Ile kosztuje muzyka współczesna?

spoldzielnia_muzyczna_i_kompozytorzy.jpg, default, Od lewej: Piotr Peszat, Marta Śniady, Paweł Malinowski, Teoniki Rożynek i muzycy Spółdzielni Muzycznej, fot. Sacrum Profanum, Ile kosztuje muzyka współczesna?

#muzyka

Pewnie niewiele osób, przychodząc na prawykonanie utworu ulubionego kompozytora, zastanawia się, ile to właściwie kosztuje. Zacznijmy od kosztów scenografii i przystosowania sali, to 4,5 tysiąca złotych. Kolejne 6,5 tysiąca złotych pochłonie wynajęcia sali na dwa dni prób i koncert. Co z resztą kosztów?

Podane tutaj kwoty odnoszą się do koncertu "$półdzielnia" Spółdzielni Muzycznej – młodego i niezależnego zespołu kameralnego wykonującego muzykę współczesną – w krakowskim Muzeum Inżynierii Miejskiej podczas festiwalu Sacrum Profanum w 2018 roku. Koszty te byłyby kilkukrotnie większe, gdyby zamiast zespołu grała orkiestra. Warto też zwrócić uwagę na niewygórowane honoraria, które stanowiły zaledwie ok. 30% sumy składającej się na cały koszt koncertu.

Obsługa kompozytorów i wykonawców na czas prób i koncertu to 3,5 tysiąca złotych za catering oraz 3,8 tysiąca złotych za noclegi. W przeliczeniu na uczestnika projektu wynosi to ok. 500 złotych. Kwota ta byłaby znacznie wyższa, gdyby nie to, że zespół i część kompozytorów to ludzie związani z Krakowem.

"$półdzielnia" to program złożony z utworów pięciu młodych kompozytorów: Mikołaja Laskowskiego, Pawła Malinowskiego, Piotra Peszata, Teoniki Rożynek i Marty Śniady. Każdy twórca w swoim utworze poruszył problem ekonomii, rynku, konsumpcji. Kuratorem i pomysłodawcą był Krzysztof Stefański, krytyk i muzykolog, członek rady programowej wrocławskiego festiwalu Musica Polonica Nova. To tam miało odbyć się premierowe wykonanie ekonomicznego programu Spółdzielni, niestety festiwal musiał zrezygnować z tego punktu swojego programu z powodów... finansowych.

Thumbnail — Spółdzielnia Muzyczna wykonuje utwór Piotra Peszata, fot. Sacrum Profanum

Muzycy Spółdzielni Muzycznej zorganizowali później zbiórkę na portalu crowdfundingowym OdpalProjekt.pl, celem akcji było zebranie 20 tysięcy złotych, a resztę kosztów pokryć miał festiwal SURVIVAL, również odbywający się we Wrocławiu. Muzycy zespołu pisali wtedy:

Odwołanie koncertu, choć bardzo przykre, niestety nie jest dla nas nowym doświadczeniem. Jako młodzi artyści zajmujący się muzyką współczesną na co dzień zmagamy się z niskimi stawkami, niekorzystnymi umowami, trudnymi warunkami pracy, brakiem instytucjonalnego wsparcia, kaprysami instytucji kultury i festiwali.

Zbiórka zakończyła się niepowodzeniem, 47 osób wpłaciło łącznie 2655 zł. Artyści zastanawiali się, czy nie będą w stanie zorganizować tańszej wersji koncertu, angażującej np. mniejszą liczbę wykonawców. W końcu stwierdzili, że byłoby to nieuczciwe wobec darczyńców, słuchaczy i organizatorów festiwalu – wszyscy zasługują na pełnoprawny koncert. Mówili:

Skomponowanie nowego utworu jest pracą, podobnie jak przygotowanie go do wykonania. Ta praca powinna być godnie wynagrodzona [...] NIE ZGADZAMY SIĘ na prezentację niedoróbek i wiecznych "work in progress".

Wynajem i obsługa sprzętu potrzebnego do realizacji koncertu: nagłośnienia, oświetlenia i multimediów łącznie kosztuje ok. 18 tysięcy złotych.

Pomysł na założenie Spółdzielni Muzycznej Contemporary Ensemble zrodził się w głowach krakowskich muzyków uczestniczących w European Workshop for Contemporary Music i Międzynarodowych Letnich Kursach Muzyki Nowej w Darmstadt. Zespół istnieje od 2014 roku, tworzy go kilkanaście osób, a jego nieformalnym liderem i pomysłodawcą jest Piotr Peszat. Twórcy pragnęli wykonywać i poznawać nową muzykę, zależało im na zasadach równoprawnego partnerstwa, inspirowaniu siebie nawzajem, demokratycznym podejmowaniu decyzji. W podobny sposób – jeśli chodzi o kwestie organizacyjne – funkcjonuje warszawski Hashtag Ensemble, kooperatywa założona w 2013 roku. W jej repertuarze znajdziemy muzykę XX i XXI wieku, szczególne miejsce zajmują utwory komponowane z myślą o muzykach Spółdzielni. Ile kosztuje działanie takiego ansamblu? Na stronie internetowej Spółdzielni znajdziemy link, dzięki któremu możemy dokonać wpłaty na rzecz działania zespołu.

250 złotych to istotny wkład w profesjonalne wyposażenie siedziby Spółdzielni, 1200 złotych to przyzwoite wynagrodzenie dla jednego zapraszanego muzyka, 4812 złotych to miesięczny czynsz za wynajmowaną przestrzeń.

Koncert Spółdzielni poprzedzony był kilkunastoma minutami głośnych reklam (oglądaliśmy je również w przerwach pomiędzy utworami), drobnym opóźnieniem i narastającym zirytowaniem słuchaczy. Niektórzy głośno wyrażali zdziwienie spowodowane niecodzienną sytuacją koncertową. W rozmowie z Culture.pl Krzysztof Stefański wspominał, że inspiracją były reklamy przerywające odbiór kultury, np. podczas korzystania z YouTube'a bez zainstalowanego AdBlocka, Spotify bez wykupionego planu "Pro" albo reklam obecnych w materiałach promujących festiwale. Nerwowi słuchacze narażeni zostali na kolejny wstrząs, czyli "try to watch this without crying", utwór Piotra Peszata. Wykonawcy stanęli przy ścianie sali koncertowej, odwróceni tyłem do publiczności. Publiczność oglądała projekcję wideo, na której członkowie zespołu grali standardy muzyki rozrywkowej: "El condor pasa", "Ta ostatnia niedziela" itd. Z tymi aranżacjami muzycy Spółdzielni mogliby z powodzeniem podbić serca turystów podziwiających zabytki krakowskiego rynku.

Hasło przewodnie "Taśmiociągu" Teoniki Rożynek to: "szybciej – taniej – bardziej precyzyjnie", ta elektroakustyczna kompozycja badała chrobotliwe, motoryczne aspekty dźwięku. Mikołaj Laskowski w "Fire up/Zapal się" sięgnął po nagrania ze spotkań motywacyjnych organizowanych na początku lat 90. w Polsce przez firmy typu Amway działające na zasadzie piramidy finansowej, stworzył przerażający, wręcz piekielny soundscape potransformacyjnego kapitalizmu. Marta Śniady w "Probably the most beautiful music in the world" nawiązała do uwodzącego erotyką i obietnicą posiadania światu reklamy. "Just do masterpiece, make composer better, because you're worth artwork", głosiły napisy wyświetlane na ekranie, promowane twarzą wystylizowanej kompozytorki. Koncert zamknęła skromna kompozycja Pawła Malinowskiego, który za pomocą lamp i powściągliwej scenografii spróbował oddać wnętrze współczesnego mieszkania, nieco opustoszałego emocjonalnie, ale konsumpcyjnego.

Honorarium kompozytorskie wynosiło trzy tysiące złotych, praca nad 10-minutowym utworem trwa ok. trzech miesięcy. Członkowie zespołu przygotowują się do koncertu ok. trzech tygodni, muszą zapoznać się z partyturą, ograć nowy materiał indywidualnie i w zespole.

Stefański opowiada o swoim pomyśle na opisywany wyżej koncert:

Tematy ekonomiczne, komercyjne, korporacyjne były dla mnie bardzo inspirujące. Chociaż sam nie mam z tym światem zbyt wiele kontaktu, są to raczej moje fantazje. Sztuka lubi poruszać się w świecie ideałów i cieszymy się ze swojej niezależności i możliwości twórczej pracy, spotykania ciekawych ludzi, nieregulowanych godzin pracy, ale zazdrościmy stabilności finansowej i wiążących się z tym benefitów.

Skąd właściwie kompozytorzy biorą pieniądze na życie? W dość dobrej sytuacji finansowej znajdują się artyści zatrudnieni na akademiach muzycznych. Tytuł profesora zwyczajnego gwarantuje ustawową pensję 5930 zł brutto. Nie każdy kompozytor zostanie profesorem, o wiele więcej zatrudni się w szkołach muzycznych I i II stopnia, gdzie będą mieć o wiele więcej obowiązków i uczniów przy znacznie mniejszej pensji. Wielu kompozytorów będzie dorywczo pracować przy muzyce do kina i teatru – wtedy będą musieli konkurować z muzykami jazzowymi, producentami muzyki elektronicznej itd. Nową, jeszcze nie tak bardzo rozwiniętą w Polsce, ale prężnie rozwijającą się na świecie branżą, jest tworzenie muzyki do gier komputerowych. Trudno jednak powiedzieć, jaki procent kompozytorów tworzy muzykę do reklam i banków muzyki, tym aspektem działalności twórcy za bardzo się nie chwalą.

Kolejnym elementem kompozytorskich zarobków są tantiemy za wypożyczenie materiałów nutowych od wydawcy, za wykonanie lub odtworzenie utworu od Związku Artystów i Kompozytorów Scenicznych. Niektórzy mają szczęście i wygrywają konkursy kompozytorskie (złośliwi mogliby powiedzieć, że potrafią pisać utwory zgodne z gustem jurorów). Od 2010 roku Instytut Muzyki i Tańca realizuje program "Kolekcje – priorytet: zamówienia kompozytorskie" opłacający honorarium kompozytora i część kosztów prawykonania (maksymalne dofinansowanie wynosi 40 tysięcy złotych za utwór wymagający wiele pracy, np. operę; minimalna kwota to sześć tysięcy złotych za drobniejsze przedsięwzięcia).

Pamiętajmy także o wydatkach, które muszą ponieść kompozytorzy:

Wynajem fortepianu i perkusji kosztuje odpowiednio ok. 7,3 tysiąca i 3,7 tysiąca złotych za dwa dni prób i dzień koncertu. Sam transport i strojenie fortepianu to koszt rzędu 2,5 tysiąca złotych. Średnie honorarium dla muzyków grających na tych instrumentach wynosi ok. tysiąca złotych.

Ile kosztuje koncert zespołu kameralnego z prawykonaniem pięciu zamówionych utworów na międzynarodowym festiwalu? 90 tysięcy złotych, ale pamiętajmy, że to koncert zorganizowany bardzo oszczędnie. Kurator Krzysztof Stefański mówi, że być może można byłoby go zorganizować jeszcze bardziej ekonomicznie. Mówi: "To pytanie do publiczności, czy uznają, że ten koszt jest adekwatny? Zależy mi na jawności danych dotyczących finansowania kultury".

Myślę, że świadomość kosztów ponoszonych na organizację wydarzeń kulturalnych byłaby pożyteczną informacją dla jej odbiorców. Niewykluczone, że niektórzy zaczęliby je świadomie bojkotować, twierdząc, że kultura musi utrzymywać się samodzielnie. Inni być może, uświadomiwszy sobie, że mechanizmy funkcjonowania kultury są bardzo złożone i tylko niewielka kwota trafia do twórców i wykonawców, byliby bardziej zmobilizowani do uczestnictwa w koncertach, wspierania ulubionych zespołów? Prywatny mecenat jest w Polsce rzadkością, może rozpropagowanie wiedzy o tym, ile właściwie kosztuje kultura, skłoniłoby zamożniejszych obywateli do aktywniejszego wspierania kultury.

Można odwołać się tu do idei ruchu spółdzielczego, kooperatyzmu, czyli myśli Edwarda Abramowskiego, współtwórcy Polskiej Partii Socjalistycznej, działacza niepodległościowego. W tekście "Znaczenie spółdzielczości dla demokracji" z 1904 roku tak rozwijał on wizję stworzenia kooperatywy spożywczej: "Kupując hurtem, stowarzyszenie kupuje taniej, członkom zaś swoim sprzedaje po zwyczajnej cenie handlowej; i stąd pochodzi zysk stowarzyszenia". Kooperatywa (czyli spółdzielnia) gromadzi kapitał, dzięki czemu może powoli przejmować "piekarnie, młyny, tkalnie, warsztaty szewskie", zarabiać samodzielnie zamiast oddawać pieniądze fabrykantom i właścicielom dużych przedsiębiorstw. W końcu spółdzielnia miała być w stanie finansować oświatę i kulturę. Abramowski wierzył, że kooperatywa/spółdzielnia ma siłę zmieniania charakterów, kształtuje człowieka jako "wolnego twórcę życia".

Funkcjonowanie muzyki współczesnej potrzebuje wsparcia państwa i instytucji kultury, a idee Abramowskiego okazały się utopijne (chociaż nadal inspirują). Warto jednak pamiętać, że zespoły działające niezależnie wspierają ewolucję muzyki, angażując się w rozwijanie przeróżnych prądów. Chociażby dlatego, że nie są ograniczone przez inne podmioty, mogą swobodnie podejmować decyzje twórcze.

Źródła: Prezentacja multimedialna prezentowana podczas koncertu Spółdzielni Muzycznej na koncercie podczas festiwalu Sacrum Profanum 2018 przygotowana przez Krzysztofa Stefańskiego oraz jego esej "Zawód: kompozytor" z publikacji "Antagonizmy kontrolowane" (Kraków, 2018).

Artykuły z 28. numeru "Glissanda": "Muzyka współczesna i instytucje muzyczne w Polsce"; Lech Dzierżanowski; "Notariusz, nie kurator. Z Andrzejem Kosowskim, dyrektorem Instytutu Muzyki i Tańca, oraz Mateuszem Cieślakiem rozmawiają Jan Błaszczak i Jan Topolski"; "Drugi obieg awangardy", Filip Lech i Monika Pasiecznik; "Funkcjonowanie kompozytorów oraz wykonawców muzyki współczesnej w Polsce: wyniki badania ankietowego", Mateusz Migut.

Język Polish

muzyka współczesna

muzyka klasyczna

spółdzielnia muzyczna