Lekarz miasta. Rozmowa z urbanistą, Łukaszem Pancewiczem

lukasz_pancewicz_portret_fot_jakub_nanowski.jpg, default, Łukasz Pancewicz, fot. Jakub Nanowski

Naszym miastom potrzebne jest przełamanie dominacji myślenia rynkowego, kontry dla regresu urbanistyki i spojrzenia znów na przestrzeń jako dobro wspólne - mówi urbanista Łukasz Pancewicz.

Zacznijmy od podstaw. Kim dziś, w XXI wieku, jest urbanista i jaka jest rola takiej osoby w czasach, gdy większość ludzi żyje w miastach?

Zawód urbanisty można różnie definiować, warto też pamiętać, że pojęcie to zmieniało się wraz z rozwojem miast. Dziś widzę trzy podstawowe role, jakie powinien pełnić urbanista czy urbanistka. Pierwsza – to bycie lekarzem, który poprawia funkcjonowanie miasta. Jednym z pierwszych zadań, jakich podjęli się urbaniści w erze miasta nowożytnego, było poprawienie warunków życia, głównie mieszkaniowych. Pierwsze przepisy urbanistyczne dotyczyły warunków sanitarnych w miastach, istnienia kanalizacji czy dostępu światła dziennego do mieszkań, najbardziej podstawowych spraw! Chodziło oto, aby miasta przestały być nieprzyjemne i niebezpieczne. To do dziś nadal ważne zadanie.

Urbanista jest też mediatorem. Musi wciąż rozmawiać, znać potrzeby i stanowiska różnych grup biorących udział w procesie kształtowania i funkcjonowania miasta: mieszkańców, przedsiębiorstw, instytucji. Praca urbanisty to nieustanny dialog o tym, jak sprawić, żeby miasta stawały się lepszymi miejscami do życia dla przedstawicieli wszystkich tych grup.

Trzecią rolą urbanisty jest wizjonerstwo, choć ta część naszej pracy najbardziej zmieniła się na przestrzeni czasu. W latach 20. i w okresie powojennym urbaniści tworzyli wielkie wizje dla miast - nowoczesne, postępowe, czasem utopijne. Dziś takie projekty raczej nie powstają, ale nie zmienia to faktu, że urbanista, aby dobrze wykonywać swój zawód, musi widzieć szerzej i więcej. Powinien potrafić opowiedzieć o potrzebach przyszłości, o tym, jak należy kształtować miasta, by żyło się w nich bezpiecznie, zdrowo, wygodnie, w poszanowaniu dla środowiska.

Mówisz, że status urbanisty się zmienił. Nie tylko nie rysuje dziś wizjonerskich projektów, ale chyba w ogóle jest mało ceniony i jakby zapomniany?

Thumbnail — Portret Stanisława Bukowskiego przy makiecie urbanistycznej Wilna, 1930-1939, fot. Biblioteka Narodwa Polona

Kiedyś urbanista był i projektantem i budowniczym miasta, miał decydujący wpływ na kształt przestrzeni zurbanizowanych. XX wiek, szczególnie okres powojenny, to czas wielkich projektów mieszkaniowych, dużych publicznych inwestycji. Przy każdej z nich urbaniści grali ważne role. Później przyszła krytyka modernizmu, a wraz z nią obniżenie się statusu urbanisty, ale przede wszystkim osłabł główny klient ówczesnych urbanistów, czyli państwo. Budownictwo zostało oddane w ręce prywatnych inwestorów, którzy już nie potrzebowali wizjonerskich planów dzielnic czy całych miast, mieli inne priorytety. W rzeczywistości wolnorynkowej budowanie zostało zdecentralizowane, deweloperzy jak puzzlami uzupełniają przestrzeń miejską. W takim projektowaniu nie ma miejsca na większą wizję, decydują pojedyncze inwestycje. Zmienił się też układ sił – zyskał na znaczeniu kalkulujący zyski i straty doradca inwestycyjny, mniej pamięta się o perspektywie mieszkańców, użytkowników - ich potrzeby straciły na znaczeniu. Priorytety rynkowe wypchnęły znaczenie projektowania urbanistycznego na dalszy plan.

Mnie samemu trochę czasu zajęło uświadomienie sobie szokującej właściwie zmiany: kiedyś projektowanie urbanistyczne, rozumiane jako kreowanie przestrzeni, było obowiązkowym początkiem projektowania. Dziś traktowane jest ewentualnie jako dodatek, przygrywkę do kluczowego działania, jakim jest projekt budynku. O otoczeniu, o przestrzeniach wspólnych myśli się mało i ich kreowanie nie jest wysoko w hierarchii ważności procesów projektowych.

Marek Budzyński mówił niedawno, że w jego opinii w urbanistyce panuje katastrofalna zapaść i ta dziedzina została zepchnięta w niebyt, co jest zjawiskiem wyjątkowo niekorzystnym dla naszych miast. Czy rzeczywiście tak jest, czy jednak, przy zrozumieniu zmiany statusu zawodu urbanisty, coś się odradza, zmienia na lepsze?

Po transformacji ustrojowej we wszystkich krajach dawnego bloku wschodniego pojawił się wielki problem luki pokoleniowej - stare pokolenie urbanistów nie nadążało za zmianami. Nie zawsze rozumiało nowe reguły, a głos młodych nie był słuchany. Tym samym przez pewien czas decyzje zapadały między deweloperami a urzędnikami, bez głosu ekspertów od planowania i urbanistyki. To rzeczywiście odbiło się negatywnie na przestrzeniach miejskich.
Ale jakiś czas temu tę lukę zaczęły wypełniać ruchy miejskie, animując debaty o kluczowych sprawach, o potrzebach mieszkańców, zieleni, roztropności przy zabudowywaniu kolejnej wolnej działki, o przestrzeniach publicznych itd. I mimo że ruchy miejskie nie utworzyły silnego zaplecza politycznego, nie pojawiły się w dużej masie w urzędach i władzach, samorządy zaczęły ich postulaty z czasem uwzględniać, a debata stała się na tyle żywa, że po prostu nie dało się jej już ignorować. W następstwie tego doszli do głosu ambitni urzędnicy oraz eksperci młodego pokolenia, którzy zaczęli szukać metod, jak w tych czasach impasu strony publicznej działać jednak dla wspólnego dobra. Naszym miastom potrzebne jest przełamanie dominacji myślenia rynkowego, kontry dla regresu urbanistyki i spojrzenia znów na przestrzeń jako dobro wspólne.

Aby nie pogrążyć się w narzekaniu, możesz wskazać kilka pozytywnych przykładów działań, które dają nadzieję na zmianę na lepsze?

Takich przykładów z roku na rok jest na szczęście coraz więcej. Np. Nowe Żerniki we Wrocławiu - modelowe osiedle, wzorowane na przedwojennych koncepcjach najbardziej postępowych architektów i urbanistów spod znaku Werkbundu. Choć dziś bywa różnie oceniane, gdy zaczęto je budować kilka lat temu, było wręcz rewolucyjnym pomysłem projektowania przestrzeni miejskiej w oparciu o masterplan, z poszanowaniem zasad planowania urbanistycznego, z ważną rolą strony publicznej.

Innym cennym zdarzeniem było powstanie w Gdańsku tzw. panelu obywatelskiego, który jest najbardziej demokratyczną metodą podejmowania decyzji ważnych dla danej części miasta. To debaty, w których przedstawiciele lokalnej społeczności mogą dokładnie poznać ważne miejskie plany, przedyskutować ze wszystkimi biorącymi udział w procesie stronami rodzaj i zakres zmian czy ich skutki, ale i dać im swoje rekomendacje, które są wiążące i uwzględniane. Doskonale to się sprawdziło w przypadku zabezpieczania miasta przed powodziami czy podtopieniami, kiedy to właśnie dzięki stronie społecznej udało się wypracować lepsze, bardziej skuteczne rozwiązania.

Bardzo doceniam projekty urbanisty, architekta i filozofa Pawła Jaworskiego, który jest zwolennikiem eksperymentowania i prototypowania. Jego działania w przestrzeniach miejskich polegają na wprowadzeniu tymczasowych zmian, a następnie obserwowaniu ich: jak działają, jak się sprawdzają, jak są odbierane. Jego program "Żywa ulica", realizowany w Dąbrowie Górniczej, Gorzowie Wielkopolskim, Szczecinie (w którym akurat zmianie poddał plac, nie ulicę), to tymczasowe przemiany niewielkich fragmentów miasta, którą są następnie poddawane pod ocenę mieszkańców, użytkowników. Na tej podstawie dopiero opracowuje się projekty stałych zmian.

Kolejnym przedsięwzięciem, które ma przywrócić właściwe proporcje w procesie projektowym, jest program "Osiedla Warszawy", stworzony przez zespół architektki miasta, Marleny Happach. To zbiór projektów osiedli, które mają być projektowane z poszanowaniem zasad urbanistyki, dowód na to, że miasto znów chce być aktywnym partnerem przy projektowaniu terenów mieszkaniowych, że chce mieć wpływ na organizację ich przestrzeni.

Pozytywnie oceniam też wiele projektów zrealizowanych w ramach budżetów obywatelskich czy partycypacyjnych. Współpracowaliśmy od strony architektonicznej przy realizacji jednego z nich w Gdyni. Dotyczył przebudowy ulicy Abrahama na jeden z pierwszych deptaków w mieście, które w ogromnym stopniu jest zdominowane przez ruch samochodowy. Choć początkowo wydawało się, że zadanie jest karkołomne, dziś ulica żyje a projekt uważany jest za udany.

Chwalisz partycypację, podczas gdy co roku spada liczba osób biorących udział w rozdzielaniu budżetu obywatelskiego. Mieszkańcy narzekają na trudno dostępną wiedzę o konsultacjach, urzędnicy – że mieszkańcy nie chcą brać w nich udziału.

Rzeczywiście, minął czas romantycznego uniesienia w kwestii budżetów obywatelskich i konsultacji - kiedyś wzbudzały zainteresowanie, bo były dość nowym zjawiskiem. Dziś musimy je zrozumieć na nowo i po prostu lepiej organizować.

Idealna partycypacja powinna być rozszerzeniem procesu projektowego. Tak jak przy projekcie naradzamy się z urzędnikami, tak samo uczciwie powinno się naradzać z mieszkańcami, późniejszymi użytkownikami. W dobrej partycypacji wszystkie perspektywy i racje - urzędnika, urbanisty, mieszkańca - spotykają się przy jednym stole i są traktowane tak samo poważnie, bo wszystkie są tak samo istotne. To jest trudny i skomplikowany proces i jest tak dobrze zorganizowany, jak dobrze działa samorząd, bo to od jego zrozumienia tego procesu wiele zależy. Ciągle nad tym pracujemy i uczymy się tego, żeby z informacjami dotrzeć do mieszkańca, a kiedy ten weźmie udział w konsultacjach – żeby nie były one roztrząsaniem drobnych, specjalistycznych detali, ale rzeczową rozmową z przyszłym użytkownikiem. Na Targówku Mieszkaniowym w Warszawie konsultacje społeczne były prowadzone na osiedlowym targowisku, przez które przewijali się praktycznie wszyscy mieszkańcy. I okazało się, że chętnie wzięli w nich udział, byli żywo zainteresowani tematem i ich opnie były cenne. Wystarczyło wykonać niewielki wysiłek, by do nich dotrzeć.

Brzmi to wspaniale, ale przecież wiemy, że działania w przestrzeni miejskiej często antagonizują ludzi, wywołują konflikty. Przykładem przemiana ulic na przyjazne pieszym czy rowerzystom – oburza użytkowników samochodów, którzy tracą miejsca parkingowe. Ten konflikt potrafi przypominać już nie spór, a małą wojnę.

Rzeczywiście, urbanista często pracuje w sytuacji konfliktu. Co więcej, niektórych projektów nie udaje się zakończyć w atmosferze powszechnej zgody, nie zawsze się wszystkich zadowoli, czasem władza musi podjąć decyzję niejako wbrew opinii części osób (jak z likwidacją miejsc parkingowych), czasami udaje się najwyżej spór nieco ucywilizować.

Gdy zaangażowaliśmy się w pierwszy projekt w ramach wspomnianego programu "Osiedla Warszawy", w Porcie Żerańskim, trwał tam ogromny konflikt dotyczący wycinki tysięcy drzew na potrzeby gazociągu. Jedyne, co mogliśmy wtedy zrobić, to zaproponować mediacje polegające na tym, aby każda ze stron konfliktu stworzyła listę rozwiązań "do przyjęcia" lub "do negocjacji" oraz takich, na które pod żadnym względem nie będzie w stanie się zgodzić. To właśnie realia pracy urbanisty: nie pokazanie ładnego planu czy mapy, ale zmaganie się z często naprawdę trudnymi, wywołującymi emocje i konflikty procesami. Nie ma lepszego rozwiązania niż dialog. Trzeba usłyszeć się nawzajem i uszanować swój głos. Bo nawet jeśli nie uda się dogadać, to krokiem naprzód będzie już samo zrozumienie, dlaczego tak jest.

Czy nie jest tak, że te pozytywne przykłady innowacyjnych działań w przestrzeniach zurbanizowanych, to w sumie powtarzanie czy przetwarzanie wzorów z przeszłości? To nie wymyślanie prochu, że na osiedlu musi być zieleń i alejki spacerowe.

Kiedy prezentowaliśmy nasze koncepcje dla Starych Świdrów, czyli kolejnego zespołu mieszkaniowego, które ma być realizowane w ramach projektu "Osiedla Warszawy", sami złapaliśmy się na tym, że robimy dziś to samo, co robili urbaniści w latach 70. - dzielimy osiedle na mniejsze jednostki sąsiedzkie, planujemy wielkość i intensywność zabudowy w oparciu o dostępność do szkoły czy usług, przewidujemy sporo miejsca na zieleń. Co bardzo ważne: nie przygotowaliśmy tej wizji tego w oparciu jakieś akademickie teorie, ale o wnioski z konsultacji społecznych! Mieszkańcy Białołęki, w której osiedle ma powstać, w czasie spotkań i warsztatów dokładnie to wskazywali jako najważniejsze sprawy. Wcale nie potrzebujemy utopijnego radykalizmu, wystarczy powrót do najbardziej podstawowych zasad projektowania.

W 2015 roku razem z architektką, Moniką Arczyńską założyliście własną pracownię A2P2. Jesteście wyjątkowi, bo łączycie projektowanie architektoniczne z urbanistycznym, co nie jest w Polsce popularne. Wcześniej byłeś głównym projektantem Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Łodzi, konsultowałeś dziesiątki przedsięwzięć o skali lokalnej i krajowej, zajmowałeś się polityką miejską, współtworzyłeś programy związane z rewitalizacją i partycypacją. Co zmieniło założenie autorskiej pracowni?

Własna pracownia daje większą niezależność, ale przede wszystkim większe pole do eksperymentu, którego wciąż brakuje w projektowaniu. Przez lata tkwiliśmy w swoich stereotypowych rolach – Monika opracowywała dokumentacje projektowe, ja rysowałem plany, tymczasem współczesne wyzwania skłaniają do myślenia bardziej kreatywnego, niestandardowego. Kluczem naszego działania jest interdyscyplinarność - cenimy ekspertów i do każdego projektu zapraszamy do współpracy specjalistów z różnych dziedzin. Nie zamykamy się w pracowni, po czym wychodzimy z niej z gotowym projektem - każde nasze działanie jest poprzedzone dialogiem z każdą z zainteresowanych stron. Wierzę, że w ten sposób udaje się zachować otwartość, gotowość na nowe pomysły. Wtedy nie ma znaczenia, czy projektuje się pojedynczy budynek, deptak czy całą dzielnicę. Nie jest ważna skala tylko poszukiwanie najlepszych i możliwych do zrealizowania rozwiązań dla danego miejsca, problemu, społeczności.

Łukasz Pancewicz, urbanista z kilkunastoma latami międzynarodowego doświadczenia w sektorze publicznym i prywatnym. W A2P2 odpowiada za realizację projektów urbanistycznych, m.in. pracę przy masterplanie dla Stoczni Cesarskiej w Gdańsku, Starych Świdrów w Warszawie, terenów Estakad w Krakowie. Przed założeniem A2P2 architecture&planning pracował dla firm projektowo-konsultingowych w Polsce i Irlandii. W latach 2013-2016 był głównym projektantem Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Łodzi. Ekspert Krajowego Instytutu Polityki Przestrzennej i Mieszkalnictwa, pracował nad wdrożeniem pilotażowego programu rewitalizacji w Wałbrzychu i w Łodzi. W pracy zawodowej koncentruje się na łączeniu rewitalizacji z wdrażaniem metod partycypacyjnych. Od 2009 r. związany z Politechniką Gdańską i Uniwersytetem Gdańskim jako nauczyciel akademicki i autor publikacji naukowych. W pracy badawczej zajmował się problematyką dużych projektów urbanistycznych jako polityki miejskiej oraz rolą działań oddolnych oraz partycypacji w planowaniu. Przygotował dla OECD ocenę polityki przestrzennej Łodzi. Współpracował z czasopismami "Architektura-Murator", "Architektura i Biznes", "Przegląd Urbanistyczny", "Nowy Obywatel" jako krytyk i autor. W latach 2011-2012 uczestniczył w rocznym stażu na Massachusetts Institute of Technology (MIT). Brał udział w pracach Kongresu Ruchów Miejskich oraz prowadził seminaria i wykłady o tematyce miejskiej. Członek TUP i ISOCARP.

Język Polish

urbanista

urbanistyka

przestrzeń publiczna