10 miejsc, gdzie zaczęła się Polska. Szlakiem zabytków początków państwa polskiego
Wiosną 1025 roku odbyła się koronacja pierwszego polskiego króla. Wraz z wstąpieniem na tron Bolesława Chrobrego księstwo Piastów stało się pełnoprawnym państwem, które w kolejnych stuleciach umacniało swoją pozycję w Europie. Do dziś można w Polsce znaleźć materialne ślady tamtej epoki.
Bolesław Chrobry urodził się w 967 roku, władzę w księstwie Piastów przejął w 992 roku, po śmierci ojca, Mieszka I.
Bolesław Chrobry w koronie koronacyjnej królów polskich – obraz Marcellego Bacciarellego, 1770, fot. Zamek Królewski w Warszawie
Dziś historycy są pewni, że Chrobry był jednym z najważniejszych, jeśli nie najważniejszym władcą w dziejach Polski, który dzięki swoim zdolnościom politycznym, dyplomatycznym i wojskowym wzmocnił pozycję kraju na kontynencie, ukształtował jego państwowość, siłę i znaczenie. I choć samą koroną nie cieszył się długo, bo zmarł kilka miesięcy po uroczystości objęcia tronu, koronacja w 1025 roku była symbolicznym przypieczętowaniem dość długiego okresu jego rządów. Nawet jeśli uznać, jak chcą tego niektórzy historycy, że zjazd gnieźnieński w 1000 roku był najważniejszym zdarzeniem czasów władzy Chrobrego, koronowanie pierwszego króla ukonstytuowało Polskę jako niezależne, samodzielne państwo.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Złota Kaplica, Katedra w Poznaniu, fot. Henryk Przondziono/Gość Niedzielny/Forum
Obrazek
zlota_kaplica_w_archikatedrze_poznanskiej_forum-0431390163.jpg
Tworzenie się i utrwalanie bytu, jakim jest państwo, nie odbywa się jednak szybko – to proces, który trwa przez pokolenia. Jest utwierdzany ważnymi zdarzeniami, jak królewska koronacja, jednak musi obejmować również kształtowanie się instytucji, siedzib władzy, infrastruktury, zdobycie uznania ościennych państw, ale wymaga także społecznej akceptacji, zbudowania wspólnoty i poczucia tożsamości. Wszystkie te zjawiska toczyły się na ziemiach polskich na długo przed koronacją Bolesława Chrobrego i wiele lat po niej. Choć mowa o zdarzeniach, które miały miejsce nawet ponad tysiąc lat temu, do dziś zachowały się rozmaite materialne ślady tamtej epoki. Można ich tropem odbyć wędrówkę po Polsce, poznając relikty czasów kształtowania się naszej państwowości.
Ostrów Lednicki – to wyspa położona na jeziorze Lednica, znajdującym się kilkanaście kilometrów na zachód od Gniezna. Miejsce to było jednym z najważniejszych ośrodków administracyjnych najpierw państwa Polan, później Piastów, w czasie panowania Mieszka I i Bolesława Chrobrego odgrywało także kluczową rolę w jego systemie obronnym. Wyspa była zamieszkana zapewne już sześć tysięcy lat temu, w VIII wieku powstała tu osada wczesnośredniowieczna, która w X wieku miała już postać rozległego, obronnego grodu odwiedzanego przez Mieszka I i Chrobrego. Otoczony wysokim wałem mieścił murowane palatium książęce z baptysterium i kościół; pozostałe zabudowania grodu wykonane były z drewna; wyspę z lądem łączyły dwa mosty. Wielokrotnie niszczony i odbudowywany gród ostatecznie stracił na znaczeniu po przeniesieniu stolicy do Krakowa.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Ruiny palatium i kaplicy (zabytek nr 2404/A), Ostrów Lednicki, fot. Magda Felis/Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Poland
Obrazek
ostrow_lednicki_-_ruiny_palatium_-_mf-img_6255.jpg
Jedna z teorii mówi, że to właśnie tu odbył się w 966 roku chrzest Polski, na wyspie również prawdopodobnie Bolesław Chrobry przyjmował cesarza Ottona III. Pierwsze wykopaliska archeologiczne przeprowadzono na Ostrowie Lednickim już w połowie XIX wieku; teren oraz dno jeziora badano także w latach międzywojennych, od 1948 roku są one stale kontynuowane. W 1969 roku w Gnieźnie powstało Muzeum Początków Państwa Polskiego, obejmujące także Ostrów Lednicki; pięć lat później na wyspie działało już posiadające własny statut Muzeum Pierwszych Piastów. W 1994 roku Ostrów Lednicki uznano za Pomnik Historii, co stanowi najwyższą formę ochrony konserwatorskiej zabytku w Polsce.
Dziś na Ostrowie Lednickim można oglądać pozostałości wałów obronnych oraz kamiennych zabudowań, palatium z dwoma basenami chrzcielnymi, kaplicą, wieżą (zespół pałacowy był wielokrotnie rozbudowany, jego najstarsze zachowane relikty pochodzą z X wieku). Zachowały się także mury kościoła grodowego czy przyczółki mostów. W muzeum prezentowane są również bogate zbiory przedmiotów, odnalezionych w wyniku wykopalisk archeologicznych.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Bazylika prymasowska Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gnieźnie, fot. Bernard Bialorucki/Getty Images
Obrazek
gniezno_cathedral_gettyimages-1313645647.jpg
Choć książęta oraz królowie z dynastii Piastów mieli różne siedziby, Gniezno było najważniejszą z nich. Status pierwszej stolicy Polski potwierdza choćby fakt, że to tu koronowało się pięciu pierwszych królów Polski: Bolesław Chrobry, Mieszko II, Bolesław Śmiały, Przemysł II i Wacław II. Koronacje odbyły się w archikatedrze posadowionej na wzniesieniu zwanym Wzgórzem Lecha. Pierwszy kościół w tym miejscu ufundował zapewne Mieszko I (choć Jan Długosz relacjonował, że dokonała tego jego żona, Dobrawa); w 999 roku Gniezno było już siedzibą arcybiskupstwa, a rangę miejsca ostatecznie potwierdzono, składając tu do grobu szczątki męczennika, św. Wojciecha. Następni władcy rozbudowywali świątynię i uzupełniali ją o kolejne elementy; około 1175 roku ufundowano m.in. odlane z brązu Drzwi Gnieźnieńskie, przedstawiające sceny z życia św. Wojciecha.
Choć z czasem Gniezno utraciło swój status stolicy królestwa Piastów, jako symboliczne miejsce początku polskiej państwowości jest najważniejsze do dziś. W 1978 roku naprzeciwko gnieźnieńskiej archikatedry, po drugiej stronie jeziora Jelonek, stanął kompleks pomnika Tysiąclecia Państwa Polskiego. Obiekt miał uhonorować ważną rocznicę w świecki sposób. Zespół pod kierunkiem Bogdana Celichowskiego zaprojektował horyzontalny zespół zabudowy, w skład którego weszło Muzeum Początków Państwa Polskiego, gmach szkoły średniej, plac oraz dwa pomniki – Mieszka I i Bolesława Chrobrego.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Ekspozycja reliktów palatium Mieszka I na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, proj. Pracownia Projektowa J.P. Woźny, architekci Przemysław Woźny (główny projektant), Paweł Dzidek, Karol Kafarski, Joanna Wystańska-Woźny, Agnieszka Bielecka, fot. Piotr Skórnicki/AW
Obrazek
szklany-obrys-palatium-mieszka-i-i-dobrawy_ostrow_tumski_aw.jpg
Poznański Ostrów Tumski – to druga niezwykle ważna dla dziejów Polski wyspa. Dogodnie do obrony położona między ramionami Warty i Cybiny była ważną osadą już w IX wieku. Książęce palatium z kaplicą Najświętszej Marii Panny powstało tu w 965 roku z inicjatywy Mieszka I, kilka lat później Ostrów Tumski był już siedzibą biskupstwa. Wtedy też rozpoczęła się budowa katedry. Najpierw powstała trzynawowa bazylika wczesnoromańska, z czasem przebudowana w stylu gotyckim, później zmieniana zgodnie z kolejnymi nurtami w sztuce (m.in. gruntownie przebudowana w epoce baroku). W poznańskiej katedrze pochowani są Mieszko I, Bolesław I Chrobry, Mieszko II Lambert, Kazimierz I Odnowiciel, Przemysł II. Wnętrza świątyni wypełnia wiele cennych zabytków sztuki z różnych epok. Poznańska katedra jest, obok gnieźnieńskiej, najważniejszym miejscem-symbolem początków polskiej państwowości. To tutaj, w katedrze, aby „podtrzymać ducha polskości” po zaborach powstała tzw. Złota Kaplica, mauzoleum pierwszych Piastów zaprojektowane przez Franciszka Marię Lanciego, z bogatym ideowym programem opracowanym przez Edwarda Raczyńskiego.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego – ICHOT Brama Poznania i fragment zabytkowej Śluzy Katedralnej Ostrowa Tumskiego, fot. Łukasz Gdak
Obrazek
Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego – ICHOT Brama Poznania
Na poznańskiej wyspie znajdują się liczne cenne zabytki, ale także obiekty współczesne, mające „dopowiadać” i honorować historyczne znaczenie tego miejsca. Są wśród nich otwarty w 2012 roku Rezerwat Archeologiczny Genius Loci, prezentujący zabytki archeologiczne; Brama Poznania – Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego (proj. Ad Artis Emerla Jagiełłowicz Wojda), opowiadające historię początków Poznania i państwa polskiego czy stworzona w 2021 roku niezwykła szklana instalacja, przedstawiająca naturalnych rozmiarów zarys murów palatium Mieszka I (proj. Pracownia Projektowa J.P. Woźny).
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Model Rotundy Najświętszej Marii Panny na Wawelu wykonany w 1918 roku, autorstwa" Adolfa Szyszko - Bohusza, fot. M. Lasyk/Reporter/East News. Rotunda Najświętszej Marii Panny na Wawelu, Kraków, fot. Mateusz Skwarczek/AW
Obrazek
wawel_and_rotunda_en.jpg
Choć centrum młodej polskiej państwowości znajdowało się na terenie Wielkopolski, Bolesław Chrobry sukcesywnie powiększał obszar, nad którym panował. Pod koniec X wieku zdobył gród na Wzgórzu Wawelskim i w ten sposób przyłączył Małopolskę do państwa piastowskiego. Na skalistym wzniesieniu nad Wisłą od IX wieku mieli swoją osadę Wiślanie, ale okolica była miejscem bytowania plemion już w czasach prehistorycznych. Biskupstwo utworzono w Krakowie w 1000 roku, wtedy też powstała pierwsza romańska katedra – jej wyglądu, mimo badań, nie udało się zrekonstruować. Już w XI wieku, za czasów panowania Kazimierza Odnowiciela, Kraków zyskuje status stolicy Polski, rozwijają się więc tu prace budowlane, rośnie królewska rezydencja, powiększa się i zmienia wygląd katedra.
Choć reliktów po pierwszej wawelskiej katedrze nie udało się odnaleźć, na krakowskim wzgórzu zachowały się inne zabytki epoki pierwszych królów. Najstarszą jest Rotunda Najświętszej Marii Panny, pochodząca prawdopodobnie z przełomu X i XI wieku, a stanowiąca dziś eksponat rezerwatu archeologicznego Wawel Zaginiony. Na Wawelu można także oglądać eksponaty o niewielkiej skali, nie mniej ważne dla najdawniejszych dziejów Polski. To choćby monety wybijane za czasów panowania kolejnych władców czy detale architektoniczne budowli z czasów średniowiecznych (na przykład fragmenty romańskiej posadzki, gotyckie zworniki).
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Rezerwat Archeologiczny Gród Wczesnopiastowski w Gieczu, fot. Marek Skorupski/Forum
Obrazek
rezerwat_giecz_forum-0428224453.jpg
Dziś Giecz jest wielkopolską wsią, jednak w czasach panowania Mieszka I i Bolesława Chrobrego znajdował się tutaj jeden z najważniejszych ośrodków państwa pierwszych Piastów. Choć to Gniezno uważamy za stolicę ówczesnej Polski, miast o dużym znaczeniu dla państwa było znacznie więcej – książę, później król, często przemieszczał się po swoich ziemiach, musiał więc mieć wiele ośrodków administracyjnych połączonych z rezydencjami. Jednym z nich był położony 20 km od Poznania i 30 km od Gniezna Giecz, tysiąc lat temu będący dużym, warownym grodem. Po tamtych czasach do dziś zachowało się niewiele: czytelny jest zarys wałów, zobaczyć można pozostałości palatium i rotundy kaplicy, na dawnym podgrodziu zachował się murowany z kamienia, nieduży, romański kościół, pochodzący zapewne z XII wieku. Od 1963 roku we wsi istnieje rezerwat archeologiczny (jest jednym z oddziałów Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy), a także muzeum.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Bazylika katedralna w Płocku, fot. Wojciech Wojcik/Forum
Obrazek
bazylika_forum-0429136209.jpg
Na Wzgórzu Tumskim w Płocku w czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego istniał gród, potwierdzający znaczenie tego miasta na mapie państwa piastowskiego. Gród rozbudowywał się pod panowaniem kolejnych władców, jednak pierwsze ważne budowle w tym miejscu wznoszono z drewna, przez co nie zachowały się ich żadne relikty. Drewniana była początkowo także płocka katedra (powstała, gdy w mieście utworzono biskupstwo w 1075 roku). Według Kroniki Galla Anonima to tu w 1099 roku Bolesław Krzywousty został pasowany na rycerza. W połowie XII wieku świątynia miała już kamienne mury, była wciąż rozbudowywana, na przykład na przełomie XIII i XIV zyskała dwie gotyckie wieże. Zdarzało się, że Płock zyskiwał na znaczeniu: na przełomie XI i XII wieku był faktyczną stolicą Polski. To z tego powodu w Kaplicy Królewskiej Bazyliki Katedralnej pochowano kilku władców i ważnych książąt, spoczywają tu szczątki Władysława Hermana, Bolesława Krzywoustego, Bolesława Kędzierzawego, Konrada Mazowieckiego, Bolesława Mazowieckiego.
Opactwo Benedyktynów w Tyńcu
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Opactwo Benedyktynów w Tyńcu, fot. Ewa Maciejczyk/Forum
Obrazek
opactwo_benedyktynow_w_tyncu_forum-0429694057.jpg
To najstarszy zachowany do dziś klasztor w Polsce. Uwzględniając fakt, że w średniowieczu państwowości w Europie rozwijały się w ścisłej relacji z władzą kościelną, powstawanie mnisich siedzib miało także znaczenie w tym procesie. Nieznane są początki powstania opactwa benedyktynów w podkrakowskim Tyńcu. Według większości badaczy fundatorem klasztoru był Kazimierz Odnowiciel w 1044 roku. W drugiej połowie XI wieku na urwistym wzgórzu stał już zespół romańskich budowli, który z czasem był rozbudowywany i przebudowywany. Reliktem epoki średniowiecza jest gotyckie prezbiterium klasztornej bazyliki.
Zamek Piastowski w Legnicy
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Zamek Piastowski w Legnicy, fot. Marek Maruszak/Forum
Obrazek
zamek_piastowski_legnica_forum-0429879258.jpg
Drewniany gród w tym miejscu stał zapewne już w VIII wieku; został znacząco rozbudowany za czasów Mieszka I, który włączając Śląsk do państwa Piastów, tworzył jego system obrony. Za czasów panowania Bolesława Kędzierzawego pod koniec XII wieku wzniesiono tu warowny zamek; jego możliwości obronne potwierdził m.in. najazd Mongołów w 1241 roku, który warownia przetrwała. Choć później wielokrotnie przebudowywana i rozbudowywana, budowla zachowała elementy z najwcześniejszych czasów swojego istnienia. To m.in. relikty romańskiego palatium zbudowane dla Henryka Brodatego w XIII wieku, kamienno-ceglane pozostałości romańskiej kaplicy św. Benedykta i Wawrzyńca czy romańskie mury kilku obronnych wież.
Burzliwe losy naszego kontynentu utrudniają przechowywanie zabytków piśmiennictwa – rękopisy łatwo giną w wyniku wojen i rabunków.
Pierwsza strona Księga Henrykowska, fot. Domena publiczna
Tym bardziej warto cenić te papierowe pamiątki, które przetrwały tysiąc lat i zachowały się do dziś. Jedną z nich jest dokument sporządzony zapewne około 991 roku. Dagome iudex to pismo, w którym Mieszko I potwierdza przekazanie swojego państwa pod opiekę Stolicy Apostolskiej. Dziś przechowywane jest w Bibliotece Watykańskiej.
W polskich zbiorach, w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu, znajduje się Księga henrykowska, sporządzony w 1268 roku opis założenia Opactwa Cystersów w Henrykowie. To zabytek cenny podwójnie: jako relikt średniowiecznego piśmiennictwa oraz najstarsze pismo, w którym znajduje się fragment tekstu po polsku. Z tych samych powodów wielką wartość ma XV-wieczny rękopis Bogurodzicy, znajdujący się w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej, czy stanowiące cenne źródło wiedzy kroniki, w tym zachowana do dziś w formie wpisu do rękopiśmiennego Kodeksu zamojskiego z końca XIV wieku kronika Galla Anonima (przechowywana w zbiorach Biblioteki Ordynacji Zamojskiej) czy pochodząca z połowy XV wieku kronika Jana Długosza (w zbiorach Biblioteki Książąt Czartoryskich – Muzeum Narodowego w Krakowie). Wśród ważnych zabytków piśmiennictwa są także spisywane po polsku i po łacinie teksty religijne: tak zwane kazania świętokrzyskie z XIV wieku czy niewiele młodsze kazania gnieźnieńskie.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Szczerbiec eksponowany w Państwowych Zbiorach Sztuki na Wawelu, Kraków, fot. CC BY-SA 2.0
Obrazek
szczerbiec_wawel_crop.jpg
Korona, berło, miecz, jabłko – to najważniejsze insygnia władzy, przedmioty nie tylko używane w chwili uroczystości koronacji, lecz także przez pokolenia symbolizujące trwałość i ciągłość władzy. Cenne są więc dosłownie, bo wykonane ze szlachetnych materiałów, ale i ideowo, jako jeden z symboli państwa. Pierwsze insygnia władzy w Polsce otrzymał z rąk cesarza Ottona III Bolesław Chrobry w czasie zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku. Do dziś zachował się grot Włóczni Świętego Maurycego, od XII lub XIII wieku przechowywany jako relikwia w skarbcu katedry na Wawelu. Także na Wzgórzu Wawelskim, w Skarbcu Koronnym, znajduje się Szczerbiec – miecz koronacyjny, jedyne zachowane do dziś insygnium koronacyjne dynastii Piastów. Używany był podczas wprowadzania na tron kolejnych władców, zapewne od 1320 roku do 1764 roku. Wawelski Skarbiec Koronny, utworzony za czasów panowania Władysława Łokietka (to on przeniósł uroczystość koronacji z Gniezna do Krakowa, a razem z nią zawartość królewskiego skarbca), w wyniku wojen i rabunków utracił część ze swoich zbiorów, ale do dziś można tu oglądać wiele przedmiotów związanych z władzą na przestrzeni wieków, m.in. chorągwie, elementy uzbrojenia, królewskie klejnoty.
