona licznymi słabościami. Obfita ponad miarę, wypełniona po brzegi absolutnie zbędnymi opisami najbardziej trywialnych czynności i przeżyć, niekończących się spotkań, ekskursji, uczt, bolączek, gaf, psikusów, wizyt i rewizyt, minoderyjna, ciężkostrawna i nużąca. To pół tysiąca stron o byciu Jackiem Dehnelem napisane przez Jacka Dehnela.

Kontrowersje wzbudziła również kolejna powieść Dehnela, Krivoklat, wydany w 2016 roku pastisz twórczości, traktowanego zazwyczaj z nabożną czcią, Thomasa Bernharda. Ten monolog pacjenta austriackiego szpitala psychiatrycznego zgodnie uznano za popis technicznej maestrii autora, spierano się jednak o sensowność literackiej zabawy. Bartosz Sadulski pisał w „Dwutygodniku”:

Tymczasem Bernhard w wykonaniu Dehnela jest lekki, skoncentrowany na powierzchni i brzmieniu, jakby liczył się kolor wypluwanej żółci, a nie jej źródło. Autor Lali rezygnuje z własnego stylu i twórczego zaangażowania, by zamanifestować swoją literacką sprawność, erudycję i estetyczną wrażliwość, które znamy już chociażby z Saturna. Pisanie Bernhardem nie jest gestem twórczej emancypacji, bez względu na poziom trudności – w przypadku Krivoklata to raczej sygnał kapitulacji, bo skoro osią napędową historii i monologu jest jego forma, a ta jest pożyczona, to kim jest autor, jeśli nie aktorem?

Na łamach „Gazety Wyborczej” Dariusz Nowacki odpowiadał z kolei:

Przy całym szacunku, jaki żywię dla oryginału, z którego Dehnel zrobił zgrabny cover, nie darzę twórczości Bernharda szczególnym podziwem. Mnie więc Krivoklat nie oburza, wyłącznie bawi, bo to świetny żart literacki.

Najbardziej lakonicznie coraz bardziej wszechstronną twórczość Dehnela podsumował Maciej Robert. Wypowiedział on mianowicie zdanie, iż:

Dehnel nigdy nie pasował do obrazu współczesnej literatury polskiej.

Wyjściem poza literaturę i wejściem w dziedzinę muzykologii jest opublikowana w 2018 roku Dysharmonia czyli pięćdziesiąt apokryfów muzycznych. Książka jest zbiorem tekstów Dehnela, które ukazywały się przez niemal pięć lat jako felietony dla miesięcznika „Muzyka w Mieście”. Zbiór jest podzielony na trzy cykle – opery zapomniane i nieistniejące, przestępstwa dokonane za pomocą instrumentów muzycznych i kompozytorów zapomnianych i nieistniejących.

Obcość Dehnela, o której pisał Maciej Robert, może stanowić zarówno atut, jak i zagrożenie. Atut, ponieważ nadaje ona twórczości Dehnela oryginalny charakter; zagrożenie, ponieważ uzyskana w ten sposób oryginalność łatwo może przekształcić się w rytualne powtarzanie własnych gestów. Jak na razie pisarz unika jednak tego niebezpieczeństwa, umiejętnie żonglując typowymi dla swojej twórczości tematami i motywami. Każdemu powtórzeniu towarzyszy zazwyczaj drobna modyfikacja, niepozwalająca dziełu na ześlizgnięcie się w znany już czytelnikowi schemat. Fakt ten pozwala z zaciekawieniem oczekiwać kolejnych książek Dehnela.

Przeważnie nie trzeba zresztą na nie długo czekać – pisarz znany jest ze swojej imponującej pracowitości. W 2019 roku ukazały się aż dwie nowe książki Dehnela – tom Najdziwniejsze (Biuro Literackie) oraz powieść Ale z naszymi umarłymi (Wydawnictwo Literackie). O książce poetyckiej pisarz mówił w rozmowie z Arturem Bursztą:

W całym tomie historia jest nieustannie w spięciu z tym, co nas otacza, jak pioruny idące z innych, przeszłych warstw rzeczywistości, oświetlające nam nasze obecne istnienie. [...] Te rupiecie – jak połamane framugi z Aktu pierwszego, ale też cytaty z literatury, postaci, opowieści, szkielety – traktuję po prostu jak informację z innych czasów, która ma mi pomóc rozumieć moje czasy. Jestem telegrafistą, który próbuje przechwycić i pojąć zakodowane meldunki, żeby doręczyć je czytelnikowi.

Z kolei we wspomnianej przed chwilą powieści Dehnel jako punkt wyjścia potraktował sławny cytat z Marii Janion (będący też tytułem zbioru esejów badaczki) – „Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi”. W jego wersji nasi umarli okazują się po prostu... zombie. Dehnel przetwarza ten ograny popkulturowy motyw, by stworzyć powieść tyleż fantastyczną, co publicystyczną, diagnozującą współczesną Polskę i jej bolączki. Za książkę otrzymał Złote Wyróżnienie w Nagrodzie Literackiej im. Jerzego Żuławskiego.

Jacek Dehnel jest również aktywnym publicystą – pisuje dla „Gazety Wyborczej”, ma rubrykę w „Polityce”, często porusza bieżące tematy polityczne i społeczne na swoim profilu na Facebooku. Jest również jednym z założycieli i prezesem Stowarzyszenia Unia Literacka – organizacji reprezentującej interesy pisarzy i pisarek.

W 2020 roku przeniósł się do Berlina, a rok później wraz z mężem, Piotrem Tarczyńskim, zdecydował się na stałe opuścić Polskę. Decyzję tę uzasadniał zarówno względami osobistymi, jak i sprzeciwem wobec sytuacji społeczno-politycznej oraz narastającej dyskryminacji osób LGBT+ w Polsce.

W kolejnych latach publikował nowe książki, eseje i przekłady. W 2021 roku przygotował wybór felietonów Wisławy Szymborskiej Ćwiartka Szymborskiej, czyli Lektury nadobowiązkowe. W 2023 roku ukazała się jego powieść Łabędzie, a rok później Tajna Warszawa. Czyli historie zbrodni, kradzieży i oszustw w międzywojennej stolicy opisane w tygodniku „Tajny Detektyw”, poświęcona autentycznym historiom kryminalnym z międzywojennej Warszawy. Równolegle wraz z Piotrem Tarczyńskim, pod pseudonimem Maryla Szymiczkowa, kontynuował cykl retrokryminałów o profesorowej Szczupaczyńskiej.

Poza działalnością pisarską Dehnel aktywnie angażował się w sprawy środowiska literackiego. Piastował stanowisko prezesa Unii Literackiej, organizacji działającej na rzecz poprawy warunków pracy i ochrony praw osób tworzących literaturę, a w publicystyce i licznych wystąpieniach poruszał kwestie wynagrodzeń twórców, praw autorskich oraz miejsca literatury we współczesnym życiu publicznym. Pod koniec 2025 roku poinformował o zakończeniu swojej kadencji, deklarując chęć większego skupienia się na własnej twórczości. W 2026 roku ukazała się jego nowa książka: zbiór psychologiczno-kryminalnych opowiadań Historie łajdackie, których akcja rozgrywa się m. in. w Paryżu, Krakowie, Stralsund czy Warszawie.

Autor: Paweł Kozioł, grudzień 2008, aktualizacja: AP, luty 2019. Ostatnia aktualizacja: NS, październik 2020; JCZ, lipiec 2026.

Twórczość

Poezja:

Żywoty równoległe, Zielona Sowa, Kraków 2004;
Wyprawa na południe, Biblioteka Tyskiej Zimy Poetyckiej, Tychy 2005;
Wiersze, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 2006;
Brzytwa okamgnienia, Biuro Literackie, Wrocław 2007;
Ekran kontrolny, Biuro Literackie, Wrocław 2009;
Rubryki strat i zysków (wiersze wybrane z lat 1999–2010 oraz z nowego cyklu Języki obce), Biuro Literackie, Wrocław 2011;
Języki obce, Biuro Literackie, Wrocław 2013;
Seria w ciemność (wybór z wcześniejszych tomów), Biuro Literackie, Wrocław 2016;
Serce Chopina (poemat), Biuro Literackie, Wrocław 2018;
Najdziwniejsze, Biuro Literackie, Wrocław 2019.

Proza:
Kolekcja, Marpress, Gdańsk 1999;
Lala, W.A.B., Warszawa 2006;
Rynek w Smyrnie, W.A.B., Warszawa 2007;
Balzakiana, W.A.B., Warszawa 2008;
Fotoplastikon, W.A.B., Warszawa 2009;
Saturn, W.A.B., Warszawa 2011;
Kosmografia, czyli trzydzieści apokryfów tułaczych, książka napisana na wystawę Świat Ptolemeusza. Włoska kartografia renesansowa w zbiorach Biblioteki Narodowej, 2012;
Młodszy księgowy. O książkach, czytaniu i pisaniu, W.A.B., Warszawa 2013 – zbiór felietonów drukowanych wcześniej w „Polityce”;
Matka Makryna, W.A.B., Warszawa 2014;
Tajemnica domu Heclów (z Piotrem Tarczyńskim jako Aniela Szymiczkowa), Znak, Kraków 2015;
Dziennik roku chrystusowego, W.A.B., Warszawa 2015;
Krivoklat, Znak Literanova, Kraków 2016;
Rozdarta zasłona, Znak Literanova 2016, jako „Maryla Szymiczkowa” (razem z Piotrem Tarczyńskim);
Dysharmonia, czyli pięćdziesiąt apokryfów muzycznych, Narodowe Forum Muzyki, 2018 (ilustracje Jakub Woynarowski);
Seans w Domu Egipskim, Znak Literanova 2018, jako „Maryla Szymiczkowa” (razem z Piotrem Tarczyńskim);
Ale z naszymi umarłymi, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2019.
Przekłady:
Philip Larkin, Zebrane, Biuro Literackie, Wrocław 2008;
Kārlis Vērdiņš, Niosłem ci kanapeczkę, Biuro Literackie, Wrocław 2009;
Edmund White, Hotel de Dream, Biuro Literackie, Wrocław 2012 (z Piotrem Tarczyńskim);
Henry James, Dokręcanie śruby, W.A.B., Warszawa 2015;
Philip Larkin, Zimowe królestwo, Biuro Literackie, Wrocław 2017;
Jerzy Pietrkiewicz, Zdobycz i wierność, W.A.B., Warszawa 2018.
O autorze pisali:
Archeopteryx poezji. Z Jackiem Dehnelem rozmawia Paweł Dunin-Wąsowicz, „Lampa” 12 (21)/2005;
Marek Krystian Emanuel Baczewski, Wekihuł czasu, „Kursywa” 4–5 (11–12)/2005 (Wyprawa na południe);
Jakub Beczek, W blasku zakwitającej przeszłości, „Studium” 4(64)/2007 (Lala);
Marta Cuber, Z sercem, bez ducha, „Nowe Książki” 12/2006 (Lala);
Anna Kałuża, Poetycka turystyka na zamówienie, „Twórczość” 4/2006 (Wyprawa na południe);
Michał Kędzierski, Dopełnienie bliższe i dalsze, „Akcent” 2 (108)/2007 (Lala);
Jarosław Klejnocki, Nowoklasycyzm warszawski, „Lampa” 7–8 (16–17)/2005;
Marcin Orliński, Wywoływanie świata, „Akcent” 1(111)/2008 (Brzytwa okamgnienia);
Eliza Szybowicz, Comme il faut 2. O prozie i paszporcie Jacka Dehnela, „Krytyka Polityczna” 14/2007–2008.