Bartosz Panek: Ludzi w pegeerach pozostawiono samych sobie [WYWIAD]

bez_nazwy.jpg, default, Bartosz Panek fot. Igor Skawinski, Foto Everest

"Wycofujące się państwo symbolicznie przekazało popegeerowskie tereny we władanie Kościołowi". Rozmowa z autorem książki "Zboże rosło jak las. Pamięć o pegeerach".

Jedna z twoich rozmówczyń, sołtyska Prusewa, tłumaczy, że "tylko z nazwy jesteśmy popegeerowscy". Od likwidacji państwowych gospodarstw rolnych minęło ponad trzydzieści lat, a popegeerowskie gminy to niemal 50% gmin w Polsce. Czy w trakcie rozmów do książki często spotykałeś się z takim poczuciem stygmatyzacji związanej z pochodzeniem z pegeeru?

Tak, wciąż jest takie poczucie – to chyba najbardziej neutralne określenie – bycia na bocznym torze. Takie zmaganie z poczuciem gorszości było zakorzenione w tych społecznościach od dawna, bo to nie jest tylko kwestia początku lat 90. i stygmatu filmu "Arizona"...

Do "Arizony" jeszcze wrócimy.

Już za PRL-u funkcjonował taki stereotyp pegeerowca jako 'lenia", "złodzieja" czy "polowego robola". Brało się to nie tylko z antagonistycznych relacji między rolnictwem państwowym a gospodarstwami indywidualnymi, ale i z faktu, że w pierwszych latach do pegeerów kierowane były pracownice seksualne (wtedy: "kobiety uprawiające nierząd") i osoby zwalniane z więzień. Również w wielu miejskich narracjach pojawiało się przekonanie, że jak się do niczego nie nadajesz, to pójdziesz do pegeeru.

Jak w tym stadionowym okrzyku "sędzia do pegeeru"...

Na przykład. Ostatnio redagowałem radiowy reportaż Urszuli Żółtowskiej nagrany w Mszczonowie, którego autorka wraca tam po dwóch dekadach, żeby zobaczyć, jak miasto się zmieniło na przestrzeni dwudziestu lat od wejścia do Unii. Burmistrzem Mszczonowa jest nieprzerwanie ten sam człowiek, który został naczelnikiem miasta w 1988 roku. I on w pewnym momencie mówi, że zaryzykował, idąc własną drogą, bo teoretycznie powinien był po swoich technicznych studiach przyjąć nakaz pracy, który go wówczas obowiązywał. Ale jak stwierdza, wtedy by skończył w jakimś pegeerze pod Siedlcami, a bardzo tego nie chciał. Tak więc w pokoleniu dzisiejszych sześćdziesięcio- czy siedemdziesięciolatków ten stereotyp pracy w pegeerze jako życiowej porażki wciąż jest silnie zakorzeniony.

Ale z drugiej strony, mamy też mnóstwo historii, które pokazują coś zupełnie innego – opowieści o sukcesie i zawodowym spełnieniu np. jako kadra zarządzająca średniego szczebla w pegeerze. Już nie wspominając o kierownikach największych pokazowych kombinatów, z którymi musieli liczyć się wszyscy – od pierwszego sekretarza powiatu po wiceministra odpowiedzialnego za pegeery. Bo tak naprawdę to przede wszystkim dzięki tej garstce trwale rentownych przedsiębiorstw można było wykreować tę propagandę sukcesu i opowiadać o państwowych gospodarstwach jako o przyszłości polskiego rolnictwa i jedynym słusznym rozwiązaniu.

A jakie były źródła tej niechęci, jeśli chodzi o relacje na wsi? To, że pegeery samym swoim istnieniem kwestionowały "święte prawo własności" i "chłopskie przywiązanie do ziemi"?

To na pewno, ale myślę, że chodzi też o coś więcej – przede wszystkim o długie trwanie stereotypu "dziada, który nic nie ma". Dawniej był to chłop pańszczyźniany czy komornik utrzymujący się z pracy najemnej i mieszkający kątem u kogoś w gospodarstwie. Potem był to robotnik folwarczny mieszkający w czworakach przy dworze albo pałacu. A wreszcie stał się nim etatowy robotnik polowy czy oborowy – słowem ktoś, kto cały czas pracował na nie swój rachunek.

Bartosz Panek, “Zboże rosło jak las. Pamięć o pegeerach”, fot. Wydawnictwo Czarne

Myślę, że stąd głównie brała się ta opozycja. A z drugiej strony ci, którzy mieli coś własnego, byli cały czas niedoinwestowani. Państwo przeznaczało niewspółmiernie wyższe nakłady na inwestycje w rolnictwo, jak to się wówczas mówiło, uspołecznione. Chociaż gospodarstwa indywidualne stanowiły zdecydowaną większość gruntów ornych (78% wobec 20% ziem pegeerowskich – pozostałe 2% zajmowały spółdzielnie produkcyjne, czyli pokłosie nieudanej próby kolektywizacji w latach 50.), to na przykład w latach 70. pegeery dostawały przynajmniej ⅔ wszystkich środków przeznaczonych na inwestycje w rolnictwo.

Te nakłady szły przede wszystkim na mechanizację rolnictwa, bo pegeery miały zapewniać produkcję wielkoskalową, towarową, nierzadko monokulturową. Co ciekawe, w propagandzie czasem były porównywane do amerykańskich farm. Oczywiście ich idea wyrosła z korzenia leninowsko-kołchozowego, ale były polską odpowiedzią na ten wzorzec – bo w zasadzie kolektywizacja w czystej postaci nigdy w Polsce nie nastąpiła (choć zapis o nienaruszalności gospodarstw indywidualnych pojawił się dopiero na początku lat 80., wskutek presji wywieranej przez "Solidarność" Rolników Indywidualnych). Wspominał też o tym Andrzej Werblan w rozmowie z Karolem Modzelewskim: ten szeroki strumień kasy, który płynął do pegeerów w dekadzie Gierka, był również próbą odpowiedzi na naciski ze strony Moskwy, żeby jednak nie odpuszczać i nadal kolektywizować. Ale Gierek nie tworzył kołchozów, tylko inwestował w pegeery, żeby stały się atrakcyjnymi miejscami do życia.

Jedna z twoich rozmówczyń tak wspominała pracę w pegeerze: "Dostajesz tyle, żeby przeżyć. I nic więcej, żebyś nie odłożył i nie wyfrunął". PRL u swego zarania obiecywał kolektywny awans chłopów i robotników i w myśl tego chłopi dostawali ziemię w ramach reformy rolnej, a migrujący do miast mogli pracować w przemyśle czy zdobywać wykształcenie. A gdzie kryła się ta obietnica awansu w przypadku pracy w pegeerze?

Na pewno dla tych, którzy nie mieli żadnego wykształcenia – a w dużej mierze to do nich na samym początku była skierowana ta oferta – była to atrakcyjna propozycja. Przede wszystkim dlatego, że ludzie dostawali tam mieszkania. A to już było coś dla ludzi, którzy wychodzili z wielopokoleniowej nędzy i nie mieli nic. Dla powojennego pokolenia już to, że dostawałeś stałą pracę – ciężką, ale przewidywalną – w której miałeś stołówkę, a w perspektywie paru lat żłobek czy przedszkole dla dzieci i lekarza, który przyjedzie raz w miesiącu, obwoźne ambulansy dentystyczne albo przynajmniej pielęgniarkę na miejscu (do której możesz nawet z początku nie mieć zaufania, ale w razie czego ci pomoże) i do tego nawet najlichsze mieszkanie, było pewnego rodzaju awansem.

To się potem oczywiście zmieniało – takim przełomem są lata 60., kiedy rzeczywiście ludzie odpływają z pegeerów do fabryk. Brakowało rąk do pracy, zresztą raporty MSW z tamtego okresu wyraźnie wskazują na to, że bez pomocy służb mundurowych i wojska żniwa w pegeerach by się zwyczajnie nie udały. Wtedy też powstał świetny reportaż wcieleniowy Janusza Rolickiego, który zatrudnił się jako robotnik sezonowy w pegeerze w Dołhobyczowie i opisał panujące tam koszmarne warunki: mieszkalne baraki z brudnymi siennikami, kiepskie wyżywienie czy comiesięczną jazdę po wypłatę 30 kilometrów w jedną stronę ciężarówką do Hrubieszowa. Także to cały czas było zarządzanie niedoborem i chaosem, co zaczęło się zmieniać dopiero dzięki wspomnianym inwestycjom epoki gierkowskiej, jak i dzięki profesjonalizacji kadry wykształconej na rozwijającej się sieci uczelni rolniczych.

I wtedy już ludzie po studiach, którzy mogli starać się o wyższe stanowiska, faktycznie decydowali się na takie wyjazdy. Spotkałem takie osoby, np. Zofię Zając, która w 1985 roku zaczęła pracować w pegeerze w Przewodowie jako bibliotekarka i nauczycielka. Miała tam zostać na chwilę, a została na 30 lat. Albo nieżyjącego już Janusza Bacię, który opowiadał mi, jak to będąc tuż po studiach, myślał, że wygrał los na loterii, wygrywając konkurs na dyrektora PGR w Krynkach pod Sokółką. Okazało się jednak, że był po prostu jedynym kandydatem.

Wspomniałeś o funkcjach społecznych tych kombinatów, to jeszcze wspomnijmy jeden aspekt, który raczej nie jest pierwszym skojarzeniem z pegeerami w pamięci zbiorowej, czyli ich zaplecze kulturalne – sale teatralne i kinowe, koła zainteresowań itd. Opowiadasz o plenerach malarskich organizowanych w PGR Garbno i przytaczasz wypowiedź jego dyrektora: "Mieliśmy kontakt z innymi ludźmi, ze światem. Nie wszystko kręciło się wokół kwintali i hektolitrów".

On jest do dziś z tego dumny. Miałem wrażenie, że wręcz uważa za swoje największe osiągnięcie to, że jego PGR wyróżniał się czymś więcej niż tylko produkcją. W zasadzie Garbno było jedynym kombinatem, który regularnie przez kilkanaście lat organizował tego typu przedsięwzięcia. Regułą były domy kultury, czasem amfiteatry. Pojawiały się w nich oczywiście skromne zespoły wykonawcze czy kółka zainteresowań, jednak zazwyczaj to życie kulturalne miało objazdowy charakter. Wyobrażam sobie, iż działało to tak, że miejskie teatry obsługiwały pegeery w promieniu najbliższych 150 kilometrów.

Ale wspomnienie o tym życiu kulturalnym jest do dziś niezwykle żywe. Jedna z rozmówczyń opowiadała mi o koncercie Karin Stanek, to była dla niej wielka rzecz. Ja to odczytałem jako przekaz: "kiedyś to się z nami liczyli". A teraz co – żadnego spektaklu, żadnego widowiska. Jedyny performans, jaki nam pozostał, to procesje bożociałowe i inne obrzędy religijne. Bo po transformacji ustrojowej tej hierarchicznej struktury pegeerowskiej nie zastąpiła żadna inna – oprócz Kościoła, który pozostał jedyną stałą instytucją. Moglibyśmy to zinterpretować tak, że wycofujące się państwo symbolicznie (i być może nie do końca świadomie) przekazało te tereny we władanie Kościołowi.

Tak na marginesie tego koncertu Karin Stanek, to ciekawe, czy istniało zjawisko pegeerowskiego bigbitu – zespołów powstających przy tych domach kultury.

Nie słyszałem o tym. To raczej – choć nie tak znowu często – główny nurt podejmował wątki pegeerowskie. Znalazłem np. taką prześmiewczą piosenkę, którą Hanka Bielicka śpiewała w "Podwieczorku przy mikrofonie": podmiot liryczny zakochuje się w chłopaku z pegeeru, a jemu zależy tylko na morgach, które ona – chłopska córka – posiada. Był też utwór zespołu Trzeci Oddech Kaczuchy o kombajniście z pegeeru, zrobiony zresztą w konwencji stylizowanej na reportaż radiowy: gorzkawa i nieco melancholijna wizja jego nudnego życia zestawiona z marzeniami. No i wreszcie Wały Jagiellońskie ze swym groteskowym hołdem dla kombajnu Bizon i jego operatora.

Wspomnijmy tu, że kombajniści należeli do pegeerowskiej elity, bo trzeba było wielu umiejętności, żeby te maszyny obsługiwać. W kombinatach panowała nieraz zresztą dość specyficzna hierarchia. Paradoksem tego systemu było to, że niekoniecznie dyrektor był postrzegany jako najważniejsza osoba w tej strukturze. Nieraz zdarzało się, że byli to właśnie kombajniści i traktorzyści (czyli ci, którzy zapewniają wyniki) albo magazynier czy stróż, którzy sprawowali nadzór nad zasobami.

Co do tego nadzoru nad zasobami, to kolejnym stereotypem związanym z państwowym rolnictwem jest kombinatorstwo: "pegeerowskie, czyli niczyje, a więc ukraść z pegeeru to nie grzech". Jak to z tym było?

O ile przypadki kradzieży czy też "podbierania" były oczywiste, o tyle dyrektorzy tych gospodarstw mieli ograniczone możliwości reagowania, bo wiedzieli, że ławka jest krótka i nie ma kolejki chętnych do pracy. Tak samo z uzależnieniem od alkoholu: dyrektor PGR mógł zwolnić kogoś za notoryczne przychodzenie do pracy w stanie nietrzeźwości, ale po kilku miesiącach musiał go zatrudnić z powrotem, bo na przykład ta osoba była jedynym żywicielem wielodzietnej rodziny albo nie było nikogo na jego miejsce, chociaż oferowano dobre warunki pracy.

W tym sensie ten system był chory od początku do końca swego istnienia. Ale to jest jedna strona medalu. Ta druga to ludzki wymiar historii. A w momencie radykalnej zmiany, jaką była transformacja ustrojowa i idąca za nią likwidacja pegeerów, tych ludzi zignorowano, opuszczono. I to ich głosy są dla mnie najważniejsze w tym momencie, ten wątek chciałbym wybić na pierwszy plan. O słyszalność tego głosu od wielu lat walczy reporterka Joanna Warecha. Pisze o tym również w swoich publikacjach Katarzyna Duda, mówią o tym osoby skupione wokół Stowarzyszenia Byłych Pracowników PGR, które co roku organizuje swoje zjazdy w Słowenkowie.

Wspomniana Joanna Warecha nakręciła film "PGR Obrazy", którego początkowe i finałowe sceny rozgrywają się w jej rodzinnym pegeerze w Grużajnach pod Pasłękiem. W ciepłej, bardzo empatycznej odsłonie pokazała tamtejsze życie, które – wbrew pokutującym stereotypom – nie jest tabloidowe ani patologiczne. Bywa szorstkie, zasadniczo jednak nie różni się od życia, które toczy się gdziekolwiek indziej – poza tym, że może ma nieco wolniejsze tempo i na pewno wiążę się z większą liczbą wyzwań.

Myślę więc, że największym problemem jest to, że ludzie, którzy pracowali w pegeerach stracili w pewnym momencie sprawczość i podmiotowość. Byli jak meble, które się przesuwa z jednej szpalty w prasie do drugiej – tu mamy bezrobotnych z wyuczoną bezradnością, tu alkoholików, a tu uzależnione od zasiłków wielodzietne rodziny, które ledwie wiążą koniec z końcem.

"Jakby ktoś zgasił światło" – tak o likwidacji pegeeru mówi jeden z twoich rozmówców. Taką bardzo sugestywną i poruszającą metaforą jest też przytoczony sen pani z Przewodowa o tym, jak miejscowość pogrąża się w gęstwinie nieskoszonych chwastów.

Tak, to poczucie – to chyba będzie odpowiednie słowo – osierocenia było bardzo silne. Zbyt łatwo też wówczas pogodziliśmy się z tym, że można po prostu pewną grupę ludzi odtrącić na margines i sprawić, że będą czuli się nieważni i pominięci. A nikt się nie chce czuć nieważny – to jest organiczna potrzeba każdego człowieka.

Wspomniana Asia Warecha opowiadała mi o tym, jak oglądała nakręcony komórką filmik, na którym utrwalone zostało wyburzanie budynków gospodarczych w jednym z byłych pegeerów. Nakręciły go nastoletnie dziewczynki, które przy tym płakały, bo to była także część ich dzieciństwa. Gdy ta infrastruktura przestawała istnieć, to tak jakby traciły kawałek siebie – tak to odbierały. Towarzyszą temu bardzo silne emocje i to nie jest tak, że dorasta następne pokolenie – zetki czy kolejne mutacje zetek – które uważa, że to jest jakaś odległa historia, która ich zupełnie nie dotyczy.

Video embed

PGR-OBRAZY TRAILER

Wspominaliśmy już o filmie "Arizona", który w latach 90. przyczynił się do utrwalenia skrajnie negatywnego obrazu popegeerowskich wsi. Jaki jest twój stosunek do niego?

Piszę o nim dość krytycznie. Trudno odmówić mu sprawności warsztatowej, ale nie możemy go potraktować jako pełnowymiarowego dokumentu, wiedząc ile scen zostało w nim wykreowanych. Chociaż w jednej z rozmów – opowiadał mi o tym profesor, który wychował się w pegeerze, a więc osoba, która przeżyła spektakularny awans – spotkałem się ze stwierdzeniem, że mimo wszystko "Arizona" pokazuje prawdziwość relacji, które w latach 90. w pegeerach były codziennością: pewną szorstkość czy nawet przemocowość. Tam po prostu mówi się bluzgami.

Ale nawet jeśli Ewa Borzęcka miała szczytne założenia i chciała, żeby "Arizona" stała się krzykiem rozpaczy, to osiągnęła efekt zupełnie przeciwny. Pojawiło się zresztą wiele teorii spiskowych: że "Arizona" powstała na zamówienie polityczne, że była odpowiedzią na protesty rolników. Oczywiście biorę to w duży nawias, ale musiałem to odnotować. Nie sposób tego pominąć, jeśli słyszysz podobne stwierdzenia w wielu różnych miejscach w Polsce.

O "Arizonie" mówili wszyscy – pokazywano ją w prime timie w fenomenalnym paśmie "Czas na dokument", które miało swoją renomę. Ja się trochę bałem poruszania tego tematu, bo wiedziałem, że będzie to niczym otwarcie puszki Pandory. Ale w każdej rozmowie przeprowadzonej podczas pracy nad książką ten temat powracał. "Arizona" zdefiniowała nasze postrzeganie pegeerów na lata i zaszufladkowała osoby mieszkające w popegeerowskich wsiach.

Szkoda, że rysowany subtelniejszą kreską film "Mgła" Ireny Kamieńskiej z 1993 roku nie wpłynął tak bardzo na dyskurs wokół pegeerów jak "Arizona". Choć i w nim reżyserka nie unika trudnych tematów.

A czy czujesz, że tą książką dorzucasz swój kamyczek do zjawiska, które teraz się określa zwrotem ludowym?

Nie, szczerze mówiąc nie myślałem o tym w ten sposób. Nie wymyśliłem tej książki, zestawiając różne trendy i zjawiska, po czym wyszło mi, że o pegeerach nikt jeszcze nic nie napisał. Może to zabrzmi kokieteryjnie, ale pomysł na tę książkę zrodził się z przypadku i czystej ciekawości. Interesują mnie ludzie i ich historie – to jest ten twardy korzeń, z którego wyrosłem. I tyle, nie ma tu większej filozofii.

Bartosz Panek (ur. 1983) – dziennikarz radiowy, reporter, producent i animator środowiska twórców audio. Współzałożyciel Fundacji Audionomia i Free Range Productions. Absolwent Instytutu Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego; studiował również na uniwersytecie w Trieście. Od marca 2024 roku redaktor naczelny Studia Reportażu i Dokumentu Polskiego Radia, wcześniej dziennikarz Programu 2 PR. Autor setek audycji oraz kilkudziesięciu reportaży i dokumentów, z których wiele było prezentowanych także we Włoszech, Francji, Holandii, Chorwacji, Wielkiej Brytanii i na Litwie. Laureat Prix Italia, jednego z najważniejszych wyróżnień dla twórców radiowych na świecie. Stypendysta Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Miasta Stołecznego Warszawy. Autor reportażu o Tatarach w Polsce "U nas każdy jest prorokiem".

Język Polish

transformacja ustrojowa

PRL

chłopi

reportaż wydawnictwo czarne

wieś