Chcemy być innym. Muzyka stanu wojennego

koncert_tarkowski_1-f-3831-9-1500x.jpg, default, "Koncert" w reżyserii Michała Tarkowskiego, 1982, fot. Krzysztof Wellman/WFDiF/Filmoteka Narodowa/fototeka.fn.org.pl, Chcemy być innym. Muzyka stanu wojennego

#muzyka

Lata stanu wojennego to nie tylko boom polskiego rocka, ale też rozkwit muzyki niezależnej i undergroundu. Xawery Stańczyk dla Culture.pl.

Lata stanu wojennego to nie tylko patetyczne protest-songi, w których artyści rzucali rękawicę reżimowi. Wprawdzie Grzegorz Markowski z Perfectu chciał wreszcie być sobą, Grzegorz Stróżniak i Małgorzata Ostrowska wraz z Lombardem namawiali, by przeżyć to samemu, Jan Pietrzak domagał się, żeby Polska była Polską, i tylko niedoszła kryzysowa narzeczona z piosenki Lady Pank przysyłała pocztówki z życzeniami świątecznymi nie wiadomo skąd. Ale w tym samym czasie rozlegały się też zupełnie inne brzmienia. Paradoksalnie właśnie w stanie wojennym Polska Ludowa szerzej otworzyła się na zachodnią muzykę, rozkwitał niezależny od państwowych wytwórni i przedsiębiorstw rozrywkowych muzyczny underground, zaś pragnienie innego życia znajdowało wyraz w baśniowych wręcz wizjach i fantazjach.

Spóźniony wybuch polskiego rocka

Sam boom polskiego rocka, jak lubią nazywać to zjawisko krytycy, nie pojawił się bynajmniej w reakcji na decyzje generała Jaruzelskiego. Fakt, że apogeum popularności rocka w Polsce zbiegło się w czasie ze stanem wojennym, był zbiegiem okoliczności, jednocześnie fortunnym i niefortunnym dla gatunku. Dzięki temu buntownicza muzyka silnie rezonowała z nastrojami społecznymi, a dźwięki – a zwłaszcza słowa piosenek – pomieściły o wiele więcej znaczeń, niż sugerowałaby to ich dosłowna treść. Nie przypadkiem utwór "Przeżyj to sam" Lombardu po dwóch dniach od emisji na antenie radiowej Trójki ściągnięty został przez cenzurę. Z drugiej strony, piosenka rockowa stała się zakładnikiem sytuacji społeczno-politycznej, buksując w koleinach zużytych obrazów i metafor. Wreszcie, krach przemysłu rozrywkowego oznaczał roztrwonienie kapitału popularności poszczególnych artystów, a w efekcie – rozgoryczenie, że sukcesy nie przyniosły owoców. Symptomatyczny był koniec działalności bluesowej Kasy Chorych w 1982 roku, w momencie, gdy zespół intensywnie koncertował, zdobywając uznanie publiczności i krytyków.

Kasa Chorych, "Blues bez pieniędzy"

Wcześniej, jeszcze przed stanem wojennym, wyczerpała się formuła Muzyki Młodej Generacji – przedsięwzięcia Jacka Sylwina, Wojciecha Korzeniowskiego, Waltera Chełstowskiego i Marcina Jacobsona, menadżerów, którzy postanowili w 1978 roku wylansować grupę (w miarę) nowych zespołów, mieszczących się w szeroko rozumianym rocku. Muzyka Młodej Generacji, przez punkową młodzież przezywana muzyką młodej degeneracji, przyczyniła się w dużej mierze do powrotu popularności rocka u progu lat 80. Podobną rolę odegrać miały zespoły punkowe i nowofalowe, współtworzące od lat 1978–1979 oddolne, niezależne sceny w Warszawie, Wrocławiu, Łodzi, Trójmieście czy Poznaniu. Zgadywać można, że gdyby nie stan wojenny, popularność polskiego rocka wraz z końcem 1981 roku szybko by spadła.

Gusty krytyków i wybory słuchaczy

Paradoksem jest, że rock jako muzyka protestu był w stanie wojennym promowany przez państwowe przedsiębiorstwa estradowe. Z pewnością chodziło tu o zapewnienie atrakcyjnej rozrywki, bo na niej państwowe agencje koncertowe i wytwórnie płytowe zarabiały, a stan finansowy branży pozostawał opłakany. Przykładowo, popularnym zagranicznym wykonawcą, którego piosenki regularnie puszczano w radiu i telewizji czasu stanu wojennego, był Leonard Cohen. Jest to ciekawe, bo Cohen był wcześniej jednym z ulubionych pieśniarzy opozycji demokratycznej, a liczne plotki krążą na temat próby jego sprowadzenia przez Macieja Zembatego na I Przegląd Piosenki Prawdziwej w Hali Olivia w Gdańsku w sierpniu 1981 roku.

Jacek Kleyff śpiewa "Błekitny prochowiec" Cohena

Cohen był jednym z wielu zachodnich twórców, których piosenki nagle zagościły na falach radiowych. Wraz z normalizacją odświeżono ramówki programów Polskiego Radia. Dotyczy to zwłaszcza Trójki, w której po wznowieniu nadawania w kwietniu 1982 roku pojawiło się wielu młodych dziennikarzy, posługujących się lekkim, potocznym językiem (w przeciwieństwie do oficjalnych komunikatów) i chętnie sięgających po pop i rock. Bodaj najważniejszą audycją, która się wtedy pojawiła, była Lista Przebojów Programu III, od początku prowadzona przez Marka Niedźwieckiego. W tym samym czasie wystartowała Lista Przebojów Programu I, którą prowadził Bogdan Fabiański; dzieliła się ona na dwa odrębne zestawienia, dotyczące piosenek twórców krajowych i zagranicznych (kryterium było językowe, anglojęzyczne utwory Krzysztofa Krawczyka umieszczano więc w grupie zagranicznej).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Polski zespół rockowy Turbo, Poznań, 1983, nz. Andrzej Łysów gitara (1L), Wojciech Hoffmann gitara (3L), Piotr Przybylski gitara basowa (2P), Grzegorz Kupczyk wokalista (1P), fot. Longin Wawrynkiewicz/PAP

Obrazek

zespol_turbo_pap_19830101_09l.jpg

To właśnie dwie popularne radiowe listy wydają się być najlepszym źródłem wiedzy o tym, czego słuchano wówczas w Polsce. Świadczą też o zachodzącej pod osłoną stanu wojennego demokratyzacji muzyki popularnej. Po raz pierwszy redaktorzy zapytali na masową skalę słuchaczy, co im się podoba i czego chcą słuchać, a nie tylko – jak we wcześniejszych latach – kierowali się własnymi koneserskimi gustami.

Film dokumentalny "Koncert"

Z zestawień obu list wyłania się przede wszystkim powszechne upodobanie do hard rocka, rocka progresywnego i heavy metalu. Z zagranicznych grup popularnością cieszyły się Iron Maiden, AC/DC, Nazereth, Scorpions, z polskich – Krzak, Cytrus, Mech, Perfect, Budka Suflera, a zwłaszcza TSA i Turbo.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rock w Arenie, na scenie zespół TSA, przodem Stefan Machel, maj 1983, Poznań, fot. Longin Wawrynkiewicz/PAP

Obrazek

tsa_pap_19830520_005.jpg

Nie brakowało też italo disco, synth popu i new romantic, choć Duran Duran, Soft Cell, Talk Talk, Claudia Mori, Al Bano i Romina Power niespecjalnie kojarzą się dziś z czołgami na ulicach polskich miast. O ile popularność muzyki tanecznej była wtedy ponadnarodowa, o tyle dominacja rocka i metalu – widoczna zwłaszcza w notowaniach listy Trójki – była charakterystyczna dla Polski. Mimo niewesołej sytuacji politycznej, publiczność chciała bawić się, tańczyć i przeżywać muzyczne ekscytacje, dostarczane zwłaszcza przez kapele metalowe, wykorzystujące odważne kostiumy, wzbogacające muzyczny show o elementy gry świateł i pirotechniki. Bez wielkiej przesady można powiedzieć, że stan wojenny miał głos raczej Marka Piekarczyka z TSA, niż Kory, Markowskiego, Ostrowskiej czy Panasewicza.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zespół Maanam, sesja w plenerze, pierwsza z lewej Kora, 1991, fot. Andrzej Świetlik/Forum

Obrazek

swan_200513_05-2.jpg

Gwiazdy z zagranicy

Popularność heavy metalu przy niewielkich środkach finansowych i słabym rozeznaniu na rynku muzycznym owocowały trasami swoiście rozumianych gwiazd, czego przykładem może być grupa Budgie, poza rodzimą Walią znana i ceniona głównie w Polsce. Gdy w sierpniu 1982 roku heavymetalowe "Papugi", jak wtedy mówiono, przyjechały do Polski, w ciągu 14 dni zagrały aż 16 koncertów w wielkich halach i salach koncertowych – trudno o bardziej wymowny znak popularności zespołu wylansowanego przez Piotra Kaczkowskiego na falach Trójki. Piosenki Budgie tygodniami okupowały Listę Przebojów Programu III. Rok później z serią koncertów przybyła do Polski bardziej rozpoznawalna brytyjska formacja hardrockowa UFO, występując w Gdańsku, Łodzi, Warszawie (dwukrotnie), Katowicach i Poznaniu. Na ikony heavy metalu, czyli Iron Maiden i Nazereth, polska publiczność musiała poczekać do 1984 roku.

Iron Maiden w Polsce

Innym przykładem myślenia branży rozrywkowej w kategoriach zysków, a nie poprawności ideologicznej, była trasa koncertowa punkowych UK Subs w lutym i marcu 1983 roku, z supportem w postaci Republiki – zespołu znienawidzonego przez polskich punków, stylistycznie niepasującego do gwiazd, ale niesłychanie popularnego, a więc zapowiadającego niezłe przychody. W 1983 roku Polskę ogarniała już druga fala zespołów punkowych, bardziej jednorodna stylistycznie w porównaniu z poprzednią; był to też okres wielkiej sławy grupy Grzegorza Ciechowskiego.

Remigiusz Kasprzycki przytoczył w "Dekadzie buntu" wspomnienie z koncertu UK Subs we Włocławku Dariusza Brzóski-Brzóskiewicza, przyszłego poety, muzyka i performera Totartu:

Koncert odbywał się w lokalnym kinie, gdzie wszystkie miejsca były siedzące. Wyglądało to tak, że po dwóch stronach rzędów stało ZOMO. Kiedy ktoś próbował wstać, to oni puszczali psy, które to wszystko uspokajały. To było przerażające. Było też dość groteskowo, bo UK Subs śpiewał o jakimś pieprzonym kapitalizmie i represjach, a tu stali strażnicy socjalizmu z ZOMO. Jednak chyba ci Anglicy mimo to czuli klimat.

Klaus Schulze w Polsce, 1983

W Polsce tego czasu koncertowały bez przeszkód także punkowe i nowofalowe zespoły z Jugosławii: Električni Orgazam i Laibach – choć ten drugi w listopadzie 1983 roku, czyli formalnie już po zakończeniu stanu wojennego. Polskę odwiedzali też artyści eksperymentujący z elektroniką: tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego przyjechał z koncertami Kraftwerk, zaraz przed jego zakończeniem, w lipcu 1983 roku zagrał Klaus Schulze, a jeszcze w tym samym roku nad Wisłę zawitał Tangerine Dream, a koncert na Torwarze został udokumentowany na albumie "Poland – The Warsaw Concert". Wydaje się, że Polska nie była tak otwarta na zagranicznych muzyków od czasu słynnych występów The Rolling Stones i The Animals w latach 60.

Video embed

Koncert Tangerine Dream w Warszawie

Spędzamy czas wojenny

Stan wojenny uderzył najmocniej w te polskie zespoły, które były najbardziej zależne od branży muzycznej, czyli pop-rockowy mainstream. Do katastrofalnej sytuacji finansowej wytwórni muzycznych, tłoczni płyt, agencji i przedsiębiorstw rozrywkowych doszło czasowe zamknięcie klubów, zawieszenie prasy muzycznej i audycji. Underground nie został nagłymi zmianami tak bardzo poszkodowany, choć znany jest przypadek Brygady Kryzys, która rozpadła się niedługo po tym, jak zimą 1982 roku odmówiła Rock Estradzie występów w w stołecznej Hali Gwardii pod skróconą nazwą Brygada K., czym zamknęła sobie drzwi do dalszych koncertów. Wielu współtwórców pierwszej punkowej fali z lat 1978–1980 wyemigrowało wówczas na Zachód, co w przejmujący sposób uchwycił neoawangardowy artysta, kierownik Galerii Remont, a następnie Post Remont i promotor muzyki punk Henryk Gajewski – sam od 1982 roku na emigracji w Amsterdamie – w filmie "Pasażer" z 1984 roku. Z drugiej strony, bywało tak, jak pisał muzyk Fornitu, Dexapolcortu A i Deutera, Paweł "Kelner" Rozwadowski we wspomnieniowej książce "To zupełnie nieprawdopodobne":

Rzeczywistość jak czarno-biała telewizja, jakby ktoś wyłączył kolor. Może i wyłączył, żeby całkiem już zdołować społeczeństwo. U Joasi odwrotnie, film kolorowy. Wpadają młodzi załoganci z Xenny, Robert, Tomek i Michał fotograf z Remontu. Palimy gandzię, zjadamy tony ciasta z marchewki, bo gastrofaza, a ja z Robim godzinami kleimy kolaże, rysujemy komiksy… spędzamy czas wojenny.

Podobny kontrast między zewnętrzną rzeczywistością Warszawy a kolorowym światem alternatywnej muzycznej wspólnoty uchwycił Jacques de Koning w dokumencie "I Could Live in Africa" o członkach zespołu Izrael.

Dokument o zespole Izrael "I could live in Africa"

Alternatywna scena szybko się rozwijała. "Paradoksalnie, stan wojenny zaowocował coraz liczniejszymi przeglądami, koncertami i festiwalami, gdzie zespoły punkrockowe mogły grać swoją muzykę" – pisał Kasprzycki, wymieniając Przegląd Piosenki Młodzieżowej w Słupsku, Muzyczny Camping Rocku w Brodnicy, Open Rock Festival w Krakowie, wspólną trasę TZN Xenny, Dezertera i Deutera "Rock Galicja" (Rzeszów, Mielec, Krosno i Sanok), Polrock w Poznaniu, Rockowisko w Łodzi i Konfrontacje Muzyczne w Malborku – wszystkie w 1982 roku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rock w Arenie, na scenie zespół Republika, od lewej: perkusista Sławomir Ciesielski, basista Paweł Kuczyński, gitarzysta Zbigniew Krzywański, lider, wokalista, muzyk Grzegorz Ciechowski, maj 1983, Poznań, fot. Longin Wawrynkiewicz/PAP

Obrazek

republika_pap_19830501_02f.jpg

W tym samym roku na III Ogólnopolskim Festiwalu Muzyki Młodej Generacji w Jarocinie grupy SS-20 (czyli Dezerter) i WC wyśmiały ze sceny Zbigniewa Hołdysa i Perfect, zaś punkowa publika zaczęła być coraz bardziej widoczna na jarocińskiej imprezie. Pomiędzy głęboką alternatywą, w której tkwiły Dezerter i WC, a establishmentem reprezentowanym przez Hołdysa, funkcjonowały nowofalowe zespoły Maanam i Republika czy bluesowe wokalistki Martyna Jakubowicz i Elżbieta Mielczarek

Elżbieta Mielczarek, "Poczekalnia PKP"

To ich piosenki, często melancholijne, osobiste, skupione na uczuciach i związkach międzyludzkich. okupowały w latach 1982–1983 listę przebojów Trójki.

Witajcie w naszej bajce

"Chcemy być sobą" Perfectu było niekwestionowanym hitem 1982 roku. Jednak inne popularne piosenki świadczą o tym, że słuchacze chcieli jednak być kimś innym. Jedni, jak muzycy Izraela, fantazjowali o życiu w Afryce (co zostało podchwycone w tytule filmu de Koninga). Inni, jak publiczność Kraftwerku, Tangerine Dream i Klausa Schulze, pasjonowali się możliwościami elektronicznej muzyki i światem maszyn. Fani heavy metalu zagłębiali się w mroczny świat tłumionych pragnień, a wkrótce Roman Kostrzewski i zespół Kat mieli dorzucić do tego wizje piekła i Szatana. Elżbieta Mielczarek kontemplowała melancholię opustoszałej stacji PKP, Martyna Jakubowicz zderzała wizje płomiennych romansów z realiami "domów z betonu", zaś Grzegorz Ciechowski dopełniał obrazu opisami zaborczej, zawłaszczającej miłości.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Martyna Jakubowicz, 1982, fot. Mirosław Stępniak/East News

Obrazek

martyna_jakubowicz_en_00947802_3105.jpg

Dodać do tego można jeszcze country, muzykę promowaną w tym okresie nie tylko przez Korneliusza Pacudę – dziennikarza muzycznego i twórcę Pikniku Country, imprezy odbywającej się od 1981 roku w Mrągowie. Country pozwalało spędzić miło czas, w zaskakująco swojskim klimacie plenerowej zabawy, a jednocześnie pomarzyć o byciu kimś zupełnie innym.

Jednak najbardziej fascynującym zestawieniem muzyki stanu wojennego jest "Akademia Pana Kleksa" w reżyserii Krzysztofa Gradowskiego. Choć do kin weszła w 1984 roku, kręcona była w stanie wojennym i zaskakująco ciekawie koresponduje z jego atmosferą. Film, który odniósł wielki sukces kasowy i frekwencyjny, był superprodukcją polsko-radziecką, a za muzykę odpowiadał sam Andrzej Korzyński.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Akademia Pana Kleksa" Krzysztofa Gradowskiego, fot. Festiwal Filmowy w Gdyni

Obrazek

full_akademia_pana_kleksa_2_770.jpg

Piotr Fronczewski zapraszający na wyspy Bergamuta, Zdzisława Sośnicka jako smutna księżniczka i TSA powracające w dramatycznej scenie marszu wilków zdają się problematyzować sam czas powstania filmu jako okres powszechnego marzenia i fantazjowania, a szkatułkowa konstrukcja filmu, w którym różne baśnie przeplatają się ze sobą, tylko to wrażenie potęguje. Nieważne, że cała historia, jak to w życiu, kończy się źle – chodziło przecież o utopię, a nie iluzję.

Autor: Xawery Stańczyk, grudzień 2018

Źródła:

Karolina Bittner, "Partia z piosenką, piosenka z partią. PZPR wobec muzyki rozrywkowej", Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2017;
Anna Idzikowska-Czubaj, "Rock w PRL-u. O paradoksach współistnienia", Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2011;
Remigiusz Kasprzycki, "Dekada buntu: Punk w Polsce i krajach sąsiednich w latach 1977–1989", Wydawnictwo Libron, Kraków 2013;
Mirosław Makowski, Michał Szymański, Obok albo ile procent Babilonu?, Manufaktura Legenda, Katowice 2010;
Ewa Mazierska (ed.) "Popular Music in Eastern Europe: Breaking the Cold War Paradigm", Palgrave Macmillan, London 2016;
Paweł „Kelner” Rozwadowski, To zupełnie nieprawdopodobne, WUW, Warszawa 2012;
Michał Wasążnik, Robert Jarosz, Generacja, Korporacja ha!art, Trasa W-Z, Warszawa 2010;
Przemysław Zieliński, "Scena rockowa w PRL. Historia, organizacja, znaczenie", Trio, Warszawa 2005.

Język Polish