Być kobietą w Galicji epoki fin-de-siècle

9f0cf3b-sojuz-ukrainok-prezydija-v-centri-rudnycka-.jpg, small, Prezydium Związku Ukraińskich Kobiet w centrum Mileny Rudnickiej, fot. istpravda.com.ua

#dziedzictwo

Przeczucie wielkich zmian, strach i euforia, przesyt życiem i fascynacja śmiercią, beztroska, frywolność i dekadentyzm – oto krótki spis idei z którymi przeważnie kojarzy się przełom XIX i XX wieku: czas który, na modłę francuskich myślicieli nazywa się fin-de-siècle – końcem epoki. Galicja, jako część jednego z największych europejskich imperiów tamtego czasu, przeżywała ten okres po swojemu.

Miała na to wpływ reputacja jednego z najbiedniejszych i najbardziej zapóźnionych regionów Austro-Węgier, z typową dla wielkich imperiów religijno-etniczną pstrokatością (trzy najliczniejsze narody stanowili tu Polacy, Ukraińcy i Żydzi). W sytuacji aktywnego rozwoju ruchów narodowych i upolityczniania się życia społecznego taka wielorakość była raczej problematyczna.

W kontekście życia kobiet okres fin-de-siècle był znaczący: przedmiotem ożywionych dyskusji stało się sporo "nowych" tematów, związanych z jednej strony z "wolną miłością", "podwójną moralnością" i prostytucją, a z drugiej z emancypacją kobiet – jej potencjałem i osiągalnymi granicami.

Spróbujmy prześledzić najpopularniejsze zagadnienia dyskusji publicznej dotyczącej kobiet, na przykładzie ówczesnego ukraińskiego społeczeństwa w Galicji.

Strażniczki moralności

Jednym z kluczowych zagadnień, przez pryzmat którego charakteryzowano kobietę, była skala moralności – co różniło się od sposobu oceniania mężczyzn. Przekonanie o, jakoby to, wyższych cnotach moralnych kobiet wykształciło w społeczeństwie pogląd o szczególnej moralnej misji kobiety. Uzasadniając konieczność balansu pomiędzy rolami społecznymi mężczyzn i kobiet, korespondent lwowskiego wydania "Dziennika Polskiego" w 1896 roku stwierdzał, że upadek kobiety miałby gorsze skutki dla społeczeństwa, niż analogiczne występki mężczyzny, ponieważ "nadrzędna" rola kobiet to ta, która wypływa z jej matczynych uczuć. Odwołujący się do tych "nadrzędnych" ról, społeczeństwo podkreślało, że w wychowaniu dziewcząt bardziej należy zwracać uwagę na "serce", niż rozum. Ze względu na takie przekonania, pierwsze placówki kształcenia dla kobiet znajdowały się pod opieką sióstr zakonnych (na przykład, szkołami dla Ukrainek opiekowały się siostry bazylianki) i nawet po pojawieniu się świeckich instytucji edukacyjnych, pod koniec XIX wieku, religijna linia edukacji kobiet pozostawała istotna.

Миниатюра — Michajłyna Roszkewycz, fot. Wikipedia

W utyskiwaniach na demoralizację młodzieży, czy atmosferę ateizmu, w której wychowywało się młode pokolenie (swoją drogą, tematy te były wówczas bardzo popularne), kobiety rzadko figurowały jako obiekt krytyki. Wyjątek mogła stanowić jedynie prostytucja, chociaż nawet wtedy, kobiety chętniej traktowano jako ofiary. Religijna prasa (która najczęściej występowała w roli moralno-etycznego cenzora w publicznych dyskusjach) poprzez młodzież, którą krytykowała, rozumiała przede wszystkim mężczyzn, a konkretniej tych, którzy pod wpływem "uniwersytetu, profesorów, pisarzy, czasopism i ugrupowań" zostawali ateistami, materialistami i wolnomyślicielami. Pisarka Mychajłyna Roszkweycz w swoich wspomnieniach opisała, jakie wrażenie zrobiła na niej "kwestia religijna" w interpretacji młodego "Iwana Franki", który będąc studentem uniwersytetu, przyjeżdżał do jej rodzinnego domu na wakacje. Po krytycznych uwagach Franki pod adresem Kościoła, wychowana w religijnym duchu Roszkewycz pisała:

Text

… wtedy bardzom się przeraziła i stałam się strasznie nie swoja, cierpiałam wtedy wiele, o czym nikomu z moich bliskich nie wspominałam.

Wedle słów autorki, jej brat Jarosław był zmuszony zwrócić France uwagę, aby przy siostrze "nie omawiać podobnych kwestii".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ćwiczenia polskiego oddziału Ochotniczej Legi Kobiet w okolicach Lwowa, 1919, fot. Muzeum Wojska Polskiego

Obrazek

ochotnicza_legia_kobiet_mwp_.jpg

Społeczne wyobrażenie kobiety, zgodne z surową religijną optyką, było związane z dużym autorytetem Kościoła, zwłaszcza wśród kobiet. Zgodnie z badanami Erica Hobsbawma, pod koniec XIX wieku w gronie świętych prawie na pewno pojawiło się więcej kobiet niż kiedykolwiek wcześniej, licząc od czasów średniowiecza. Raczej nie przypadkowo kobiety były najbardziej popularnymi świętymi kościoła katolickiego tamtych czasów – św. Bernadeta z Lourdes i św. Teresa z Lisieux (obie kanonizowano w pierwszych latach XX wieku). Podobnie wymowny był fakt, że właśnie wtedy konkretnych cech nabrał kult Marii Panny.

Tak więc Kościół, jako instytucja ogółem bardzo konserwatywna, broniąc tradycji (w szerokim rozumieniu – tego, co powinno być stabilne i niezmienne) przed progresem (czyli przed zmianami) XIX wieku, na główne "narzędzie" obrony wybrał właśnie kobiety, jako przeważnie bardziej sumienną i posłuszną część swoich owieczek. Dlatego też źródeł idei kobiety jako strażniczki moralności można szukać właśnie tu.

Prawo do siebie

Co taka moralna odpowiedzialność dawała kobietom? Tradycja, na której straży je postawiono, była bardzo zręcznym wytłumaczeniem dla wykluczenia z życia publicznego i braku równych praw kobiet i mężczyzn, którzy, zgodnie z taką logiką, byli mniej obciążeni moralnymi zobowiązaniami, a dzięki temu bardziej wprawni w polityce, gospodarce i innych sferach życia publicznego, które – co do zasady – wymagały pragmatyczności i kalkulacji. "Natura rzeczy", którą najczęściej wyjaśniano kobiece upośledzenie na polu prawnym, oznaczała między innymi, że nie są w stanie (poza pojedynczymi wyjątkami) być opiekunami, kuratorami i świadkami. Do 1914 roku tekst odpowiedniego artykułu Austriackiego Kodeksu Cywilnego głosił:

Text

… osoby duchowne, młodzież do 18 roku życia, kobiety, psychicznie chorzy, ślepi, głusi albo niemi, a także ci, którzy nie znają języka nieboszczyka, nie mogą być świadkami przy spisywaniu jego testamentu.

Pewne ograniczenia na kobiety nakładało też w sądownictwo. Odnosiły się one w szczególności do kobiet zamężnych, których prawa w sądzie mieli reprezentować ich mężowie.

Większość kobiet była pozbawiona prawa wyborczego. Ministerialny reskrypt z 1862 roku głosił, że kobiety w kuriach wyborczych miast i wsi są zwolnione z prawa głosu, a w kuriach wielkich właścicieli ziemskich posiadają takie prawa, jednak mogą z nich korzystać jedynie za pośrednictwem męża, przedstawicieli prawnych lub też pełnomocników płci męskiej. Ustawa o lokalnych samorządach, z 12 sierpnia 1866 roku, nadawała prawo głosu każdemu obywatelowi państwa, który mieszkał na jego terytorium nie mniej niż rok i opłacał podatki bezpośrednio od swojego nieruchomego majątku, działalności gospodarczej i innych dochodów. Obecność w treści ustawy słowa "każdy" (niemieckiego "jeder") dawała podstawę do przyszłych dywagacji nad semantycznym znaczeniem – czy odnosiło się ono wyłącznie do mężczyzn, czy obywateli w ogóle. Jakkolwiek do I Wojny Światowej nie zaszły żadne znaczące zmiany względem kobiet w ustawodawstwie wyborczym.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Uczestniczki Ukraińskiego Kongresu Kobiet w Wiedniu, 1921, fot. istpravda.com.ua

Obrazek

1cac2ee-uchasnyci-ukr.jpg

Jedynym praktycznym osiągnięciem zwoływanych w tej sprawie wieców kobiet i napisanych petycji stało się umożliwienie kobietom kandydowania w wyborach na posłów z miasta Lwowa do Sejmu Galicyjskiego w 1908 roku. Pretendentką na to stanowisko została wtedy polska malarka i aktywna feministka Maria Dulębianka, wytypowana przez stworzony w przededniu wyborów Związek Równouprawnienia Kobiet. Na jej kandydaturę zagłosowało 511 lwowian: 410 wyborców – mężczyzn i 101 wyborczyń – kobiet. Niepowodzenie pierwszej kandydatki nie było wielką niespodzianką. Można było spodziewać się takiego rezultatu zarówno ze względu na polityczną pasywność większości kobiet, jak i możliwość sabotowania uprawnionych do głosu kobiet, przez upoważnionych do wykonania ich woli, mężczyzn.

Na ten temat ukraiński kobiecy magazyn "Meta" pisał:

Text

We Lwowie na 17 000 wyborców sejmowych – 4000 to kobiety, i gdyby wszystkie kobiety mogły osobiście zagłosować, to p. Dulębianka otrzymałaby poważną ilość głosów i kto wie, czy nie zostałaby wybrana na posła.

W odpowiedzi na postulaty rozszerzenia możliwości udziału kobiet w wyborach i byciu wybranymi, gazeta "Słowo Polskie" w 1898 roku relacjonowała publiczny wykład profesora prawa Stanisław Starzyńskiego, który naukowo uzasadniał istniejące pomiędzy płciami nierówności w ustawodawstwie wyborczym. Chociaż autor podkreślał konieczność dopuszczenia kobiet do osobistego głosowania, to mimo wszystko brak możliwości ich udziału w głosowaniach na równi z mężczyznami wyjaśniał innym pojęciem o słuszności, gorącymi uczuciami, innym tokiem logicznego myślenia, brakiem lub też przeciwnie nadmiarem decyzyjności itp.

Pośród przyczyn, które jego zdaniem podważały możliwość istnienia powszechnego i równego prawa wyborczego dla kobiet, autor wyliczał "gorący patriotyzm", który u kobiet zawsze wiąże się z ofiarnością i poświęceniem, a w sprawach pragmatycznych, do których należy polityka, nadmiar tych uczuć miał być szkodliwy. Ogółem, mówca był przekonany, że polityczna namiętność kobiet podobna jest do uczuć, które wywołuje w nich miłość:

Text

(...) są one w stanie wznieść się dla niej na wyższy poziom cnót i poświęcenia, niż mogą to zrobić mężczyźni, ale mogą się również posunąć aż do zbrodni.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Agitacja za Marią Dulębianką na ulicach Lwowa, 1908, źródło: "Nowości ilustrowane", 1908, nr 10

Obrazek

photo-2.jpg

Strach przed emancypacją

Przez pryzmat takiej kojarzonej z kobietami naiwności konserwatywna większość często postrzegała też emancypację, czy raczej jej zewnętrzne przejawy. Emancypację w tych kołach uważano za powierzchowną i nie przesadnie głęboką fascynację młodych kobiet, które przez brak życiowego doświadczenia "bawią się" w feminizm lub też ideologię "starych panien", i które sublimują swój status poprzez tego typu inicjatywy. Wcieleniem tych negatywnych konotacji stały się krótkie fryzury, "papieroski", lub też inne oznaki pogardy dla "kobiecego" zachowania sankcjonowanego przez społeczeństwo.

"Dziennik Polski" w 1892 roku pisał:

Text

Współczesne wyemancypowane kobiety, które chętnie porzuciłyby igłę i szydełko, zamieniły spódnice i przybrały nawet męską postać, będą jak najdalsze od kobiecości.

Największe lęki przed emancypacją wiązały się ze szkodami dla rodzin i macierzyństwa. Gazeta "Rusłan" podczas, gdy ukraińska społeczność aktywnie omawiała konieczność założenia damskiego liceum albo gimnazjum (jako łączącego ogniwa pomiędzy podstawową i wyższą edukacją kobiet), zaproponowała zwrócenie uwagi na potrzebę założenia też "szkoły matek".

Text

Bo z pewnością, lepiej wyjdzie i dziecko i nauka na tym, że matka da mu zdrowe i racjonalne wychowanie względem fizycznego i psychicznego rozwoju, bo czym by miała potem tej słabej i nerwowej dziecinie pomóc w naukach gimnazjalnych przedmiotów!

Ze względu na obawy przed emancypacją kwestia kobiecej edukacji, czy może raczej jej granic – to czym miałaby się kończyć, miała bardzo niejednoznaczne opinie. Pomimo zdrowego sceptycyzmu obecne było, przynajmniej na poziomie norm społecznych, przekonanie, że wykształcona kobieta nie może we właściwy sposób realizować się w rodzinie, bo jak zaznaczyła gazeta "Hałyczanyn",

Text

(...) zmęczony domową opozycją i walką z rozumną i uczoną kobietą, on [mężczyzna] nie zapewni duszy swojej właściwej równowagi.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Związek Ukrainek w Stryju, fot. Wikipedia

Obrazek

stryj_sojuz_ukrainok_wiki.jpg

Rozmowy o wadze kobiecego mózgu i jego możliwościach przyswajania materiału szkoły wyższej, mało kto traktował poważnie, jednak to, że takie tematy pojawiały się w oficjalnych przemówieniach w Sejmie lub publikacjach na temat reformy oświaty, oddaje ogólne tło tamtych dyskusji. Dlatego też prawo do wyższego wykształcenia mieszkanki Galicji otrzymały dopiero w połowie lat 90-tych XIX wieku, a wprowadzenie go w życie jeszcze przez długi czas wymagało od nich nie byle jakiego uporu w walce z powszechnymi uprzedzeniami.

Emancypacyjne postulaty często traktowano, jako zagrożenie dla monolityczności sprawy narodowej, jako zamach na najwyższe świętości – ślub, rodzinę, ojcowski autorytet. Wedle Józefa Karola Potockiego, autora wydanej we Lwowie w 1900 roku książki, poświęconej biologicznym i psychologicznym właściwościom mężczyzn i kobiet, skłonność kobiet do nowych progresywnych prądów, w szczególności emancypacyjnych, była wynikiem kilku przyczyn. Sprzyjała temu tak zwana kobieca "swoboda niewolnicy" i związana z nią naturalna chęć protestu. Kolejną przyczyną była ich pozaspołeczność, ponieważ zdaniem autora publikacji, kobieta była w mniejszym stopniu członkiem społeczeństwa, niż mężczyzna, dlatego nie miała możliwości we właściwy sposób ocenić i wykorzystać wszystkich zalet istniejącego ładu społecznego. Przez to kobiety częściej stawały się zakładniczkami nadmiernie estetycznych, etycznych lub religijnych praktyk, natomiast mężczyźni, co do zasady, koncentrowali swoją energię na działalności zawodowej. I wreszcie, trzecią przyczyną, która popychała kobiety do ruchów protestujących w sprawie zmian społecznych, zdaniem autora broszury, była właściwa kobiecej naturze pasywność, wyrażona w naśladownictwie:

Text

(…) mamy tutaj takie same zjawisko, jak w wypadku gorączkowego przyswajania sobie nabytków "ostatniej mody".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Rodzima Szkoła" w Tarnopolu, fot. irp.te.ua

Obrazek

tarnopol_ridna_szkola.jpg

Emancypujcie się, ale narodowo

Swoistym pogodzeniem utworzonego przez wymóg nowych czasów obrazu emancypantki z jednej strony i wspieranego przez tradycję ideału żony i matki – z drugiej, stał się model kobiety-patriotki. Obraz patriotki ukształtował się na fali aktywnego rozwoju ruchów narodowych, dla wspierania których kobiety miały wytyczoną rolę. Zdaniem historyczki Alicji Kusiak-Brownstein, prawie każda kultura narodowa w dziewiętnastowiecznej Europie wytworzyła własny patriotyczny model kobiety-rycerza. Trzy największe narody ówczesnej Galicji – Polacy, Ukraińcy i Żydzi – nie stanowili wyjątku. Wedle badaczki, wzorzec "kobiety patriotki" był tradycyjnym patriarchalnym konceptem kobiecości, jasno określonym, związanym, jak zwykle, z kryzysami politycznymi. Takie modele funkcjonowały jako narodowe metafory lojalności względem rodziców, mężczyzn, braci, czy też obywatelskich lub politycznych instytucji, które ci reprezentują.

W przypadku ukraińskiego obrazu "patriotki", jej wcieleniem stała się "narodowo świadoma Rusinka", w której wzorcu łączyły się ideały matki-żony-gospodyni o wysokim poziomie moralności i wyemancypowanej, chociaż wyłącznie poprzez wybór narodowości, działaczki społecznej. Prawdopodobnie na pojawienie się takiego patriotycznego ideału Ukrainki największy wpływ miały napięte stosunki polsko-ukraińskie w ówczesnej Galicji. W ciągłym apelowaniu do "swojego" (ukraińskiego), w przeciwwadze do "obcego" (polskiego), społeczne role kobiet ograniczały się do kategorii obrończyń: narodowych interesów, wartości, patriotyzmu, idei poświęcenia w imię swojego narodu itp.

Z powodu takich pragnień spektrum oczekiwanych względem "emancypacyjnej" działalności kobiet najczęściej mieściło się: tworzenie różnego rodzaju dobroczynnych lub kulturalno-oświatowych towarzystw i członkostwo w nich, zbieranie pieniędzy na różne ukraińskie fundacje, organizowanie wieczorów towarzyskich, przedstawień i inne podobne zajęcia. Przy czym wszystkie te inicjatywy musiały koniecznie posiadać jednoznacznie narodowy charakter. Ukraińskie czasopisma zachęcały swoje czytelniczki do przyłączania się do organizacji takich jak Proswita, Ruska Besida, Rusie Towarzystwo Pedagogiczne, i jak pisał dziennik "Prawda" w 1892 roku:

Text

(...) brać aktywny udział w pracach tych towarzystw […], bo osobne towarzystwo takie jak Besida Kobieca, naszym zdaniem, może mieć tylko bardzo słabe powodzenie.

Przy okazji podkreślano, że Ukrainka, która obeznana jest z życiem własnego narodu, jego problemami i nieszczęściami, nie ma moralnego prawa by stać z boku, czy też egoistycznie cieszyć się z własnych feministycznych ambicji.

Tak też proces emancypacji kobiet (który wówczas koncentrował się głównie na postulacie prawa głosu, dostępu do edukacji, prawa do pracy i wykonywania zawodów specjalistycznych) był traktowany przede wszystkim jako część ogólnonarodowego projektu, a "kwestia kobieca" uważana nie tyle za sprawę kobiet, ile za problem całego ukraińskiego społeczeństwa, które nie mogło dopuścić, aby Ukrainki "nudziły się" w czterech ścianach, zupełnie oderwane od spraw obywatelskich, podczas gdy u najbliższych sąsiadów – Polaków kobiety bardzo aktywnie angażowały się w życie społeczne. Stąd też pierwszą inicjatywą ukraińskiego obywatelsko-politycznego ruchu (reprezentowanego, oczywiście, przez mężczyzn) w sprawie kobiecej emancypacji były starania, aby stanąć na jej czele i nadać jej "właściwy" kierunek.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Starszyzna USS: Sofija Gałeczko, Teodor Mamczur, Zenon Noskowski, Pawło Semyrozum, Roman Dydynśki i Czech Zdzisławski, źródło: Wikipedia

Obrazek

starshini_uss.jpg

Narodowo świadome matki i mieszane polsko-ukraińskie śluby

Obok obywatelskiej aktywności kobiet, do której zachęcała je narodowa retoryka, szczególnie podkreślano ideał kobiety-patriotki jako części rodziny. Kobieta była przedstawiana jako wychowawczyni przyszłych, świadomych narodowo Ukraińców, obrończyni domowego ogniska, gdzie "grzeją się i rozpalają patriotyczne serca", miała zapewniać rodzinnemu życiu ukraiński charakter. Już tradycyjnie, przykładem takiego narodowego poświęcenia dla Ukrainek stały się Polki. Właśnie do nich, od końca XIX wieku, najczęściej porównywano i na tej podstawie krytykowano ukraińskie kobiety. Na przykład, znaczą ilość żon–Polek, wśród galicyjskiej elity ukraińskiej tamtego czasu, anonimowy autor serii artykułów publikowanych w czasopiśmie "Diło" wyjaśniał problemami konserwatywnej edukacji Ukrainek, tym że są wychowywane jak zakonnice, "zbyt przybite i spętane wartościami wyniesionymi z różnych szkół bazylianek" i przez zaszczepione tam ideały często nadmiernie nieśmiałe, pozbawione inicjatywy i po prostu nie ciekawe. Autor argumentował tak:

Text

Przyczyna, dla której pomiędzy Polkami, a Rusinkami jest taka różnica, leży w tym, że Polki – to córki ludzi świeckich, a nasze Rusinki (chodziło przede wszystkim o inteligencję – I. C.) – to w największej części dzieci duchownych: ich rodzice również w swoim domu, ze względu na powołanie, dochowują poszczególnych cnót, z którymi dziś ni to, ni sio.

W takiej sytuacji małżeństwo z Polką traktowano jako jedyną możliwą alternatywę znalezienia sobie partii na odpowiednim do własnego poziomie intelektualnym.

Temat mieszanych ślubów postrzegano jako problematyczny, przede wszystkim ze względu na potencjalne konsekwencje dla sprawy narodowej. Uważano, że razem z żoną nie-Ukrainką do ukraińskiego domu niezawodnie wchodzić będzie obcy czynnik, który negatywnie wpłynie na patriotycznego ducha rodziny, a wychowanym w takiej rodzinie dzieciom, w przyszłości będzie trudno określić własną tożsamość narodową. Takie zastrzeżenia w ciągu pierwszych lat XX wieku tylko się nasilały, ze względu na coraz głębszy kryzys polityczny w polsko-ukraińskich stosunkach. Ukraińska strona była prawie pewna, że w małżeństwie Ukraińca z Polką wygra kobieta. Jej "zwycięstwo", wedle słów krytyków, będzie objawiało się językiem polskim w domu, wyznaniem dzieci, a w konsekwencji faworyzacją w życiu rodzinnym jej własnych narodowych i religijnych tradycji.

Postrzeganie narodowości matek jako decydującej w wyborze tożsamości narodowej dzieci urodzonych w mieszanych małżeństwach motywowano także ich tradycyjnie większym (w porównaniu z ojcami) zaangażowaniem w wychowanie potomstwa. Występując w roli pierwszych socjalizatorek, matki miały przyzwyczajać swoje dzieci do tego, co z czasem stanie się ich własnym. Szczególna nachalność polskich żon w narodowym wychowaniu, była wśród Ukraińców prawie że obiektem mistyfikacji. Przy tym, taką narrację powtarzano nie tylko w popularnej prasie, ale i osobistej korespondencji. Na jej przykładzie szczególnie widać, jak publiczne antagonizmy pomiędzy narodowościami mogły wpłynąć na prywatne życie i stać się częścią dyskursu.

Na przykład, Olga, córka ukraińskiego posła do Sejmu Galicyjskiego i parlamentu w Wiedniu – Ołeksandra Barwińskiego, w jednym z prywatnych listów o polskim ślubie swojego kuzyna pisała tak:

Text

Zaprzągł się do polskiego wozu, to teraz będą nim pomiatać, jak zechcą, dobrze że stryjko nie będzie tego widział, bo to by go gryzło. Co stryjko ze sobą zrobi nie wiem, ale że u nich nie będzie mieszkać, to rzecz pewna.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Otwarcie Kongresu Związku Ukraińskich Kobiet, Lwów, 9 października 1937, fot. istpravda.com.ua

Obrazek

vidkryttja_zjizdu_sojuzu_ukrainok_lviv-09.jpg

Bycie kobietą w Galicji "końca epoki" oznaczało życie w ciągłej poniewierce: między tradycją, która stała na straży społecznej moralności i priorytetem rodziny (pojęć, w szczególny sposób odnoszących się do kobiet) i progresem jako pierwszym warunkiem koniecznego rozwoju. Nowe kobiece ideały tworzono przez pryzmat narodowych potrzeb i w ten właśnie sposób ukraiński ruch argumentował zasadność emancypacji, przy czym długo żywił związane z nią lęki. Sprzyjały temu warunki życia politycznego Galicji, polsko-ukraińskie antagonizmy, które z początkiem XX wieku się zaostrzyły. Ukraińskie społeczeństwo oceniało siebie i w szczególności swoją damską część przez pryzmat pojawiających się wyzwań, przy czym co raz częściej zauważało, że pielęgnowanie w kobietach cech moralnych, jakkolwiek pasywnych autorytetów, jest mało przydatne w warunkach nowej epoki.

Autor: Ivanna Cherchovych, tłumaczenie, Joanna Majewska, maj 2022

Język Polish