Hity z satelity. Dzieje list przebojów

100_wydanie_listy_przebojow_programu_iii_1984_sala_kongresowa_forum-0428336684_fot_witold_kulinski_forum-s.jpg, default, Koncert z okazji 100 wydania Listy Przebojów Programu III PR, nz. w środku Wojciech Mann, Sala Kongresowa, Warszawa, 1984, fot. Witold Kulicki / Forum

#muzyka

#społeczeństwo

Od studia "Rytm" do "30 Ton". W okresie rocznych podsumowań przypominamy numery jeden list przebojów z dawnych lat.

Początek list przebojów, jakie znamy dziś, to rok 1935. 20 kwietnia na antenie amerykańskiego radia NBC po raz pierwszy wyemitowano audycję "Your Hit Parade". Pomysł narodził się w biurze agencji reklamowej: nowy format miał pomóc pewnemu koncernowi tytoniowemu, głównemu sponsorowi programu, w dotarciu do nowych grup konsumentów, tj. kobiet i młodzieży – uznano, że to właśnie one są głównymi odbiorcami muzyki popularnej. Reguły doboru piosenek były niejasne: nie było głosowania publiczności, twórcy programu deklarowali, że zestawienie powstaje na podstawie danych dotyczących najlepiej sprzedających się płyt fonograficznych i nut, utworów najczęściej zamawianych w radiostacjach, granych w salach tanecznych i wybieranych w szafach grających. Pierwszym numerem jeden była piosenka "Soon" Binga Crosby’ego. 15 lat później program pojawił się także w telewizji.

Polska na swoją pierwszą listę przebojów musiała poczekać nieco dłużej. Zagościła ona w eterze za sprawą nadającej na falach krótkich Rozgłośni Harcerskiej – pierwszej polskiej niepublicznej stacji radiowej i jedynej w bloku wschodnim, która znajdowała się poza państwowymi strukturami (choć oczywiście też podlegała cenzurze). Premierową audycję (jej pomysłodawcą był Jacek Bromski) wyemitowano 17 października 1965 roku: na pierwszym miejscu znalazła się piosenka "I Got You Babe" duetu Sonny & Cher, na drugim "Bo ty się boisz myszy" Czerwonych Gitar, a na trzecim – "(I Can’t Get No) Satisfaction" The Rolling Stones.

Odzew słuchaczy był natychmiastowy – kolejny spis utworzono już na podstawie tysięcy nadesłanych listów i kartek pocztowych. Do cotygodniowego "top 40" można było zgłosić maksymalnie dziesięć pozycji. Lista RH miała wielki wpływ na popularność krajowego bigbitu, potem także rocka progresywnego i wczesnego hard rocka. Tomek Lipiński, wokalista Tiltu i Brygady Kryzys, opowiadał o znaczeniu Rozgłośni dla pokolenia wychowanego w latach 60. w artykule dla "Machiny" z 1999 roku, poświęconemu spadkobierczyni RH, Radiostacji:

[...] Pamiętam, że w latach 60. słuchanie Rozgłośni Harcerskiej było oznaką przynależności do swoistego klanu. W niedzielę o 10.40 była lista przebojów. Ludzie szli wtedy do kościoła, a myśmy wystawiali w oknach wielkie lampowe odbiorniki i oni po drodze wysłuchiwali tej naszej manifestacji.

Video embed

Czerwone Gitary - No bo ty się boisz myszy [Official Audio]

Wyzwanie szybko podchwyciło Polskie Radio. W tym samym 1965 roku powstało Młodzieżowe Studio "Rytm", które również wyspecjalizowało się w bigbicie i zaczęło nadawać listę przebojów. Jego pierwszym kierownikiem muzycznym był Andrzej Korzyński, przyszły geniusz muzyki filmowej.

Prezentowano dwie dziesiątki, polską i zagraniczną. W pierwszej królowały tuzy krajowego beatu: Czerwone Gitary, Trubadurzy, Skaldowie, Czesław Niemen czy Grupa ABC. Studio "Rytm" miało ogromne znaczenie dla zachowania fonograficznego dziedzictwa początków polskiego rock'n'rolla – w ramach realizowanych dla audycji sesji nagraniowych zarejestrowano ponad 1200 piosenek. Druga lista przynosiła powiew rock’n’rolla i soulu zza Żelaznej Kurtyny: Stonesi, Beatlesi, Stevie Wonder czy Aretha Franklin. Notowania publikował też "Sztandar Młodych" – dla wielu nastolatków był to jedyny powód, żeby kupić ów organ prasowy ZMS.

Brulion z ręcznie zanotowanymi (często ze słuchu, więc w przypadku angielskich nazw zazwyczaj fonetycznie) zestawieniami "Rytmu" był niezbędnym wyposażeniem niejednego szkolnego tornistra. A właściwie to każdy aspirujący fan rock’n’rolla powinien był zaopatrzyć się w dwa zeszyty – drugi służył do zapisywania piosenek z listy przebojów "Radia Luxemburg".

Na listę "Rytmu" głosować można było drogą pocztową, wyłącznie na dwa utwory, po jednym z kategorii. Propozycje zbierano przez cały miesiąc. Tę tradycję kontynuowano na początku lat 80. w telewizyjnej "Liście Przebojów Studia Gama" (od 8 sierpnia 1981) oraz Liście Przebojów Programu I (od 2 kwietnia 1982 roku). Ewenementem był "Plebiscyt 17. Rozgłośni" nadawany w radiowej Jedynce, w którym przeboje typowali nie radiosłuchacze, lecz redaktorzy muzyczni stacji regionalnych.

Siłą rzeczy, własne listy musiało mieć też każde mniej lub bardziej liczące się pismo młodzieżowe i muzyczne. Takie zestawienia publikował więc m.in. "Radar", "Nowa Wieś" i już w latach 80. "Non Stop", "Magazyn Muzyczny", "Panorama" i tygodnik "Razem".

Werble Maanamu

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Grzegorz Miecugow i Marek Niedźwiecki, 29. urodziny Programu III Polskiego Radia, siedziba przy ul. Myśliwieckiej 3/5/7, fot. Witold Jabłonowski / PAP

Obrazek

siedziba_programu_iii_polskiego_radia_miecugow_niedzwiecki_1991_fot_witold_jablonowski_pap_19910402_009-s.jpg

Kolejnym przełomem była Lista Przebojów Programu Trzeciego. Jej historia zaczęła się w kwietniu 1982 roku. Prawdopodobnie nie było drugiej takiej listy, która oddziaływałaby na porównywalne rzesze słuchaczy, jak LP3 w szczycie popularności lat 80. (według danych z 1985 roku regularnie słuchało jej 3,5 miliona nastolatków do 18 roku życia i 1,5 miliona osób powyżej 18 roku życia). Wytworzyła wokół siebie całą mitologię: charakterystyczne dżingle, żarty prowadzącego, specyficzny slang (np. druhami zastępowymi nazywano prezenterów prowadzących listę pod nieobecność Niedźwieckiego). To także szereg anegdot, które przeszły do historii polskiej muzyki, z werblami wyciętymi z piosenki "To Tylko Tango" Maanamu na czele – sygnalizowano nimi, że w tym miejscu listy powinien znaleźć się utwór grupy, w czasie gdy zespół został objęty zakazem antenowym.

Zgodnie z zasadą "gdzie dwóch Polaków, tam trzy opinie" lista wzbudzała duże emocje i szereg skrajnych postaw: od "wychowanych na Trójce" wyznawców po krytyków uważających, że Niedźwiecki i spółka lansując tzw. "muzykę środka" i pomijając inne muzyczne zjawiska lat 80. są odpowiedzialni za spaczenie gustów muzycznych setek tysięcy Polaków.

Video embed

To tylko tango (2011 Remaster)

Zestawienia listy są świetnie udokumentowane, stąd też możemy prześledzić, jakie utwory towarzyszyły różnym znaczącym wydarzeniom z najnowszej historii Polski. Dzień po zniesieniu stanu wojennego na pierwszym miejscu znalazł się przebój Urszuli "Dmuchawce, latawce, wiatr", w pierwszym notowaniu po wyborach 4 czerwca 1989 roku numerem jeden została piosenka "Jeszcze będzie przepięknie" Tiltu. W czasie powodzi tysiąclecia pozycją na podium wymieniali się Kazik, Budka Suflera i Maryla Rodowicz. Fani trójkowej listy wykonali też niesamowitą pracę statystyczną. Stąd wiemy, że najwięcej utworów na pierwszym miejscu miał zespół Hey (22 piosenki), na drugim miejscu plasują się ex aequo Edyta Bartosiewicz i Depeche Mode (po 17 utworów), na trzecim Lady Pank i Republika (po 16). Najwięcej utworów na listę wprowadził Maanam (71), Madonna (69), T. Love i U2 (obydwa zespoły z 65 piosenkami w notowaniach).

Antytezą listy Niedźwieckiego była "Bubloteka" nadawana na falach Programu IV Polskiego Radia (choć często te same utwory znajdowały się na obu listach). Z założenia miało to być lista najgorszych przebojów. Prowadzący, Grzegorz Miecugow i Andrzej Paweł Wojciechowski, znęcali się niemiłosiernie nad tekstami przebojów gwiazd krajowej estrady, dokonywali ich nonsensownych interpretacji, w czym wtórowali im słuchacze prześcigający się w pomysłach na coraz bardziej absurdalne listy do redakcji. Jak wspominał Miecugow: "Po każdej audycji [...] przychodziło kilkaset listów. Przeważnie mocno nietypowych. [...] Piszą do nas na różnych materiałach: na papierze toaletowym, ściernym, kredowym, na tapecie, folii aluminiowej, opakowaniu po czekoladzie, na gazecie, a nawet... na podeszwie!".

Pierwszym numerem jeden była "Sztuka latania" Lady Pank (z pamiętnym wersem: "Ogólnie mówiąc – life is brutal / Poza tym wszystko doskonale"). Czwórki słuchała wtedy przede wszystkim rockowa publiczność, dla której szczytem obciachu były dokonania rodzimych wykonawców popowych i dyskotekowych, toteż na liście królowały przeboje Papa Dance, Ex-Dance, Krzysztofa Krawczyka czy Eleni, ale fanom audycji potrafili podpaść też np. punkowcy z Siekiery (za piosenkę "Misiowie puszyści" z tekstem "Szewc zabija szewca bumtarara bumtarara").

Harcerze kontratakują

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

1985, Warszawa, koncert Dezertera w klubie Riwiera Remont, fot. Zenon Zyburtowicz/FOTONOVA/East News

Obrazek

raincoats_remont_1985_en.jpg

Stosunek punków do list przebojów i muzyki pop dosadnie wyraził Dezerter w piosence "Polska złota młodzież":

Łatwa muzyka i debilne słowa
Oto polska młodzież – zwarta i gotowa
Listy przebojów, fascynacja kiczem
Oto polska młodzież, która jest niczym

Ale i sympatyzująca ze sceną punkową młodzież miała swoją listę (choć część załogantów uważało ją za wentyl bezpieczeństwa i sterowaną przez władze ustawkę): "Polski Independent", czyli Listę Przebojów Rozgłośni Harcerskiej w odświeżonej formule. Od połowy lat 80. za sprawą nowych prowadzących (Bożena Sitek i Paweł Sito) eksplorowała ona muzyczne podziemie we wszystkich jego odcieniach: od klasycznego hardcore punka (wspomniany Dezerter, Abbadon, Moskwa czy TZN Xenna) po słowiańskie reggae (Izrael, Bakszysz, R.A.P), od sceny trójmiejskiej (Apteka, Bóm Wakacje w Rzymie czy Oczi Cziorne) po rzeszowską (1984, Aurora, Noah Noah, One Million Bulgarians).

Co najważniejsze, na liście notowane były utwory zespołów bez oficjalnie wydanych płyt: pochodzące z kasetowych demówek czy nagrań z Jarocina. Jako że w latach 80. punkowców i nowofalowców z winylami wydanymi w państwowych wytwórniach można było policzyć na palcach dwóch rąk dla wielu zespołów była to jedyna szansa na zaistnienie w eterze. Pojawienie się na liście było także okazją do profesjonalnej rejestracji nagrań, dzięki współpracy Rozgłośni z Polskim Radiem.

Video embed

Izrael - Idą Ludzie Babilonu

W porównaniu z bardziej konserwatywną listą "Trójki" słuchacze listy mogli się z grubsza zapoznać z aktualnościami zachodniej (przede wszystkim brytyjskiej) alternatywy: w pierwszej dziesiątce notowani byli tacy artyści jak Talking Heads, The Fall, The Smiths, Jesus & Mary Chain, Cocteau Twins, Butthole Surfers czy Swans. Pojawiali się na niej też wykonawcy reggae i ska, a nawet nieśmiało zagościł na niej hip-hop za sprawą osoby Grandmaster Flasha. Prowadzący audycję mocno promowali też tzw. Krajową Scenę Młodzieżową. Zaliczały się do niej zespoły o jarocińskim rodowodzie, które prezentowały jednak pop-rockowy, grzeczniejszy repertuar (nazywany rockiem harcerskim), takie jak Róże Europy, Chłopcy z Placu Broni czy Sztywny Pal Azji.

Pozostańmy dalej w kręgach nowej muzyki gitarowej i harcerstwa. Ciekawym zjawiskiem była również lista "Metal Top 20" publikowana w harcerskim tygodniku "Na Przełaj" (który nie tylko za jej sprawą przysłużył się promocji muzyki ekstremalnej – to tam pojawiały się pierwsze w polskiej prasie teksty o death metalu i innych czarcich bezeceństwach) i emitowana w radiowej "Trójce". Tak wspominał ją Jarek Szubrycht w książce "Skóra i ćwieki na wieki. Moja historia metalu":

Potęgę nadwiślańskiego metalu zbudowało przede wszystkim Polskie Radio. [...] Najważniejsze były cotygodniowe Metalowe tortury w Trójce, prowadzone przez Wojciecha Manna (któremu do dziś zdarza się postraszyć słuchaczy Slayerem), Romana Rogowieckiego i przez jakiś czas Krzysztofa Wacławiaka, oraz Muzyka młodych w Dwójce, której szefował Marek Gaszyński. Ten ostatni umiarkowanie orientował się w hałaśliwych nowościach, ale raz w miesiącu gościł niejakiego Krisa Brankowskiego z Oleśnicy, fana metalu i aktywistę, który w czynie społecznym znosił mu perełki również spoza oficjalnego obiegu. Brankowski dysponował czymś w rodzaju metalowej listy przebojów domowej roboty (ludzie regularnie wysyłali do niego listy i pocztówki z głosami), którą nazwał "Metal Top 20" i prezentował zarówno w radiu, jak i na łamach "Na Przełaj". [...]

Należy panu Markowi to oddać, że zamiast rżnąć głupa i prezentować co popadnie, korzystał z pomocy fachowców dla dobra audycji i jej słuchaczy. Muzyka młodych prezentowana była w tygodniu w godzinach wczesnopopołudniowych, więc nie zawsze udawało mi się zdążyć ze szkoły na początek audycji. Na szczęście w niedzielę o świcie była powtórka. Kochałem te poranki. Dziesięć minut po siódmej cały blok jeszcze spał i pierwszym dźwiękiem przeszywającym ciszę był porywający riff z utworu "Diabolic Force" Running Wild, robiący za czołówkę – do dziś, kiedy słyszę tę piosenkę, niezmiennie dziwię się, że w krótkiej pauzie nie odzywa się pan Marek, anonsujący nazwę programu. [...]

Teelpiści z Grodna

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"30 ton – lista, lista przebojów", fot. TVP / Kompania Telewizyjna ITC

Obrazek

30-ton-lista-lista-przebojow-fot_tvp_kompania_telewizyjna_itc.jpg

W latach 80. listy przebojów zagościły także w telewizji publicznej: wpierw była to "Telewizyjna Lista Przebojów" (1982-1987), której gospodarzem był Bogdan Fabiański, potem zaś "Wzrockowa Lista Przebojów" (1988-96) prowadzona przez Marka Niedźwieckiego i będąca poniekąd przedłużeniem listy znanej z anteny Trójki.

W pierwszej z nich prezentowano wyłącznie polskie wideoklipy – były to zresztą pionierskie czasy dla tego audiowizualnego gatunku. Wśród polskich fanów nie miała ona jednak takiego znaczenia jak lista z Trójki czy Rozgłośni, za to doprowadziła do subkulturowego fermentu w białoruskim Grodnie. W radzieckim wtedy jeszcze mieście odbierała polska telewizja, a wiele osób znało język polski – z mediów lub za sprawą polskich korzeni. Peerelowski rockowy mainstream, wyszydzany u nas przez jarocińską publiczność, dla białoruskich nastolatków był powiewem świeżości wobec radzieckiej estrady. Jak pisała Joanna Sadowska w artykule o grodzieńskich fanach polskiej muzyki:

Na czas emisji ulubionych programów pustoszały podwórka, po czym młodzi ludzie spotykali się dla dzielenia się wrażeniami. Pojawiające się w czołówce "Telewizyjnej Listy Przebojów" logo, złożone z trzech biało-czerwonych liter, stało się symbolem grodzieńskich TLP-istów. Ręcznie malowali je na podkoszulkach, nanosząc na biały materiał czerwone znaki przy pomocy szablonu i farby w spreju. [...] Z tyłu koszulki umieszczano nazwę ulubionego zespołu właściciela, każda więc była oryginalna.

"Wpierw Dezerter, potem radio, »Muzyczna Jedynka« / kto się tam pokazuje, tego ja nie szanuję" – śpiewał Kazik w utworze "12 groszy". Program prowadzony przez Artura Orzecha, z "gorącą dziesiątką" polskich klipów zaistniał na antenie TVP1 między 1993 a 1997 rokiem. Wiele wideoklipów zrealizowano specjalnie dla programu – nie było wtedy jeszcze polskojęzycznych stacji muzycznych (pierwsza rodzima telewizja muzyczna, Atomic TV, zaczęła nadawać w 1997 roku; polskie wersje MTV i Vivy pojawiły się dopiero w roku 2000), więc kręcenie teledysków nie było obligatoryjnym warunkiem promocji nowego singla. Plebiscyty na najlepszy teledysk miesiąca odbywały się również w muzyczno-młodzieżowym programie "Clipol".

Video embed

Muzyczna Jedynka (1) Czołówka

Dla pokolenia wychowanego w latach 90. pierwszym telewizyjnym skojarzeniem będzie jednak program "30 Ton – lista, lista przebojów". Jego muzyczna formuła nie była szczególnie odkrywcza (wiązanka aktualnych popowych hitów), poza tym, że stawiał wymiar merkantylny nad dominującym dotychczas w krajowych listach wymiarem społecznościowym: nie opierał się na głosach widzów, zestawienie było tworzone na podstawie danych o sprzedaży albumów oraz popularności singli w stacjach radiowych. Czemu była więc ta lista tak popularna (poza świetnym czasem antenowym – niedziela w porze obiadowej)? Była pierwszym formatem w telewizji publicznej, który próbował nawiązywać do estetyki MTV (choć niepozbawionym czysto polskiej specyfiki – wspomnijmy tylko, że przez kilka miesięcy w 1999 roku o miejsce na podium z Kayah&Bregoviciem czy grupą Offspring konkurował… Jan Paweł II z utworem-modlitwą "Pater Noster"): krótkie fragmenty klipów, dynamiczny montaż, kolorowo-krzykliwe komputerowe animacje i charakterystyczna nawijka prowadzącego program Dariusza Odiji.

Swoje listy miało też disco polo: telewizyjne w nadawanych na Polsacie programach "Disco Relax" i "Disco Polo Live" i prasową w tygodniku “Panorama” (od 1996 roku).

Radiostacja nakręca

Video embed

Hip Hop w Radiostacji (dżingiel radiowy, 1999 r.)

Koniec państwowego monopolu w mediach przyniósł radiofoniczny boom, jakiego Polska nigdy wcześniej (ani później) nie widziała. Lata 90. przyniosły wysyp zarówno nowych komercyjnych graczy, z RMF FM i Radiem Zet na czele, jak i lokalnych, oficjalnych i pirackich, rozgłośni. Każde z nich miało swoje listy przebojów: o wszystkich tu nie wspomnimy, a jeśli trzeba by wybrać jedną z nich, to bez mrugnięcia okiem wybieram "Listę tygodnia" nadawaną na przełomie wieków w Radiostacji.

To już trzecia w tym zestawieniu lista nadawana z budynku przy Marii Konopnickiej 6 w Warszawie, siedziby ZHP – Radiostacja była spadkobierczynią Rozgłośni Harcerskiej próbującą dostosować się do nowych biznesowych realiów. To prawdopodobnie ostatnie takie radio, które dokształcało muzycznie całą generację słuchaczy (choć reprezentanci tego pokolenia musieli zamieszkiwać któreś z dużych miast: Warszawę, Kraków, Wrocław, Poznań, Rzeszów lub Trójmiasto; w latach 2003-2004 uruchomiono nadajniki dla Olsztyna, Łodzi i Zielonej Góry).

Sztandarowym zestawieniem w jej ramówce była coniedzielna "Lista Tygodnia", ale po formułę listy przebojów w swoich niszach sięgały też inne audycje z tej rozgłośni, np. "Inna lista" Rafała Księżyka (polski underground od yassu po noise), "Podwodna Ameryka" Piotra "Makaka" Szarłackiego (rockowe i numetalowe hity ze Stanów), "Zjednoczone Królestwo Niezależności" Grzegorza Hoffmana (britpop i inne nurty angielskiej muzyki gitarowej) czy hip-hopowa lista Druha Sławka. Zresztą, zanim hip-hop stał się nowym popem, to Radiostacja była jedną z nielicznych medialnych przestrzeni, która promowała tę muzykę. Szczególnie widać to po notowaniach "Listy Tygodnia", z której "Konfrontacje" Kalibra 44 nie schodziły przez prawie cztery lata (198 tygodni w pierwszej czterdziestce), a "Jestem bogiem" Paktofoniki utrzymywało się przez 117 tygodni.

Radiostacja wyznaczała alternatywny kanon, w zestawieniu sporo było również tzw. "nowych rytmów", jak na przełomie wieków nazywano taneczną muzykę elektroniczną. Wiele zespołów notowanych na liście funkcjonowało wówczas zupełnie poza głównym nurtem, jak Transmisja z tygodniami nieschodzącą z pierwszego miejsca piosenką "Palą policjanci" czy Super Girl & Romantic Boys z krążącym w empetrójkowym obiegu przebojem "Spokój".

Video embed

KALIBER 44 - Konfrontacje [OFFICIAL VIDEO]

I tu właściwie moglibyśmy postawić kropkę. Listy przebojów oczywiście dalej funkcjonują, ale im dalej w XXI wiek, tym bardziej malało ich społeczne znaczenie (może poza listą Trójki, która, do "afery Kazikowej" z 2020 roku i zakończenia jej emisji, była pewnym fenomenem, ale w jej przypadku to przede wszystkim wierne grono starych słuchaczy dojrzewało razem z nią). Oczywiście, dalej nadają je stacje radiowe i kanały muzyczne, publikują serwisy internetowe, lecz chyba żadna z nich nie wzbudza już takich emocji, jak te wspomniane wyżej i żadna nie miała już takiego pokoleniowego znaczenia (chyba że coś przegapiłem). Wyznacznikiem popularności nie są już miejsca na listach, ale pozycja na karcie czasu YouTube’a, liczba odsłuchań wedle Spotify Wrapped i miejsce w zestawieniu najlepiej sprzedających się albumów OLiS.

Język Polish

lista przebojów

ranking

muzyka popularna