Zmieniajmy świat i jego postrzeganie

bialorus_protesty_opozycji_forum_.jpg, default, Demonstracja opozycji, Plac Niepodległości, Mińsk, 23 sierpnia 2020, fot. Valery Szarifulin/TASS/Forum

#dziedzictwo

Białorusini jako naród spali przez dwie dekady, aż wreszcie obudzili się latem 2020 roku. I teraz nadrabiają, przeżywając każdego dnia cały rok. Dlatego niemal nie da się napisać bieżącego eseju o powyborczych wydarzeniach w Mińsku. Tekst rozpoczęty rano pod wieczór jest już nieaktualny. Żeby jakoś okiełznać ten żywioł wydarzeń i emocji, spróbować zatrzymać chwilę, wybrałam pięć zwyczajnych słów z mojego obecnego życia, które tego lata na zawsze zmieniły dla mnie znaczenie.

Asfalt

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wiersz na asfalcie, fot. svaboda.org

Obrazek

napis-fot-svaboda-org.jpg

Przez ostatnie ćwierć wieku Białoruś była dosłownie i w przenośni zalana asfaltem. Zabito wszystko, co żywe, w sercach i na ulicach. Priorytetowym zadaniem państwa było dławienie wszelkiej inicjatywy. Modernizacja miast polegała zwykle na wycięciu drzew i wybrukowaniu skwerów. Dopiero w ostatnich latach mieszkańcy obudzili się i zaczęli bronić drzew przed urzędnikami oraz organizować się w rozmaite grupy wzajemnej pomocy.

Wizytówką Białorusinów jest czystość. Tak mówią przyjezdni. Porządek i stabilność to zasługa prezydentury Aleksandra Łukaszenki. Taki komunikat nadaje na cały świat białoruska propaganda. A my wręcz pękamy ze złości.

Najwyraźniej co druga osoba ma tu obsesję nieustannego szorowania i czyszczenia. Oko Białorusina cieszą miejsca starannie ogolone z wszelkich chabazi i kolców. Dlatego Białorusini czują się ograbieni przez hasła typu „reżim = czystość”.

„Białą Ruś” często interpretuje się w literaturze patriotycznej jako „Czystą Ruś”. Białorusini zasłynęli ostatnio właśnie walką o prawo przywrócenia narodowi idei czystości. Protestujący demonstracyjnie zbierają po sobie śmieci. Młodzież w koszulkach z symbolami narodowymi wchodzi na ławki, budki i inną małą architekturę tylko po zdjęciu obuwia. Ludzie starannie rozbierają barykady po protestach, odstawiając własność miasta na swoje miejsce.

Jednocześnie toczy się walka o zawłaszczenie przestrzeni. Na płotach, betonowych ścianach i innych powierzchniach w „firmowym” kolorze białoruskich blokowisk - szarym (nawiasem mówiąc, kochamy w Białorusi ten kolor) świetnie wyglądają biało-czerwono-białe pasy tkaniny, wstążek, zrobione z taśmy klejącej, papieru i co tam jeszcze znajdzie się pod ręką. Gładziutki asfalt naszych jezdni i chodników zmienił się w białoruską tabula rasa. To właśnie na asfalcie studenci filologii Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego wypisali 1 września cytaty z białoruskich klasyków - w dniu, kiedy zatrzymano dwie studentki. #вершынаасфальце (wiersze na asfalcie) to akcja artystyczna na rzecz wolności słowa w Białorusi; można się do niej przyłączyć na całym świecie.

Wiadomości

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Protesty opozycji, Mińsk, Białoruś, 1 września 2020, fot. Sergei Bobylevvia/Getty Images

Obrazek

bialorus_spiewy_gettyimages_7.jpg

W południe 9 sierpnia w Białorusi zniknął na trzy dni internet. Obywatele kraju bez dostępu do wiadomości byli zagubieni, zdezorientowani i podupadli na duchu, słysząc na ulicach swoich miast wybuchy i strzały.

I oto, pośród tej głębokiej ciemności informacyjnej w telefonie nagle wyświetliły się słowa: „Tu Paweł Durow, twórca Telegramu. Wzmocniliśmy nasze kanały dla Białorusi. Trzymajcie się”.

Przeczytałam to i zrozumiałam: cokolwiek wydarzy się dalej, dobrze na tym wyjdziemy.

Kiedyś już miałam takie nagłe przeczucie po wyborach prezydenckich. Wieczorem 19 grudnia 2010 roku zrozumiałam: cokolwiek się wydarzy, nie wyjdziemy na tym dobrze. Zostaniemy z Łukaszenką na co najmniej pięć lat i zdaje się, że generalnie wszyscy są zadowoleni.

Wówczas tak ostro zareagowałam na reportaże stacji „Euronews”, gdzie zaniżano liczbę protestujących w Mińsku przeciwko sfałszowaniu wyborów, a brutalne rozpędzenie pokojowej manifestacji tłumaczono tym, że demonstranci tłukli szyby w budynku CKW (Centralna Komisja Wyborcza – przyp. red.). I nieważne, że była to ewidentna prowokacja reżimu.

Nawet jeśli niektórzy Białorusini byli oczarowani Europą, tego dnia oczarowanie momentalnie się ulotniło. Nie byliśmy w stanie przekrzyczeć państwowych programów telewizyjnych, swoich i sąsiadów: rządy uprawiały geopolitykę, targując się z dyktatorem, a naród - zakładnika dyktatora - wszyscy mieli w nosie.

Mój przyjaciel, poeta Andrej Adamowicz, napisał wówczas esej o kwiecie lilii. Dziewczynka sprzedawała w tłumie demonstrantów swoje rysunki. Protest, który zlewał się z mroźnych ulic Mińska w jedną silną kolumnę, Andrej porównał do płatków lilii, narysowanych przez dziecko. Mówił, że czuje, jak rośnie w nas coś ważnego.

Przetłumaczyłam wtedy jego tekst na kilka języków i rozesłałam wszystkim znajomym za granicą. Ale niemal nigdzie go nie opublikowano.

I oto w 2020 roku starzejący się dyktator postanowił powtórzyć sukces sprzed dziesięciu lat. Protesty w Białorusi zawczasu uznano za agresywne (propaganda wykorzystywała ukraińskie słowo „Majdan”, które w wyniku wieloletnich wysiłków rosyjskich programów telewizyjnych stało się dla zwykłych ludzi synonimem przemocy). Granaty hukowo-błyskowe, również zawczasu zamówione w Czechach, gwarantowały na ekranie telewizora efekty specjalne wojny domowej. Spokojnych ludzi (tak śpiewają o sobie Białorusini w swoim hymnie państwowym) przemocą ubierano w żółte kamizelki. Telewidzowie na całym świecie dostali prosty, dobitny komunikat: znowu zamieszki na ulicach Europy Wschodniej.

Ale tym razem coś poszło niezgodnie z planem.

Przede wszystkim dlatego, że teraz już nie musimy o niczym przekonywać jakichś tam mediów. Dzięki „Telegramowi” każde białoruskie podwórko ma dziś własną komunikację. I chodzi nie tylko o dostęp do wiadomości z pierwszej ręki - lokalne społeczności mogą już ustalać własne programy.

A przemarznięta lilia z eseju Andreja Adamowicza rozwinęła się w wielkie projekty, takie jak Voice of Belarus, gdzie wolontariusze w sześciu językach piszą o wydarzeniach w kraju dla prasy zagranicznej.

Pogoń

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Pogoń", godło Białorusi, ale z postacią kobiety, fot. twitter.com/artsiadziba/

Obrazek

pogon-kobieta-artsiadziba.jpg

Głównym elementem białoruskiego herbu narodowego „Pogoń” jest jeździec. Starożytny emblemat był w swojej historii wielokrotnie przeprojektowywany i dziś jest najbardziej znany w wersji malarza Uładzimira Krukowskiego z początku lat 90., kiedy to „Pogoń” przez kilka lat - zanim Łukaszenka doszedł do władzy - był oficjalnym herbem Republiki Białorusi.

Znaczenie tego słowa w leksykonie Białorusinów nie zmieniło się, zmienił się rodzaj - na żeński.

Kiedy designerka Julia Haławina i poeta Aleś Płotka wymyślili biało-różowo-czerwoną amazonkę, wielu uznało, że to parodia historycznego symbolu. Nacjonaliści tradycyjnie się obrazili. Ale w sierpniu 2020 roku, kiedy białoruskie protesty coraz częściej zaczęto nazywać „kobiecą rewolucją”, niektórzy aktywiści, mężczyźni, oświadczyli, że w wolnej Białorusi „Pogoń” powinna zostać symbolem narodowym w wersji żeńskiej. I wygląda na to, że wcale nie żartują.

Też w sumie jestem za. Poprę nowy herb, ale pod warunkiem, że konia dosiądzie brunetka.

Ale tak serio, to trochę smutne. Zachwyty białoruskim feminizmem są mocno na wyrost - Białorusinki mają jeszcze przed sobą bardzo długą drogę. To, co wygląda na wschodnioeuropejski feminizm, tak naprawdę jest wymuszonym matriarchatem. Znowu, niestety, wraca stara kobieca tradycja zastępowania mężczyzn, zabitych albo wziętych do niewoli. Osłaniania ich własnym ciałem, w nadziei na rycerskość wroga. Szczególnie synów i ukochanych.

I pewnie właśnie dlatego Białoruś do dzisiaj żyje, przetrwała. Ale kiedy niebezpieczeństwo mija, mężczyźni wracają z niewoli, chłopcy rosną i wszystko wraca do dawnego porządku.

Swietłana Cichanouska postąpiła tak, jak Białorusince przystoi. Przejęła rolę męża, wsadzonego do więzienia. Główna obietnica jej sztabu to przeprowadzenie nowych wyborów. I coś mi mówi, że w wolnej Białorusi władzę znowu obejmie mężczyzna.

Ale na naszym godle narodowym będzie kobieta, Pogoń. Tak myślę.

Gandhizm

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dzieci protestujących bawią się obok pomnika na placu Jakuba Kolasa, 20 września 2020, Mińsk, Białoruś, fot. archiwum prywatne Marii Martysiewicz

Obrazek

maria-martysiewicz-0-img_4107.jpg

Jedną z najczęstszych reakcji na wydarzenia w Białorusi jest w sieciach społecznościowych, szczególnie wśród użytkowników z Ukrainy, niezgoda na pokorę, z jaką bici Białorusini nadstawiają drugi policzek. Kwiaty, białe sukienki kobiet, modlitwy wiernych, studenckie piosenki, rysunki dzieci - wszystko to krytycy pogardliwie nazywają „gandhizmem”. Ich zdaniem, jeżeli ktoś nas bije, trzeba się bronić, również przelać krew i może nawet umrzeć.

Okazuje się, że świadomy wybór pokojowego protestu można odbierać jako słabość i niedojrzałość narodu.

Mahatma Gandhi (1869-1948) - wojownik o niepodległość Indii, twórca filozofii biernego oporu (satyagraha) - być może faktycznie jakoś zainspirował Białorusinów. Ale moim zdaniem, nasze protesty mają innego duchowego przywódcę. Białorusina. A dokładniej - Białorusina z Polesia, a to wiele wyjaśnia.

Wasyl Tałasz (1844-1946) urodził się i całe długie życie spędził w wiosce pod Petrykowem. Miał 19 lat, kiedy na Białorusi wybuchło powstanie Kalinowskiego, ale nie znalazłam żadnych informacji o jego życiu w tym okresie. Dziad Tałasz, jak z sympatią mówią o nim Białorusini, był partyzantem dwu wojen. W 1919 roku, podczas wojny domowej w podeszłym już wieku walczył nad Prypecią z Polakami. W ruchu partyzanckim podczas drugiej wojny światowej stuletni bolszewik występował raczej jako symbol walki z okupantem, co znów przysporzyło mu sławy; stał się legendarny.

W czasach pokoju Wasyl Tałasz dał się poznać z mniej heroicznej strony. Na przykład w roku 1933 zażądał od poety Jakuba Kołasa udziału w honorarium za poemat „Topiel”, którego był bohaterem. Za to kiedy Ojczyzna znalazła się w potrzebie…

W sierpniu 2020 roku nagle okazało się, że w każdym Białorusinie siedzi malutki Dziad Tałasz. Nasz tałaszyzm przejawił się w decentralizacji, spontaniczności i kreatywności białoruskiego protestu. Ludzie zrozumieli, że głównym zadaniem funkcjonariuszy Łukaszenki jest powstrzymanie ich od wyjścia na Plac - i postanowili wyjść na Plac, nie wychodząc na Plac.

Dla mieszkańców ulicy Czarwiakowa w Mińsku Placem stał się skwerek przy budce z transformatorem. Codziennie malują tam graffiti, a służby miejskie je usuwają. Niedawno budka dostała ochronę w sile siedmiu funkcjonariuszy OMON-u. Ale mieszkańcy nie poddają się i wymyślają coraz to nowe akty dywersji artystycznej. Ich wspaniałą walkę śledzi cały świat.

Białoruś jest dzisiaj jedną wielką sceną soc-artu. Cokolwiek jest w kraju białe, dostanie nieco czerwieni - i odwrotnie. Od kiedy do balkonów zaczęto wysyłać podnośniki, żeby zdejmować flagi narodowe, kobiety wywieszają „pranie” do suszenia - majtki i staniki w patriotycznych barwach. Żarty z coraz żałośniejszych służb to ważna broń partyzantki miejskiej.

Mamy też ogólnokrajowy konkurs na najzabawniejsze hasło na plakacie. W ciągu miesiąca protestów pismo internetowe o przekładach literackich „Prajdziświet” zebrało kilka tysięcy przykładów takiej twórczości ludowej. Gdyby Dziad Tałasz dożył naszych czasów, pewnie byłby zagorzałym zwolennikiem Aleksandra Łukaszenki - ale też na pewno doceniłby partyzanckie strategie swoich potomków.

Faszyści

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zatrzymanie kobiety podczas wiecu opozycji, 19 września 2020 roku, Mińsk, Białoruś, fot. BelaPAN/Reuters/Forum

Obrazek

bialorus_minsk_kobiety_forum_11.jpg

Kiedy wróciła łączność internetowa, zaczęły napływać straszliwe świadectwa przemocy i tortur, jakich doświadczali pokojowo nastawieni obywatele z rąk funkcjonariuszy OMON-u w komendach milicji i w areszcie na ulicy Akreścina w Mińsku. Wielu ludzi złapano przypadkowo, daleko od miejsc protestów. Lekarze opowiadali anonimowo o obrażeniach od gumowych kul, którymi strzelano do bezbronnych ludzi. Również z innych białoruskich miast dochodziły wieści o rannych i pobitych. W wyniku działań milicji w całym kraju zginęło co najmniej pięć osób.

Pierwsze, co miałam ochotę zrobić, kiedy to usłyszałam, to pójść pod pomnik Holokaustu przy stacji kolejowej Bronnaja Hara, gdzie mieszkałam latem. W latach 1942-1943 rozstrzelano tu ponad 50 tys. cywilów, głównie Żydów z okolicznych miejscowości.

W 1944 roku podczas odwrotu naziści wykopali wszystkie ciała i spalili je, a popiół rozsypali w lesie. Zabili też ludzi, których zmusili do rozkopania grobów, a następnie wszystkich mieszkańców wioski Bronna Góra.

Thumbnail — "Pamięci 50 000 obywateli narodowości żydowskiej ze Związku Radzieckiego i zachodniej Europy”, inskrypcja na pomniku w Bronnej Górze, fot. Wikimedia Commons

Dopiero niedawno po raz pierwszy przeczytałam koszmarne szczegóły zbrodni w Bronnej - równolegle z relacjami świadków tortur z 9-12 sierpnia. Wstrząsnęła mną zbieżność opisów. Ludzie upychani w samochodach jak śledzie w beczce, białoruski OMON układający ludzi - jak naziści w Bronnej - warstwami jedni na drugich…

„Faszyści”, „kaci”, „gestapo” - te słowa od miesiąca nie schodzą z ust Białorusinów. Retoryka świętej wojny ojczyźnianej - od dwudziestu lat stanowiąca fundament ideologii państwowej Łukaszenki - ostatecznie się skompromitowała.

Kiedy dyktator wydał rozkaz torturowania ludzi, sam zwrócił przeciwko sobie potężny czołg T-34.

I jeszcze jedno skojarzenie ze współczesnością, które mi przyszło do głowy, kiedy czytałam o tragedii w Bronnej Górze: świadkowie pragnęli zapamiętać dla potomnych całe to bestialstwo, imiona morderców i katów. Jedno z nazwisk esesmanów, dowodzących zbrodnią w Bronnej, brzmi słowiańsko: Zawadzki.

Większość tych, którzy biją ludzi na Akreścina, to Białorusini. Dlaczego w kraju, który przeżył masowe zbrodnie nazizmu i stalinizmu, coś podobnego omal nie powtórzyło się w XXI wieku - i to bez interwencji z zewnątrz, tylko z inicjatywy przywódcy, porównującego przecież kraj do ukochanej kobiety? To już temat na oddzielny tekst. A może i na kilka tekstów. A teraz jeszcze nieco o słowach. Kilka lat temu pomagałam rodzinie amerykańskich Żydów, których przodkowie w 1920 roku wyjechali z Kopyla, odnaleźć rodzinne groby. Wszystkie poszukiwania prowadziły do pomników Holokaustu. Amerykanie zadali mi pytanie: dlaczego „więźniowie” są we wszystkich angielskich tekstach tłumaczeni jako „prisoners”. Przecież jeżeli człowiek siedzi w więzieniu, to jest przestępcą. A czy ci ludzie byli czemuś winni?

I wtedy pomyślałam, że kiedy tłumaczymy białoruskiego czy rosyjskiego „więźnia”, mamy na myśli tylko tyle, że kogoś związano i uwięziono. To, że człowiek może siedzieć w więzieniu nie tylko za przestępstwo, jest wpisane w nasze postrzeganie świata.

Co tu można dodać poza: „za wolność naszą i waszą”. Zmieniajmy świat i jego postrzeganie.

Autorka: Maria Martysiewicz, tłumaczenie: Siergiej Kowalow

Język Polish

Беларусь

Białoruś – droga do wolności