Biało-szkarłatna czy srebrno-czerwona? Fascynujące fakty o głównym symbolu Polski
Kiedy powstała polska flaga, jakie naprawdę ma kolory, jak prawidłowo ją wywiesić i co zrobić, gdy nadchodzi burza oraz kto pisał o niej wiersze? Z okazji Dnia Flagi opowiadamy o jednym z głównych polskich symboli narodowych.
Dlaczego flaga jest biało-czerwona?
Sebastian Sobieski jako chorąży wielki koronny na Rolce sztokholmskiej, ok. 1605 r., fot. Zamek Królewski w Warszawie
Barwy narodowe Polski związane są z polskim herbem – białym orłem na czerwonym tle. Orzeł pojawiał się na monetach już za panowania Bolesława Chrobrego, a Wincenty Kadłubek w swojej "Kronice Polski" (XIII w.) pisał, że król Kazimierz II Sprawiedliwy w 1182 r. brał udział w bitwie z książętami galicyjskimi "pod znakiem orła". Według Beaty Wolszczak z Muzeum Historii Polski orzeł ten był biały lub nawet srebrny. Kolory polskiego herbu nie były przypadkowe: biel symbolizowała duchową czystość i szlachetność, a czerwień – ogień i krew
Co więcej, Beata Wolszczak zwraca uwagę, że produkcja czerwonych przedmiotów była bardzo kosztowna (do tego celu wykorzystywano samice polskiej koszenili, maleńkiego owada o czerwonym zabarwieniu), więc mogli je kupić tylko zamożni ludzie.
Czerwień oznaczała więc także bliskość dworu królewskiego, bogactwo i władzę.
Biały orzeł na czerwonym tle był również obecny na chorągwiach wojskowych. Symbolem Rzeczpospolitej Obojga Narodów był czerwono-biało-czerwony sztandar, pośrodku którego znajdował się herb podzielony na kilka części: przedstawiał on nie tylko polskiego orła białego, lecz także "Pogoń" – herb Wielkiego Księstwa Litewskiego, który obecnie, podobnie jak biało-czerwono-biała flaga, używany jest na Białorusi.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Herb Polski z białym orłem, źródło: Wikimedia Commons
Polski orzeł nosi koronę, która symbolizuje suwerenność i jedność państwa. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r., pierwszy premier II RP, Jędrzej Moraczewski, chciał uczynić orła bez korony symbolem narodowym, ale społeczeństwo i prasa skrytykowały go. Orzeł został pozbawiony korony po raz drugi za czasów PRL – komunistycznej republice nie wypadało obnosić się z królewskim symbolem.
Oficjalne pojawienie się polskiej flagi
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
"Bitwa o Pragę" (obecnie dzielnica Warszawy), 1831 rok, obraz nieznanego artysty (1931 r.). Fot. Muzeum Narodowe w Warszawie
Obrazek
bitwa_o_prage_w_1831_r.powstanie_listopadowe.jpg
Uważa się, że biało-czerwona kombinacja kolorów została po raz pierwszy użyta jako symbol Polski w 1792 roku, w pierwszą rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja – w tym czasie panie nosiły białe suknie z czerwonymi wstążkami, a mężczyźni ozdabiali się biało-czerwonymi opaskami. Biel i czerwień posłużyły za symbol narodowy w 1831 roku, podczas powstania listopadowego – dekret Sejmu Królestwa Polskiego dotyczył jednak tylko wojskowej kokardy, a nie flagi. W XIX wieku biało-czerwone atrybuty były noszone również poza granicami Polski – na przykład przez Polaków uczestniczących w Wiośnie Ludów w 1848 roku oraz przez obcokrajowców wspierających Polskę w walce o niepodległość.
Biel i czerwień stały się oficjalnymi barwami Polski dopiero w 1919 roku: to, jak powinna wyglądać polska flaga, zostało określone w ustawie o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa w szczególności regulowała kształt (prostokąt z dwoma pasami, białym powyżej i czerwonym poniżej) oraz rozmiar flagi – stosunek szerokości do długości powinien wynosić 5:8. Takie proporcje zostały zachowane do dziś, choć obecnie głównymi aktami prawnymi definiującymi polskie symbole narodowe są Konstytucja oraz "Ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych" z 31 stycznia 1980 r.
Dwie polskie flagi
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Polska bandera morska. Fot. Mateusz War/Wikimedia.org
Obrazek
0906_bandera_marynarki_wojennej_rp_orp_torun.jpg
Dla wielu osób zaskoczeniem będzie fakt, że polska flaga występuje w dwóch wariantach. Głównym z nich jest dobrze znany biało-czerwony prostokąt, który zawsze można zobaczyć na ulicach Polski w święta państwowe. Istnieje jednak inna odmiana flagi – biało-czerwona z orłem w koronie. Ta flaga pojawiła się w 1919 roku – miała być wywieszana tylko w polskich placówkach dyplomatycznych za granicą. Zgodnie z obecnie obowiązującym prawem, flaga z godłem może być używana również w konsulatach, na lotniskach i na statkach handlowych.
Odcienie czerwieni
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Polska flaga, wersja 1919 roku. Fot. Wikimedia.org
Obrazek
flaga_polski_.jpg
Polskie barwy narodowe nie zmieniły się od kilku stuleci, zmieniały się natomiast ich odcienie. Początkowo czerwień była raczej karmazynowa, ale po Powstaniu Styczniowym zastąpiono ją amarantem. W 1921 roku ponownie zdecydowano się na odcień purpurowy, a kilka lat później zastąpiono go cynobrem. Dopiero pod koniec XX wieku kolor został ponownie "przyciemniony". Jeśli chodzi o biel, to w rzeczywistości ma ona srebrzysty odcień. Jednak nawet teraz nie jest łatwo ustalić, jakie dokładnie są kolory polskiej flagi. W książce "Jak przestałem kochać design" pisarz i projektant Marcin Wicha narzeka:
Wiele razy próbowałem sprawdzić, jakie są oficjalne kolory polskiej flagi. Raport Najwyższej Izby Kontroli cytuje odpowiednią ustawę:
Odcień barwy białej i czerwonej określono w ustawie przy pomocy współrzędnych trójchromatycznych oraz dopuszczalnej różnicy barwy białej i czerwonej. Ocena spełnienia tego wymogu jest możliwa wyłącznie w warunkach laboratoryjnych.
Według Wikipedii – tym razem jakoś jej wierzę – nie udało się także ustalić, jakie wartości CMYK powinna mieć biało-czerwona w druku (szkoda, bo to łatwiejsze niż porównywanie z wzorcem w warunkach laboratoryjnych). Podobno komisja, która miała określić składowe wartości CMYK, rozpoczęła pracę, ale nigdy nie doszła do konkluzji.
Nie wszystko jest tym, czym się wydaje
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Kopiec Kościuszki w Krakowie z okazji Dnia Flagi. Fot. Łukasz Gągulski/PAP
Obrazek
dzien_flagi_kopiec_pap.jpg
Polska flaga ma określone kolory i proporcje i koniecznie musi być zawieszona na maszcie. Zwykły biało-czerwony kawałek materiału na plastikowym patyczku, dwukolorowy prostokąt narysowany na papierze czy biało-czerwona koszulka ze sklepu z pamiątkami mają jedną wspólną cechę: są przedmiotami wykonanymi z wykorzystaniem barw narodowych, ale nie można ich uznać za flagę. "Prawdziwa" flaga narodowa nie może zawierać napisów ani emblematów, takich jak kluby piłkarskie lub miejscowości. Jednak biało-czerwona tkanina z logo ulubionej drużyny sportowej będzie całkiem legalna, jeśli jej proporcje różnią się od tych określonych w ustawie. Nie należy jednak nadużywać barw narodowych: lepiej pamiętać o symbolice w odpowiednich okolicznościach, a komercyjne wykorzystanie flagi jest zupełnie nie na miejscu.
Ochrona flagi
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Lech Wałęsa wygłasza przemówienie do strajkujących w Stoczni im. Lenina w Gdańsku, 31 sierpnia 1980 roku. Fot. © Rue des Archives / AGIP / Forum
Obrazek
full_walesa_forum_stocznia_121_770.jpg
Zgodnie z prawem flaga musi być traktowana z szacunkiem, co oznacza, że powinna być eksponowana w miejscach publicznych zgodnie z zasadami. Flaga ma być czysta i wyprasowana, nigdy nie może dotykać ziemi ani wody, a w deszczową i wietrzną pogodę lepiej jest ją starannie złożyć i poczekać, aż burza przeminie. Pod żadnym pozorem nie wolno publicznie niszczyć lub "znieważać" flagi narodowej: grozi za to surowa grzywna lub nawet kara pozbawienia wolności do roku. Zniszczona flaga nie może zostać po prostu wyrzucona – powinna zostać spalona pod nieobecność publiczności lub zniszczona poprzez "oddzielenie kolorów od siebie", czyli na przykład poprzez przecięcie jej na pół w dyskrecji.
Dzień Flagi
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Instalacja biało-czerwonych flag w ogrodach Zamku Królewskiego w Warszawie z okazji Dnia Flagi. Fot. Radek Pietruszka/PAP
Obrazek
dzien_flagi_warszawa_pap_.jpg
W 2004 roku wprowadzono w Polsce nowe święto – Dzień Flagi, który w kalendarzu znajduje się obok Święta Pracy i Święta Konstytucji 3 Maja. Dzień 2 maja został wybrany nieprzypadkowo: tego dnia w 1945 roku polscy żołnierze biorący udział w zdobyciu Berlina zawiesili polską flagę na Reichstagu oraz na kolumnie w Großer Tiergarten. Ponadto drugiego maja obchodzony jest Dzień Polonii i Polaków za Granicą. Co roku w tym dniu biało-czerwona flaga wywieszana jest na murach domów i polonijnych instytucji publicznych, flagi rozdawane są przechodniom na ulicach miast, organizowane są konkursy i imprezy, zawody rowerowe, maratony sportowe, koncerty i quizy dla dzieci poświęcone jednemu z głównych symboli Polski.
Polska flaga w kulturze
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Wojciech Kossak, "Zaślubiny Polski z morzem". Fot. Muzeum Wojska Polskiego
Obrazek
zaslubiny_polski_z_morzem.jpg
W okresie, gdy Polacy byli pozbawieni swojego państwa, barwy i symbole na wpół utraconej ojczyzny ożywiały ducha narodowego. Polska flaga inspirowała artystów, a odniesienia do niej i herbu można oczywiście znaleźć w wielu utworach literackich tamtych czasów. Najbardziej znanym z nich jest niewątpliwie patriotyczny wiersz Władysława Bełzy, "Katechizm polskiego dziecka", napisany w 1901 roku, który do dziś zna na pamięć każdy polski uczeń.
Polska flaga była także inspiracją dla twórców dwudziestolecia międzywojennego, jako symbol państwa odrodzonego. W 1935 roku poetka Maria Pawlikowska-Jasnorzewska napisała wiersz zatytułowany "Barwy narodowe":
Text
Białokrwawy, Krwawobiały, lniany
Opatrunku który zwiesz się: sztandar,
Coś się z wielkim krwotokiem uporał!
Wiatr rozwija ten dokument rany,
Wznosi w górę bohaterski bandaż,
Tę pamiątkę,
Ten dług
I ten morał.
O polskiej fladze również później pisało wielu literatów i poetów, ale chyba najbardziej przejmujący jest wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego "Pieśń o fladze", który poeta napisał w 1944 r. w obozie jenieckim w Altengrabow pod Magdeburgiem na wieść o upadku Powstania Warszawskiego. Bohaterami lirycznymi wiersza są polskie sztandary, które brały udział w różnych bitwach II wojny światowej i pozostały na polu walki:
Text
(…)
Zebrały się nocą flagi,
Flaga fladze dodaje odwagi:
– No, no, nie bądź taka zmartwiona.
Nie pomogą i moce piekła:
jam ciebie, tyś mnie urzekła,
nie zmogą cię bombą ni złotem,
i na zawsze zachowasz swą cnotę.
I nigdy nie będziesz biała,
i nigdy nie będziesz czerwona,
zostaniesz biało-czerwona,
jak wielka zorza szalona,
czerwona jak puchar wina,
biała jak śnieżna lawina,
najukochańsza, najmilsza
biało-czerwona.
(…)
