Kobiety w kuchni: architektki

brukalska-kuchnia.jpg, default, Barbara i Stanisław Brukalscy, model wnęki kuchennej, z "Dom. Osiedle i mieszkanie", Nr. 1, 1929, "RÓJ", fot. rep. Dagmara Smolna. Rekonstrukcja mebli

#architektura

Na wygląd dzisiejszych kuchni ogromny wpływ miały architektki działające na początku XX wieku. Ich projekty były wynikiem nie tylko praktycznej potrzeby, lecz także wielkich przemian społeczno-kulturowych.

Architektka, autorka słynnego osiedla Sady Żoliborskie, Halina Skibniewska, w wydanej w 1974 roku książce "Rodzina a mieszkanie" pisała:

W gospodarstwie domowym od drugiej połowy XIX wieku w związku z sytuacją społeczno-ekonomiczną występuje problem udoskonalenia organizacji procesu przygotowywania posiłków, mający m.in. na celu zmniejszenie ciężaru pracy domowej. Proces ten był związany m.in. z walką kobiet o pozycję w społeczeństwie i domu, z likwidacją służby domowej, ograniczeniem powierzchni mieszkania, wreszcie z charakterystyczną tendencją naukowej organizacji pracy.

Halina Skibniewska, Osiedle Sady Żoliborskie w Warszawie, 1969, fot. Marian Sokołowski CAF/PAP

Na początku XX wieku zapoczątkowane w czasie rewolucji przemysłowej przemiany społeczne ugruntowały się, wpływając na sposób życia, organizację miast, architekturę. Trwała emancypacja kobiet, a I wojna światowa wpłynęła na rozwój techniki. Wszystkie te zjawiska dostrzegali najbardziej postępowi architekci (i nieliczne w tym zawodzie architektki) i uwzględniali w swoich koncepcjach mieszkalnictwa. Na tej fali narodził się modernizm (ze swoją najbardziej zaawansowaną odmianą – funkcjonalizmem), proponując nowe formy architektury, dopasowane do zmieniającego się sposobu życia. Dziś wiemy, że stworzone wówczas pomysły zrewolucjonizowały budownictwo praktycznie na całym świecie, a wpłynęły zarówno na wizję w wielkiej skali – urbanistykę, jak i na drobne rozwiązania, jak projektowanie kuchni.

W pewnym uproszczeniu można przyjąć, że rewolucja w kuchni zaczęła się w 1918 roku. Wtedy to bowiem studia na wiedeńskiej Kunstgewerbeschule (Szkoła Sztuk Stosowanych) rozpoczęła Margarete Schütte-Lihotzky jako pierwsza kobieta w dziejach Austrii. Obroniwszy dyplom, została oficjalnie pierwszą kobietą architektem w swojej ojczyźnie. Jako że już na studiach Margarete przejawiała zainteresowania budownictwem socjalnym, w 1926 roku ważny przedstawiciel modernistycznej awangardy, niemiecki architekt Ernst May, zaproponował jej dołączenie do zespołu opracowującego wizję taniego i wygodnego osiedla we Frankfurcie nad Menem. Architektka pod jego kierunkiem tworzyła więc plany osiedlowych przedszkoli, domów studenckich i szkół, jednak do historii przeszła dzięki temu, jak zaprojektowała tam kuchnie. Nadała im formę mikroskopijnego laboratorium (na powierzchni 1,9 x 3,4 m), w którym wszystkie urządzenia ustawiono w logicznej kolejności, aby żaden ruch nie był zbędny, a wszystkie czynności dało się wykonywać sprawnie i płynnie. Ściany w pomieszczeniu zapełniono systemem szuflad, schowków, szafek, w których na niewielkiej przestrzeni dało się przechowywać wiele przedmiotów (zmieściła się tu nawet składana deska do prasowania).

Thumbnail — Kuchnia frankfurcka, proj. Margarete Schütte-Lihotzky, fot. Wikipedia / Rekonstrukcja kuchni frankfurckiej w Museum für angewandte Kunst (Muzeum Sztuk Użytkowych) w Wiedniu

Aby lepiej zrozumieć rolę projektu Schütte-Lihotzky, należy pamiętać, że w mieszczańskich domach przez wieki kuchnia była odseparowana od części mieszkalnej, co więcej – domownicy w niej nie bywali, bo kuchennymi sprawami zajmowała się służba. Wraz z nowoczesnymi przemianami społecznymi zawód służącej zaczął zanikać; wielu rodzin nie było już stać na pomoc domową, w mniejszych mieszkaniach brakło miejsca na służbówki, a wykonujące do tej pory tę pracę kobiety zyskały więcej możliwości zatrudnienia.

Z chwilą, gdy w życiu domowym dążymy raczej do wygody własnej niż do reprezentacji, powoli zanikać zaczynają salony o pokaźnej ilości pluszowych mebli, pejzaży wieczornych i innych przedmiotów, świadczących o zamożności domu. Punkt ciężkości przesuwa się w kierunku pokoi użytkowych, łazienki, powoli zbliża się do kuchni.

Tak pisała w 1929 roku na łamach promującego postępowe rozwiązania w mieszkalnictwie magazyny "Dom Osiedle Mieszkanie" architektka Barbara Brukalska.

To ona dwa lata wcześniej, na zamówienie Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej zaprojektowała model nowoczesnej kuchni dla niewielkiego mieszkania w IV kolonii WSM na Żoliborzu (Brukalska była także współprojektantką – wraz z mężem, Stanisławem – samego osiedla). Sama przyznawała się do inspiracji powstałym niewiele wcześniej projektem austriackiej koleżanki oraz poradami Ireny Szumlakowskiej, redaktorki magazynu "Organizacja Gospodarstwa Domowego", wydawanego przez Sekcję Gospodarstwa Domowego przy Instytucie Naukowej Organizacji.

Barbara i Stanisław Brukalscy – wybrane prace [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Kuchnia Brukalskiej miała formę wyposażonej w okno wnęki o wymiarach 2,20 x 1,37 m, a dopasowana była do potrzeb liczącej 5–7 osób rodziny i mieszkań o jednej, dwóch i trzech izbach. I Brukalska o swojej kuchni myślała jako o laboratorium. We wspomnianym artykule z 1929 roku pisała:

Urządzenie tego laboratorjum przystosowujemy do pracy, jaką w nim wykonywuje się. Ustawiamy więc meble i przyrządy w takiej kolejności, w jakiej odbywa się praca, aby możliwie zmniejszyć ilość niepotrzebnych ruchów. Staramy się też, aby wszystkie przyrządy, służące do pewnych funkcji zgrupować tam, gdzie te funkcje się odbywają, więc np. mydło, szczotki, soda, kubeł do odpadków są przy zlewie i zmywaku, garnki, warząchwie itd. – przy piecu kuchennym.

Wnęka kuchenna w wizji Barbary Brukalskiej miała na stałe wbudowane meble:

gdyż nikt nie zdołałby pomieścić na tej małej powierzchni swoich stołów i kredensów, często tak nieracjonalnie zaprojektowanych

– pisała architektka. Logicznie rozmieszczone urządzenia (kuchnia węglowo-gazowa, zlew) obudowane były licznymi półkami i skrytkami, a także wentylowaną szafką, pełniącą funkcję spiżarni.

Kuchnia zaprojektowana przez Barbarę Brukalską była najbardziej innowacyjnym pomysłem dotyczącym organizacji wnętrz. Ale w tamtym okresie opracowywano także inne rozwiązania, ułatwiające życie w małym mieszkaniu. W numerze pierwszym pisma "Praesens" Helena Syrkus opublikowała swoje projekty składanych mebli (w tym np. znany doskonale wielu Polakom, bo produkowany masowo w latach powojennych "półkotapczan"), jako optymalne rozwiązanie dla niewielkiego "Domu inteligencji zawodowej".

W drugim numerze tego samego czasopisma Helena i Szymon Syrkusowie doceniali kuchnie – laboratoria:

Od racjonalnego zaprojektowania funkcjonalnego pasa ściany kuchennej zależy wydajność pracy kobiety zajmującej się domem, ilość jej wolnego i zajętego czasu, a co za tym idzie, cały niemal tryb życia domowego.

Od lutego do maja 2018 roku w warszawskiej Narodowej Galerii Sztuki Zachęta prezentowana była wystawa pt. "Przyszłość będzie inna. Wizje i praktyki modernizacji społecznych po roku 1918". Dotyczyła ona postępowych, modernizacyjnych idei społecznych, realizowanych w Polsce po odzyskaniu niepodległości. Wśród nich zobaczyć można było model kuchni zaprojektowanej w 1927 roku przez Barbarę Brukalską.

Ów projekt posłużył kuratorce wystawy, Joannie Kordjak, do zaprezentowania jednej z idei, jakie zrodził polski modernizm dwudziestolecia międzywojennego. Kuratorka pisała:

Architekci międzywojenni, jak Helena i Szymon Syrkusowie czy Barbara Brukalska, stawiali sobie za cel oddziaływanie na relacje międzyludzkie i stosunki społeczne poprzez organizowanie przestrzeni życiowej dla nowego człowieka – zarówno w skali makro (miasto/osiedle), jak i mikro (dom/mieszkanie). "Piękno to organizacja przestrzeni, a nie chaos zbytecznych ozdób" – hasło sformułowane przez grupę Praesens na potrzeby zorganizowanej na żoliborskim osiedlu WSM w 1930 roku wystawy "Mieszkanie najmniejsze" trafnie opisuje założenia nowej wówczas dziedziny, jaką była architektura wnętrz.

"Przyszłość będzie inna. Wizje i praktyki modernizacji społecznych po roku 1918" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Po II wojnie światowej małe kuchnie i wnęki kuchenne stały się standardem – małe mieszkania z prefabrykatów, podobne do tych, jakie rysowali przed wojną polscy funkcjonaliści, też wymagały racjonalizacji i optymalizacji przestrzeni. W odróżnieniu od spójnej wizji Brukalskiej, kuchnie powojenne nie były już wyposażane w specjalnie opracowane meble. Koncepcje przedwojennych modernistek starała się kontynuować Halina Skibniewska, projektująca w latach 60. i 70. prefabrykowane osiedla mieszkaniowe. Jako jedna z nielicznych analizowała potrzeby rodzin, łącząc je z możliwościami upaństwowionego systemu budownictwa. Rysowała plany małych, ale elastycznych w aranżacji mieszkań, których układ funkcjonalny można było zmieniać.

Dla osiedla Sady Żoliborskie Skibniewska zaprojektowała także skrojone na miarę mieszkań meble – te jednak w większości pozostały w fazie prototypów. Architektka rozumiała, że idea małej kuchni ma sens tylko wtedy, kiedy jest naprawdę racjonalnie zaprojektowana. W blokach z lat PRL nie udawało się tego osiągnąć. W książce "Rodzina a mieszkanie" pisała:

Niski poziom użytkowości małych kuchni był spowodowany nie tyle ograniczoną powierzchnią, ile nieracjonalnym rozmieszczeniem aparatów stałych, co uniemożliwiało użytkownikom uzupełnienie sprzętów; brakiem na rynku odpowiednich segmentów, trudnościami montażu itp. O ile błędy takie tolerowano w kuchniach dużych, o tyle były one nie do odrobienia w kuchniach małych i wywołały falę uzasadnionych protestów.

Wracając do kuchni Bruklaskiej: mimo że racjonalnie zaprojektowana i nowoczesna, nie została dobrze przyjęta przez użytkowników. Zamieszkujący kolonie WSM na Żoliborzu urzędnicy i inteligencja oczekiwali jednak w mieszkaniach miejsca dla służącej, żądając zarazem odseparowania wnęki kuchennej od części mieszkalnej. Architektka przerabiała więc swój postępowy projekt zgodnie z oczekiwaniami użytkowników...

Przemianę urządzenia kuchni oraz zlokalizowania jej w mieszkaniu często rozumie się jako kwestię nie tylko praktyczną, ale i polityczną. Nowoczesne kuchnie miały ułatwić gotowanie, skrócić czas przygotowywania posiłków w epoce, w której nie będzie już służących. Ale zarazem oczywiste było, że to kobiety zajmują się domem, starano się więc im tę pracę ułatwić – aby mogły ją godzić np. z pracą zawodową. Optymalizowanie aranżacji kuchni było konieczne w obliczu radykalnego zmniejszania się powierzchni mieszkań, jednocześnie było wyrazem nowoczesności w epoce, w której do domów doprowadzać zaczęto elektryczność (osiedle we Frankfurcie, gdzie kuchnie projektowała Margarete Schütte-Lihotzky, było pierwszym zelektryfikowanym osiedlem w Niemczech) czy instalacje gazowe. Projekty kuchni z lat 20. - nawet jeśli nie od razu przyjęte z entuzjazmem przez użytkowników – były ważnym elementem przemian społeczno-kulturowych z początku XX wieku, które ukształtowały nasze dzisiejsze myślenie o mieszkaniu.

Język Polish