Architektura i przestrzeń w romantyzmie

widok_kosciola_oo_misjonarzy_i_wizytek_w_wilnie_1.jpg, default, Józef Marszewski, "Widok kościoła OO Misjonarzy i Wizytek w Wilnie", 1870, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

#dziedzictwo

Romantycy żyli w czasach gwałtownych zmian społecznych, politycznych i kulturalnych, a także technologicznych. To właśnie wtedy powstała maszyna parowa, pierwsze techniki fotograficzne (dagerotypia, kalotypia i proces kolodionowy), silnik elektryczny, a także kolej.

Przemiany te miały ogromny wpływ na architekturę i migrację ludności, co znalazło swoje odzwierciedlenie również w literaturze romantycznej.

Przeciętny czytelnik nie bez racji kojarzy tę epokę z krajobrazem wiejskim i dworkami szlacheckimi. Istotnie, poeci romantyczni – Adam Mickiewicz, Seweryn Goszczyński czy Józef Bohdan Zaleski – kojarzyli wieś z krainą dzieciństwa i to z niej czerpali najsilniejsze inspiracje literackie. Należy jednak wspomnieć, że stanowiło to niekiedy autokreację – przykładowo Słowacki większość lat dziecięcych – szczególnie tych świadomych, a więc po trzecim roku życia – i nastoletnich spędził w Wilnie, a zatem w niezbyt dużej, ale prężnie rozwijającej się miejscowości uniwersyteckiej. W miarę dojrzewania wspomnianych twórców i ich kolejnych podróży, a także wobec konieczności emigracji, ta mała wiejska kraina urastała do rangi symbolu – nie tylko szczęśliwego dzieciństwa oraz przeszłości bezpowrotnie pozostawionej za sobą, ale także utraconej ojczyzny. Wsie, niewielkie miasta i dworki szlacheckie stanowiły miejsce akcji ogromnej ilości utworów literackich w epoce romantyzmu, najczęściej tych, których fabuła toczyła się w przeszłości. W na poły autobiograficznej "Godzinie myśli" Słowackiego powracają echa zarówno Krzemieńca, jak i Wilna:

Text

Tam — pod okiem pamięci — pomiędzy gór szczytem
Piękne rodzinne miasto wieżami wytryska
Z doliny, wąskim nieba nakrytej błękitem.
Czarowne, gdy w mgle nocnej wieńcem okien błyska;
Gdy słońcu rzędem białe ukazuje domy,
Jak perły szmaragdami ogrodów przesnute.
Tam zimą lecą z lodów potoki rozkute
I z szumem w kręte ulic wpadają załomy.
Tam stoi góra, Bony ochrzczona imieniem,
Większa nad inne — miastu panująca cieniem;
Stary — posępny zamek, który czołem trzyma,
Różne przybiera kształty — chmur łamany wirem;
I w dzień strzelnic błękitnych spogląda oczyma,
A w nocy jak korona, kryta żalu kirem,
Często szczerby wiekowe przesuwa powoli
Na srebrzystej księżyca wschodzącego twarzy.
[…]
Wśród litewskiego grodu, w ciemnej szkolnej sali
Siedziało dwoje dzieci — nie zmięszani w tłumie.

Autor cytatu

J. Słowacki, "Dzieła", t. II, "Poematy", oprac. E. Sawrymowicz, Wrocław 1949, s. 207-208.

Nietrudno zauważyć, że obecna stolica Litwy "zasłużyła" jedynie na krótką wzmiankę, podczas gdy miejsce urodzenia poety doczekało się rozbudowanego opisu. W dodatku w poemacie zostało one przesiąknięte baśniową atmosferą, daleką od realizmu historycznego. Nie chodziło bowiem zupełnie o to konkretne miasteczko na Wołyniu – niewymienione zresztą z nazwy – a o oddanie wrażenia, jakie wspomnienia o nim wywierały na poecie. Pełni zatem podobną rolę jak Mickiewiczowskie Soplicowo – miejscowość, której próżno szukać na mapach, lecz także łatwo prześledzić jej inspiracje. Opisy tych miejsc, przy uwzględnieniu indywidualnych stylów poetyckich, uderzają podobieństwem środków przekazu:

Text

Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju,
Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju,
Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany;
Świeciły się z daleka pobielane ściany,
Tym bielsze, że odbite od ciemnej zieleni
Topoli, co go bronią od wiatrów jesieni.
Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi,
I stodołę miał wielką, i przy niej trzy stogi
Użątku, co pod strzechą zmieścić się nie może.
Widać, że okolica obfita we zboże,
I widać z liczby kopic, co wzdłuż i wszerz smugów
Świecą gęsto jak gwiazdy, widać z liczby pługów
Orzących wcześnie łany ogromne ugoru,
Czarnoziemne, zapewne należne do dworu,
Uprawne dobrze na kształt ogrodowych grządek:
Że w tym domu dostatek mieszka i porządek.

Autor cytatu

A. Mickiewicz, "Pan Tadeusz", Lwów, Warszawa, Kraków 1921, s. 39.

Oba te utwory powstały w rzeczywistości emigracyjnej – "Godzina myśli" na przełomie 1832 i 1833 roku, a "Pan Tadeusz" w pierwszej połowie 1834 roku. W każdym z nich cywilizacja łączy się z naturą, a to, co ludzkie i ułożone, z tym, co nieposkromione, tajemnicze i baśniowe. Wieś (bądź niewielkie miasto) staje się zatem punktem styku dwóch światów, które koegzystują obok siebie i w ograniczony sposób komunikują się ze sobą. Można to dostrzec także w krajobrazach Mickiewiczowskich "Ballad i romansów", tudzież sonetów krymskich, te jednak utwory stanowiły odbicie współczesności poety. Tymczasem dzieła powstałe na emigracji powracają do krajobrazów dzieciństwa ich twórców – czy to do Krzemieńca, w którym Słowacki mieszkał przed ukończeniem dziewiątego roku życia, czy do Nowogródka, przez który, jak w "Panu Tadeuszu", w 1812 roku przeszła armia Napoleona, co Mickiewicz obserwował jako niespełna czternastolatek. Stanowią one zatem wyraz nostalgii nie tylko za konkretnym miejscem, ale za minionymi czasami, za szczęśliwą przeszłością i – szczególnie u Mickiewicza – ojczyzną.

Wilno – miasto ważne dla każdego z nich – powraca w ich twórczości sporadycznie. Znamienny przykład stanowi III część "Dziadów", której poszczególne sceny rozgrywają się w wileńskim klasztorze bazylianów. Nie ma w niej jednak mowy o całym mieście, a wyłącznie o tej konkretnej lokalizacji – tak samo jak "Salon warszawski". Mickiewicz wraca więc myślami do Wilna – miejsca dramatycznych przeżyć z wczesnej dorosłości – nie dokonuje jednak nad nim refleksji, miasto jako całość nie interesuje go literacko. Podobnie traktuje je Słowacki, dla którego miało ono szczególne znaczenie – tam zmarł jego ojciec, a później ojczym, ponadto związane było ono z Mickiewiczem, który jako twórca miał ogromny wpływ na młodszego poetę i stanowił dlań kogoś w rodzaju literackiego ojca. Najbardziej "litewski" utwór Słowackiego to dramat "Mindowe", opowiadający historię jedynego króla Litwy. Co ciekawe, ojciec Juliusza, Euzebiusz Słowacki napisał tragedię "Mendog. Król litewski", opartą na tej samej biografii. Krzemieniecki wieszcz – świadomie lub nie – mógł zatem chcieć odnieść się do Litwy jako symbolu ojca – w opozycji do "matczynego" Krzemieńca – i przetransformować go literacko. Znamienne, że jego kolejne utwory – z wyłączeniem może fragmentów "Pana Tadeusza", które, tak jak "Mindowe", stanowiły próbę sił z "ojcowskim" tematem – już nie wracały w litewskie strony, znacznie częściej ich akcja toczyła się zaś na Wołyniu i Podolu – "Beniowski", "Sen srebrny Salomei", "Ksiądz Marek", "Fantazy" czy "Złota czaszka".

Arthur Blaschnik, "Palazzo Caffarelli-Clementino w Rzymie", fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Mało które miasto tak mocno poruszało zaś romantyków, jak Rzym. Mochnacki nazwał je "Lewiatanem świata starożytnego" (M. Mochnacki, "Rozprawy literackie", oprac. M. Strzyżewski, Wrocław 2000, s. 331), zaś Adam Mickiewicz marzył o nim już w czasach filomackich. Jak wyznał po latach w liście do przebywającej tam córki:

Text

Moja Maryniu. Miło mnie, że Rzym ciebie cokolwiek poruszył [...] Rzym jest dotąd największą rzeczą na ziemi. Niewielu udało się być w Rzymie; ja w młodości ledwie o tym marzyłem. Za moich czasów było to trudno (z Nowogródka), jak dziś z ziemi na księżyc. Nie uwierzysz, jakeśmy za tym tęsknili czytając Liwiusza, Swetoniusza, i Tacyta. Wówczas jeszcze u nas uczono wedle przepisów dawnej Rzeczypospolitej polskiej; żyliśmy w niej i w Rzymie. Ty już w innych czasach przyszłaś, ale Rzym ten sam został i nic go nie zastąpiło na ziemi dotąd. [...] O Rzymie chrześcijańskim potem tobie napiszę. [...] Francja naśladuje dotąd Rzym pogański, ale mu wyrównać nie może. Widziałaś Paryż i widzisz, jak mały przy Rzymie.

Autor cytatu

A. Mickiewicz, "Dzieła", t. XVI, "Listy część III", oprac. S. Pigoń i L. Płoszewski, Kraków 1955, s. 420.

Arthur Blaschnik, "Termy Dioklecjana w Rzymie", 1857, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

O dziwo jednak, to uwielbienie poety do Wiecznego Miasta nie znalazło swojego odbicia w literaturze. Przypadki życiowe sprawiły, że miało ono dla niego znaczenie bardziej narodowowyzwoleńcze niż literackie – w grudniu 1830 roku to tam zastała go wieść o wybuchu powstania listopadowego, zaś niespełna osiemnaście lat później przyjechał do Rzymu podczas Wiosny Ludów, by starać się o błogosławieństwo papieża dla tworzonego przez siebie Legionu Polskiego. Spotkał wtedy Zygmunta Krasińskiego i Cypriana Norwida – dwóch innych poetów, na których Wieczne Miasto wywarło ogromny wpływ. Ten pierwszy wyznał w liście do Joanny Bobrowej: "długo nienawidziłem Rzymu, teraz go kocham" (Z. Krasiński, "Listy do różnych adresatów", t. 1, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1991, s. 237). Norwid zaś fascynował się sztuką włoską – od starożytności i średniowiecza po renesans – planował nawet napisać przewodnik po zabytkach starożytnego Rzymu. W liście do przyjaciółki Marii Trembickiej ujął to następująco: "Wszędzie [...] sieroce życie moje podpierałem przynajmniej fundamentami historii i gruzy Rzymu często mi familijne zastępowały uczucia" (C. Norwid, "Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył J.W. Gomulicki", t. VIII, Warszawa 1971, s. 207). Ogólnie zaś Rzym ze swoimi zabytkami stanowił dla romantyków symbol kultury antycznej, ziemskiej potęgi i nieuchronnego przemijania, lecz także ucisku i tyranii. Tak widział go Mickiewicz w "Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego" i Norwid w poemacie "Quidam", zaś Słowacki w wierszu "Rzym" napisał wprost "Rzymie! nie jesteś ty już dawnym Rzymem" (J. Słowacki, "Wiersze. Nowe wydanie krytyczne", oprac. J. Brzozowski i Z. Przychodniak, Poznań 2005, s. 113). Mimo tych ambiwalentnych uczuć, wracali do tego miasta znacznie chętniej, niż do innych europejskich stolic, a Norwid kilkakrotnie nosił się z zamiarem osiedlenia się tam na stałe.

Louis-Ernest Le Sage, "Bulwary paryskie zimą", ok. 1880, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Z kolei Paryż, czyli najważniejsze miasto Wielkiej Emigracji, wzbudzał w romantykach jednoznacznie negatywne uczucia. Po pół roku mieszkania w nim, Słowacki napisał w liście do matki: "Wielu mam teraz znajomych, ale żadnego miłego, żadnego, z którym by mi było żyć przyjemnie – i chciałbym jak najprędzej wyrwać się z Paryża do jakiegoś cichego miasta Włoch, żeby samo miasto mogło przemawiać do mojej imaginacji – bo Paryż bardzo prozaiczny –szkaradny – ani tak świetny, jak był kiedyś dawniej" (J. Słowacki, "Dzieła", t. XI, "Listy do matki", oprac. E. Sawrymowicz, Wrocław 1949, s. 36). Nie znaczy to, że nie znalazł w nim nic godnego uwagi – zachwycał się pałacami, panoramą miasta ze szczytu kopuły Panteonu i cmentarzem Père-Lachaise, a także regularnie przechadzał się po ogrodzie Tuileries. Ogólnie jednak oceniał miasto negatywnie, czemu dał wyraz w poemacie "Paryż". Podobne zdanie miał Mickiewicz, który w liście do Lelewela pisał: "Nie uwierzysz, jakbym gorąco chciał ciebie widzieć, i w tym jednym celu nieraz chciałem jechać do Paryża, którym brzydzę się jak piekłem" (A. Mickiewicz, "Dzieła", t. XVI, "Listy część II", oprac. S. Pigoń i L. Płoszewski, Kraków 1954, s. 15). W "Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego" zarzucał Francuzom odejście od ideałów rewolucji. Kiedy więc pojawiła się możliwość wykładania literatury słowiańskiej na Collège de France, wahał się, jednak, jak wyznał Bohdanowi Zaleskiemu, "… są powody ważne za Paryżem" (A. Mickiewicz, "Dzieła", t. XVI, "Listy część II", oprac. S. Pigoń i L. Płoszewski, Kraków 1954, s. 301). Mickiewicz-wykładowca wierzył, że stolica Francji może stać się miejscem zjednoczenia ludów, i starał się wykorzystać do tego zajmowaną katedrę. Norwid, który w Rzymie widział stolicę europejskiego sumienia i odrodzenia, postrzegał Paryż i Londyn jako metropolie odchodzące od wartości chrześcijańskich i skrajnie zepsute. Dał temu wyraz choćby w wierszach "Larwa" i "Do księgarza".

Louis Remy Eugène Desjobert, "Widok Bois de Vincennes od strony St. Mandé", Paryż, ok. poł. XIX w., fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

8 listopada 2022 roku w Paryżu została zaprezentowana dźwiękowo-przestrzenna instalacja Katarzyny Krakowiak-Bałki "Where does any Miracle start?", przygotowana z okazji Roku Romantyzmu Polskiego we współpracy z Instytutem Adama Mickiewicza. Artystka wykorzystała architekturę budynku Jeu de Paume, by stworzyć stworzy przestrzeń akustyczną, która pozwalała na usłyszenie specyficznej architektoniki budynku i umożliwiała widzom stanie się częścią dzieła. kilkusekundowe utwory naśladujące dźwięki natury, by zademonstrować siłę gamy wokalnej.

Język Polish